౨౨-౨౩-౨౪. నత్థివిగతఅవిగతపచ్చయనిద్దేసవణ్ణనా

౨౨-౨౩. పచ్చయలక్ఖణమేవ హేత్థ నానన్తి ఏతేన నత్థివిగతపచ్చయేసు అత్థిఅవిగతపచ్చయేసు చ బ్యఞ్జనమత్తేయేవ నానత్తం, న అత్థేతి ఇదం యో పచ్చయోతి అత్థో, తస్మిం నానత్తం నత్థి, బ్యఞ్జనసఙ్గహితే పచ్చయలక్ఖణమత్తేయేవ నానత్తన్తి ఇమమత్థం సన్ధాయ వుత్తన్తి విఞ్ఞాయతి.

నత్థివిగతఅవిగతపచ్చయనిద్దేసవణ్ణనా నిట్ఠితా.

పచ్చయనిద్దేసవణ్ణనా నిట్ఠితా.

పచ్చయనిద్దేసపకిణ్ణకవినిచ్ఛయకథావణ్ణనా

‘‘లోభదోసమోహా విపాకపచ్చయాపి న హోన్తి, సేసానం సత్తరసన్నం పచ్చయానం వసేన పచ్చయా హోన్తీ’’తిఆదిమపాఠో. ఏత్థ చ లోభదోసమోహానం పచ్చేకం సత్తరసహి పచ్చయేహి పచ్చయభావో వుత్తో, సబ్బే హేతూ సహ అగ్గహేత్వా ఏకధమ్మస్స అనేకపచ్చయభావదస్సనత్థం అమోహాదీనం విసుం గహితత్తాతి దోసస్సపి సత్తరసహి పచ్చయభావో ఆపజ్జతి, తథా చ సతి దోసస్సపి గరుకరణం పాళియం వత్తబ్బం సియా. ‘‘అకుసలో పన ఆరమ్మణాధిపతి నామ లోభసహగతచిత్తుప్పాదో వుచ్చతీ’’తి (పట్ఠా. అట్ఠ. ౧.౪) ఏత్థాపి లోభదోససహగతచిత్తుప్పాదాతి వత్తబ్బం సియా, న పన వుత్తం, తస్మా దోసస్స అధిపతిపచ్చయతాపి నివారేతబ్బా. న చ ‘‘సేసాన’’న్తి వచనేన అధిపతిపచ్చయో నివారితో, అథ ఖో సఙ్గహితో పురేజాతాదీహి యథావుత్తేహి సేసత్తాతి తన్నివారణత్థం దోసం లోభమోహేహి సహ అగ్గహేత్వా విసుఞ్చ అగ్గహేత్వా ‘‘దోసో అధిపతిపచ్చయోపి న హోతి, సేసానం పచ్చయానం వసేన పచ్చయో హోతీ’’తి పఠన్తి. ఇమినా నయేనాతి ఏతేన ఫోట్ఠబ్బాయతనస్స సహజాతాదిపచ్చయభావం, సబ్బధమ్మానం యథాయోగం హేతాదిపచ్చయభావఞ్చ దస్సేతి. న హి ఏతం ఏకపచ్చయస్స అనేకపచ్చయభావదస్సనన్తి రూపాదీనం పకతూపనిస్సయభావో చ ఏతేన దస్సితోతి దట్ఠబ్బో.

చతున్నం ఖన్ధానం భేదా చక్ఖువిఞ్ఞాణధాతుఆదయోతి భేదం అనామసిత్వా తే ఏవ గహేత్వా ఆహ ‘‘చతూసు ఖన్ధేసూ’’తి. మిచ్ఛావాచాకమ్మన్తాజీవా తేహి చేవ కమ్మాహారపచ్చయేహి చాతి ఏకూనవీసతిధాతి ఇదమేవం న సక్కా వత్తుం. న హి మిచ్ఛావాచాదయో మిచ్ఛాదిట్ఠి వియ మగ్గపచ్చయా హోన్తి చేతనాయ మగ్గపచ్చయత్తాభావతో. యది చ భవేయ్య, పఞ్హావారే ‘‘కమ్మపచ్చయా మగ్గే తీణీ’’తి వత్తబ్బం సియా, తస్మా మిచ్ఛావాచాదీనం మగ్గపచ్చయభావో న వత్తబ్బో. పట్ఠానసంవణ్ణనా హేసా. సేసపచ్చయభావో చ చేతనాయ అనేకపచ్చయభావవచనేన వుత్తోయేవాతి న ఇదం పఠితబ్బన్తి న పఠన్తి. ‘‘అహిరికం…పే… మిద్ధం ఉద్ధచ్చం విచికిచ్ఛా’’తిఆదిమపాఠో, విచికిచ్ఛా పన అధిపతిపచ్చయో న హోతీతి తం తత్థ అపఠిత్వా ‘‘విచికిచ్ఛాఇస్సామచ్ఛరియకుక్కుచ్చాని తతో అధిపతిపచ్చయం అపనేత్వా’’తి ఏవమేత్థ పఠన్తి.

‘‘చత్తారి మహాభూతాని ఆరమ్మణ…పే… పురేజాతవిప్పయుత్తఅత్థిఅవిగతవసేన దసధా పచ్చయా హోన్తి, పున తథా హదయవత్థూ’’తి పురిమపాఠో, మహాభూతాని పన విప్పయుత్తపచ్చయా న హోన్తీతి ‘‘పురేజాతఅత్థిఅవిగతవసేన నవధా పచ్చయా హోన్తి, విప్పయుత్తపచ్చయం పక్ఖిపిత్వా దసధా వత్థు’’న్తి పఠన్తి. ఏత్తకమేవేత్థ అపుబ్బన్తి ఏతస్మిం పురేజాతపచ్చయే సహజాతనిస్సయేహి అపుబ్బం రూపసద్దగన్ధరసాయతనమత్తమేవాతి అత్థో, ఆరమ్మణాని పనేతాని ఆరమ్మణపచ్చయధమ్మానం అనేకపచ్చయభావే వుత్తానీతి సబ్బాతిక్కన్తపచ్చయాపేక్ఖా ఏతేసం అపుబ్బతా నత్థీతి. ఇన్ద్రియాదీసు అపుబ్బం నత్థీతి రూపజీవితిన్ద్రియస్సపి అరూపజీవితిన్ద్రియతో అపుబ్బస్స పచ్చయభావస్స అభావం మఞ్ఞమానేన అపుబ్బతా న వుత్తా. తస్స పన పురేజాతపచ్చయభావతో అపుబ్బతా. కబళీకారాహారస్స చ పురేజాతేన సద్ధిం సత్తధా పచ్చయభావో యోజేతబ్బో.

ఆకారోతి మూలాదిఆకారో. అత్థోతి తేనాకారేన ఉపకారకతా. ‘‘యేనాకారేనా’’తి ఏతస్స వా అత్థవచనం ‘‘యేనత్థేనా’’తి. విపాకహేతూసుయేవ లబ్భతీతి ఏత్థ అమోహవిపాకహేతుస్స అధిపతిపచ్చయభావో చ లోకుత్తరవిపాకేయేవ లబ్భతీతి. ఏవం సబ్బత్థ లబ్భమానాలబ్భమానం సల్లక్ఖేతబ్బం. విప్పయుత్తం అపఠిత్వా ‘‘ఛహాకారేహీ’’తి పురిమపాఠో, తం పన పఠిత్వా ‘‘సత్తహాకారేహీ’’తి పఠన్తి. ఉక్కట్ఠపరిచ్ఛేదో హేత్థ వుచ్చతి, న చ యం ఆరమ్మణం నిస్సయో హోతి, తం విప్పయుత్తం న హోతీతి.

అనన్తరసమనన్తరేసు యం కమ్మపచ్చయో హోతి, తం న ఆసేవనపచ్చయో. యఞ్చ ఆసేవనపచ్చయో హోతి, న తం కమ్మపచ్చయోతి దట్ఠబ్బం. ‘‘పకతూపనిస్సయో పకతూపనిస్సయోవా’’తి వుత్తం, కమ్మపచ్చయోపి పన సో హోతి, తస్మా ‘‘కమ్మపచ్చయో చా’’తి పఠన్తి. అయం పనేత్థ అత్థో – పకతూపనిస్సయో యేభుయ్యేన పకతూపనిస్సయోవ హోతి, కోచి పనేత్థ కమ్మపచ్చయో చ హోతీతి. ‘‘ఆరమ్మణపురేజాతే పనేత్థ ఇన్ద్రియవిప్పయుత్తపచ్చయతా న లబ్భతీ’’తి వుత్తం. తత్థ ఆరమ్మణపురేజాతన్తి యది కఞ్చి ఆరమ్మణభూతం పురేజాతం వుత్తం, ఆరమ్మణభూతస్స వత్థుస్స విప్పయుత్తపచ్చయతా లబ్భతీతి సా న లబ్భతీతి న వత్తబ్బా. అథ పన వత్థుపురేజాతతో అఞ్ఞం వత్థుభావరహితారమ్మణమేవ ‘‘ఆరమ్మణపురేజాత’’న్తి వుత్తం, తస్స నిస్సయపచ్చయతా న లబ్భతీతి ‘‘నిస్సయిన్ద్రియవిప్పయుత్తపచ్చయతా న లబ్భతీ’’తి వత్తబ్బం. ఇతో ఉత్తరిపీతి పురేజాతతో పరతోపీతి అత్థో, ఇతో వా ఇన్ద్రియవిప్పయుత్తతో నిస్సయిన్ద్రియవిప్పయుత్తతో వా ఉత్తరి ఆరమ్మణాధిపతిఆది చ లబ్భమానాలబ్భమానం వేదితబ్బన్తి అత్థో వత్తబ్బో. కమ్మాదీసు పన లబ్భమానాలబ్భమానం న వక్ఖతీతి పురిమోయేవేత్థ అత్థో అధిప్పేతో.

‘‘కబళీకారో ఆహారో ఆహారపచ్చయోవా’’తి పురిమపాఠో, అత్థిఅవిగతపచ్చయోపి పన సో హోతి, తేన ‘‘కబళీకారో ఆహారో ఆహారపచ్చయత్తం అవిజహన్తోవ అత్థిఅవిగతానం వసేన అపరేహిపి ద్వీహాకారేహి అనేకపచ్చయభావం గచ్ఛతీ’’తి పఠన్తి.

‘‘యథానురూపం ఝానపచ్చయే వుత్తానం దసన్నం హేతుఅధిపతీనఞ్చాతి ఇమేసం వసేనా’’తి పురిమపాఠో, ‘‘యథానురూపం ఝానపచ్చయే వుత్తానం మగ్గవజ్జానం నవన్నం హేతుఅధిపతిఝానానఞ్చాతి ఇమేసం వసేనా’’తి పచ్ఛిమపాఠో, తేసు విచారేత్వా యుత్తో గహేతబ్బో.

సమనన్తరనిరుద్ధతాయ ఆరమ్మణభావేన చ సదిసో పచ్చయభావో పచ్చయసభాగతా, విరుద్ధపచ్చయతా పచ్చయవిసభాగతా. ‘‘ఇమినా ఉపాయేనా’’తి వచనతో హేతుఆదీనం సహజాతానం సహజాతభావేన సభాగతా, సహజాతాసహజాతానం హేతుఆరమ్మణాదీనం అఞ్ఞమఞ్ఞవిసభాగతాతి ఏవమాదినా ఉపాయేన సభాగతా విసభాగతా యోజేతబ్బా.

జనకాయేవ, న అజనకాతి జనకభావప్పధానాయేవ హుత్వా పచ్చయా హోన్తి, న ఉపత్థమ్భకభావప్పధానాతి అత్థో దట్ఠబ్బో. యేసం హేతుఆదయో పచ్చయా హోన్తి, తే తేహి వినా నేవ ఉప్పజ్జన్తి, న చ పవత్తన్తీతి తేసం ఉభయప్పధానతా వుత్తా. న హి తే అనన్తరాదయో వియ జననేనేవ పవత్తిం కరోన్తీతి.

సబ్బేసం ఠానం కారణభావో సబ్బట్ఠానం, తం ఏతేసం అత్థీతి సబ్బట్ఠానికా. ఉపనిస్సయం భిన్దన్తేన తయోపి ఉపనిస్సయా వత్తబ్బా, అభిన్దిత్వా వా ఉపనిస్సయగ్గహణమేవ కాతబ్బం. తత్థ భిన్దనం పకతూపనిస్సయస్స రూపానం పచ్చయత్తాభావదస్సనత్థం, ఆరమ్మణానన్తరూపనిస్సయానం పన పుబ్బే ఆరమ్మణాధిపతిఅనన్తరగ్గహణేహి గహితత్తా తేసు ఏకదేసేన అనన్తరూపనిస్సయేన ఇతరమ్పి దస్సేతీతి దట్ఠబ్బం. పురేజాతపచ్ఛాజాతాపి అసబ్బట్ఠానికా అరూపరూపానఞ్ఞేవ యథాక్కమేన పచ్చయభావతోతి ఏత్థ పురేజాతపచ్చయో అనన్తరాదీసు ఏవ వత్తబ్బో తంసమానగతికత్తా, న చ యుగళభావో పచ్ఛాజాతేన సహ కథనే కారణం అసబ్బట్ఠానికదస్సనమత్తస్స అధిప్పేతత్తాతి తం తత్థ పఠిత్వా ‘‘పచ్ఛాజాతోపి అసబ్బట్ఠానికో రూపానంయేవ పచ్చయభావతో’’తి పఠన్తి.

పచ్చయనిద్దేసపకిణ్ణకవినిచ్ఛయకథావణ్ణనా నిట్ఠితా.