౧. ఉప్పాదవారవణ్ణనా
౧౮-౨౧. పవత్తివారే చక్ఖాయతనమూలకాని ఏకాదసాతి పటిసన్ధిచుతివసేన ఉపాదిన్నపవత్తస్స ఉప్పాదనిరోధవచనే ఏతస్మిం అలబ్భమానవిస్సజ్జనమ్పి సద్దాయతనేన సద్ధిం యమకం పుచ్ఛామత్తలాభేన సఙ్గణ్హిత్వా వదతీతి దట్ఠబ్బం. ఛసట్ఠి యమకానీతి ఏత్థ చక్ఖుసోతఘానజివ్హాకాయరూపాయతనమూలకేసు ఏకేకం సద్దాయతనమూలకాని పఞ్చాతి ఏకాదస యమకాని విస్సజ్జనవసేన హాపేతబ్బాని. వక్ఖతి హి ‘‘సద్దాయతనస్స పటిసన్ధిక్ఖణే అనుప్పత్తితో తేన సద్ధిం యమకస్స విస్సజ్జనమేవ నత్థీ’’తి (యమ. అట్ఠ. ఆయతనయమక ౧౮-౨౧).
దుతియం కిఞ్చాపి పఠమేన సదిసవిస్సజ్జనన్తిఆది పుగ్గలవారమేవ సన్ధాయ వుత్తన్తి దట్ఠబ్బం. ఓకాసవారే పన అసదిసవిస్సజ్జనత్తా వుత్తం, న తం సబ్బత్థ సదిసవిస్సజ్జనన్తి ఞాపేతుం పుగ్గలవారేపి విస్సజ్జితన్తి. గన్ధరసఫోట్ఠబ్బాయతనేహి సద్ధిం తీణి యమకాని సదిసవిస్సజ్జనానీతి రూపావచరసత్తే సన్ధాయ ‘‘సచక్ఖుకానం అగన్ధకాన’’న్తిఆదినా విస్సజ్జితబ్బత్తా వుత్తం. తేసఞ్హి విరత్తకామకమ్మనిబ్బత్తస్స పటిసన్ధిబీజస్స ఏవంసభావత్తా ఘానాదీని గన్ధాదయో చ న సన్తీతి. ఘానాయతనయమకేన సదిసవిస్సజ్జనత్తాతి చక్ఖాయతనమూలకేసు ఘానాయతనయమకేన సద్ధిం సదిసవిస్సజ్జనత్తాతి అత్థో. నను తత్థ ‘‘సచక్ఖుకానం అఘానకానం ఉపపజ్జన్తాన’’న్తిఆదినా విస్సజ్జనం పవత్తం, ఇధ పన ఘానాయతనమూలకేసు ‘‘యస్స ఘానాయతనం ఉప్పజ్జతి, తస్స జివ్హాయతనం ఉప్పజ్జతీతి? ఆమన్తా’’తి విస్సజ్జనేన భవితబ్బన్తి నత్థి సదిసవిస్సజ్జనతాతి? సచ్చం, యథా పన తత్థ ఘానాయతనయమకేన జివ్హాకాయాయతనయమకాని సదిసవిస్సజ్జనాని, ఏవమిధాపి జివ్హాకఆయాయతనయమకాని సదిసవిస్సజ్జనాని, తస్మా తత్థ తత్థేవ సదిసవిస్సజ్జనతా పాళియం అనారుళ్హతాయ కారణన్తి. నిదస్సనభావేన పన గహితం చక్ఖాయతనమూలకానం సదిసవిస్సజ్జనకానం సదిసవిస్సజ్జనం నిదస్సనభావేనేవ కారణన్తి దస్సేన్తో ‘‘ఘానాయతనయమకేన సదిసవిస్సజ్జనత్తా’’తి ఆహ. సదిసవిస్సజ్జనతా చేత్థ ఘానాయతనమూలకేసు యేభుయ్యతాయ దట్ఠబ్బా. తేసు హి జివ్హాకాయాయతనయమకేసు తిణ్ణం పుచ్ఛానం ‘‘ఆమన్తా’’తి విస్సజ్జనేన భవితబ్బం, పచ్ఛిమపుచ్ఛాయ ‘‘సకాయకానం అఘానకానం ఉపపజ్జన్తాన’’న్తిఆదినాతి.
అథ వా యథా వేదనాక్ఖన్ధాదిమూలకానం సఞ్ఞాక్ఖన్ధాదియమకానం అమిస్సకకాలభేదేసు తీసు ‘‘ఆమన్తా’’తి పటివచనవిస్సజ్జనేన యథావుత్తవచనస్స విస్సజ్జనభావానుజాననం కత్తబ్బన్తి అపుబ్బస్స వత్తబ్బస్స అభావా విస్సజ్జనం న కతం, ఏవమిధాపి ఘానాయతనమూలకం జివ్హాయతనయమకం అపుబ్బస్స వత్తబ్బస్స అభావా పాళిం అనారుళ్హన్తి పాకటోయమత్థో. కాయాయతనయమకం పన దుతియపుచ్ఛాయ వసేన విస్సజ్జితబ్బం సియా, సా చ చక్ఖాయతనమూలకేసు ఘానాయతనయమకేన సదిసవిస్సజ్జనా, తస్మా యస్సా పుచ్ఛాయ విస్సజ్జనా కాతబ్బా, తస్సా ఘానాయతనయమకేన సదిసవిస్సజ్జనత్తా తంసేసాని పాళిం అనారుళ్హానీతి ఏవమేత్థ అత్థో దట్ఠబ్బో. తథాతి ఇదం పాళిఅనారుళ్హతాసామఞ్ఞేనేవ వుత్తం, న కారణసామఞ్ఞేన. ఘానజివ్హాకాయాయతనానం పన అగబ్భసేయ్యకేసు పవత్తమానానం గబ్భసేయ్యకేసు చ ఆయతనపారిపూరికాలే సహచారితాయ అవిసేసత్తా చ అప్పవిసేసత్తా చ ఏకస్మిం ఘానాయతనయమకే విస్సజ్జితే ఇతరాని ద్వే, ఘానాయతనమూలకేసు చ విస్సజ్జితేసు ఇతరద్వయమూలకాని న విస్సజ్జీయన్తీతి వేదితబ్బాని. రూపాయతనమనాయతనేహి సద్ధిన్తి ‘‘యస్స రూపాయతనం ఉప్పజ్జతి, తస్స మనాయతనం ఉప్పజ్జతీ’’తి ఏతిస్సా పుచ్ఛాయ వుత్తేహి రూపాయతనమనాయతనేహి సద్ధిన్తి అధిప్పాయో. రూపాయతనమూలకేసు హి మనాయతనయమకే ఆదిపుచ్ఛాయ గన్ధరసఫోట్ఠబ్బయమకేసు ఆదిపుచ్ఛానం సదిసవిస్సజ్జనతా యమకానం అవిస్సజ్జనే కారణభావేన వుత్తా. దుతియపుచ్ఛానఞ్హి పటివచనవిస్సజ్జనేన భవితబ్బన్తి పుబ్బే వుత్తనయేన విస్సజ్జనం న కాతబ్బం, ఆదిపుచ్ఛానఞ్చ న కాతబ్బన్తి.
హేట్ఠిమేహి సదిసవిస్సజ్జనత్తాతి ఏత్థ గన్ధాయతనమూలకానం రసఫోట్ఠబ్బయమకానం రసాయతనమూలకస్స చ ఫోట్ఠబ్బయమకస్స పటివచనవిస్సజ్జనేనేవ భవితబ్బన్తి పుబ్బే వుత్తనయేనేవ విస్సజ్జనం న కాతబ్బన్తి యేసం కాతబ్బం, తేసం గన్ధరసఫోట్ఠబ్బమూలకానం మనాయతనధమ్మాయతనయమకానం చక్ఖాదిపఞ్చాయతనమూలకేహి మనాయతనధమ్మాయతనయమకేహి సదిసవిస్సజ్జనత్తాతి అత్థో. చక్ఖాయతనాదిమూలకాని సద్దాయతనయమకాని సద్దాయతనమూలకాని సబ్బాని అవిస్సజ్జనేనేవ అలబ్భమానవిస్సజ్జనతాదస్సనేన విస్సజ్జితాని నామ హోన్తీతి ఆహ ‘‘ఛసట్ఠి యమకాని విస్సజ్జితాని నామ హోన్తీ’’తి.
జచ్చన్ధమ్పి జచ్చబధిరమ్పీతి ఏత్థ చ జచ్చబధిరగ్గహణేన జచ్చన్ధబధిరో గహితోతి వేదితబ్బో. సఘానకానం సచక్ఖుకానన్తి పరిపుణ్ణాయతనమేవ ఓపపాతికం సన్ధాయ వుత్తన్తి ఏత్థ ఏవ-సద్దం వుత్తన్తి-ఏతస్స పరతో యోజేత్వా యథా ‘‘సఘానకానం అచక్ఖుకాన’’న్తి ఇదం అపరిపుణ్ణాయతనం సన్ధాయ వుత్తం, న ఏవం ‘‘సఘానకానం సచక్ఖుకాన’’న్తి ఏతం. ఏతం పన పరిపుణ్ణాయతనం సన్ధాయ వుత్తమేవాతి అత్థో దట్ఠబ్బో. తేన జచ్చబధిరమ్పి సన్ధాయ వుత్తతా న వారితా హోతీతి.
౨౨-౨౫౪. యత్థ చక్ఖాయతనన్తి రూపీబ్రహ్మలోకం పుచ్ఛతీతి నియమతో తత్థ చక్ఖుసోతానం సహుప్పత్తిమత్తం పస్సన్తో వదతి, ఓకాసవారే పన తస్మిం పుగ్గలస్స అనామట్ఠత్తా యత్థ కామధాతుయం రూపధాతుయఞ్చ చక్ఖాయతనం ఉప్పజ్జతి, తత్థ సోతాయతనమ్పి ఏకన్తేన ఉప్పజ్జతీతి ‘‘ఆమన్తా’’తి (యమ. ౧.ఆయతనయమక.౨౨) వుత్తం.
‘‘యస్స వా పన రూపాయతనం ఉప్పజ్జిస్సతి, తస్స చక్ఖాయతనం ఉప్పజ్జిస్సతీతి? ఆమన్తా’’తి కస్మా పటిఞ్ఞాతం, నను యో గబ్భసేయ్యకభావం గన్త్వా పరినిబ్బాయిస్సతి, తస్స రూపాయతనం పటిసన్ధియం ఉప్పజ్జిస్సతి, న పన చక్ఖాయతనన్తి? యస్స రూపాయతనం ఉప్పజ్జిస్సతి, తస్స తదవత్థస్స పుగ్గలస్స రూపాయతనుప్పాదతో ఉద్ధం చక్ఖాయతనసన్తానుప్పాదస్స పవత్తియమ్పి భవిస్సన్తస్స పటిఞ్ఞాతబ్బత్తా. అథ కస్మా ‘‘యస్స వా పన రూపాయతనం నుప్పజ్జిస్సతి, తస్స చక్ఖాయతనం నుప్పజ్జిస్సతీతి? ఆమన్తా’’తి పటిఞ్ఞాతం, నను గబ్భసేయ్యకస్స పచ్ఛిమభవికస్స ఉపపజ్జన్తస్స ఏకాదసమసత్తాహా ఓరతో ఠితస్స రూపాయతనం నుప్పజ్జిస్సతి నో చ చక్ఖాయతనం నుప్పజ్జిస్సతీతి? తస్మిం భవే భవిస్సన్తస్స ఉప్పాదస్స అనాగతభావేన అవచనతో. భవన్తరే హి తస్స తస్స ఆయతనసన్తానస్స యో ఆదిఉప్పాదో పటిసన్ధియం పవత్తే చ భవిస్సతి, సో అనాగతుప్పాదో తబ్భావేన వుచ్చతి అద్ధాపచ్చుప్పన్నానన్తోగధత్తా. న పన యో తస్మింయేవ భవే పవత్తే భవిస్సతి, సో అనాగతుప్పాదభావేన వుచ్చతి అద్ధాపచ్చుప్పన్నన్తోగధత్తా. అద్ధావసేన హేత్థ కమ్మజపవత్తస్స పచ్చుప్పన్నాదికాలభేదో అధిప్పేతో. ఏవఞ్చ కత్వా ఇన్ద్రియయమకే (యమ. ౩.ఇన్ద్రియయమక.౩౬౮) ‘‘యస్స ఇత్థిన్ద్రియం ఉప్పజ్జతి, తస్స పురిసిన్ద్రియం ఉప్పజ్జిస్సతీతి? పచ్ఛిమభవికానం ఇత్థీనం ఉపపజ్జన్తీనం, యా చ ఇత్థియో రూపావచరం అరూపావచరం ఉపపజ్జిత్వా పరినిబ్బాయిస్సన్తి, యా చ ఇత్థియో ఏతేనేవ భావేన కతిచి భవే దస్సేత్వా పరినిబ్బాయిస్సన్తి, తాసం ఉపపజ్జన్తీనం తాసం ఇత్థిన్ద్రియం ఉప్పజ్జతి, నో చ తాసం పురిసిన్ద్రియం ఉప్పజ్జిస్సతీ’’తి వుత్తం. న హి తాసం సబ్బాసం తస్మిం భవే పవత్తే పురిసిన్ద్రియం న ఉప్పజ్జిస్సతి లిఙ్గపరివత్తనసబ్భావా, భవన్తరే పన ఆదిఉప్పాదస్స అభావం సన్ధాయ ‘‘నో చ తాసం పురిసిన్ద్రియం ఉప్పజ్జిస్సతీ’’తి వుత్తం. భవన్తరే హి ఆదిఉప్పాదస్స అనాగతత్తం అధిప్పేతన్తి. ఏవఞ్చ కత్వా ‘‘కతిచి భవే దస్సేత్వా’’తి భవగ్గహణం కతన్తి.
‘‘ఆయతనానం పటిలాభో జాతీ’’తి (దీ. ని. ౨.౩౮౮; విభ. ౨౩౫) వచనతో తంతంఆయతననిబ్బత్తకకమ్మేన గహితపటిసన్ధికస్స అవస్సంభావీఆయతనస్స యావ ఆయతనపారిపూరి, తావ ఉప్పజ్జతీతి పన అత్థే గయ్హమానే పుచ్ఛాద్వయవిస్సజ్జనం సూపపన్నం హోతి. ఏవఞ్చ సతి ‘‘యస్స వా పన సోతాయతనం నుప్పజ్జిస్సతి, తస్స చక్ఖాయతనం నుప్పజ్జతీతి? పచ్ఛిమభవికానం పఞ్చవోకారం ఉపపజ్జన్తానం, యే చ అరూపం ఉపపజ్జిత్వా పరినిబ్బాయిస్సన్తి, తేసం ఉపపజ్జన్తానం తేసం సోతాయతనం నుప్పజ్జిస్సతి, నో చ తేసం చక్ఖాయతనం నుప్పజ్జతీ’’తి ఏవమాదీసు (యమ. ౧.ఆయతనయమక.౯౫) గబ్భసేయ్యకాపి పచ్ఛిమభవికాదయో ఉపపజ్జన్తా గహితా హోన్తి. ఏవఞ్చ కత్వా ఇన్ద్రియయమకే (యమ. ౩.ఇన్ద్రియయమక.౧౮౬) ‘‘యస్స వా పన సోమనస్సిన్ద్రియం ఉప్పజ్జతి, తస్స చక్ఖున్ద్రియం ఉప్పజ్జతీతి? ఆమన్తా’’తి ఇదమ్పి ఉపపన్నం హోతి. సోమనస్సిన్ద్రియుప్పాదకస్స కమ్మస్స ఏకన్తేన చక్ఖున్ద్రియుప్పాదనతో గబ్భేపి యావ చక్ఖున్ద్రియుప్పత్తి, తావ ఉప్పజ్జమానతాయ తస్సా అభినన్దితబ్బత్తా.
యం పన ‘‘యస్స వా పన యత్థ రూపాయతనం ఉప్పజ్జిత్థ, తస్స తత్థ ఘానాయతనం ఉప్పజ్జతీతి? కామావచరా చవన్తానం, అఘానకానం కామావచరం ఉపపజ్జన్తానం, రూపావచరానం తేసం తత్థ రూపాయతనం ఉప్పజ్జిత్థ, నో చ తేసం తత్థ ఘానాయతనం ఉప్పజ్జతీ’’తి ఏత్థ ‘‘అఘానకానం కామావచరం ఉపపజ్జన్తాన’’న్తి (యమ. ౧.ఆయతనయమక.౭౬) వుత్తం, తం యే ఏకాదసమసత్తాహా ఓరతో కాలం కరిస్సన్తి, తేసం ఘానాయతనానిబ్బత్తకకమ్మేన గహితపటిసన్ధికానం వసేన వుత్తన్తి వేదితబ్బం. ‘‘యస్స యత్థ ఘానాయతనం న నిరుజ్ఝతి, తస్స తత్థ రూపాయతనం న నిరుజ్ఝిస్సతీతి? కామావచరం ఉపపజ్జన్తానం, అఘానకానం కామావచరా చవన్తానం, రూపావచరానం తేసం తత్థ ఘానాయతనం న నిరుజ్ఝతి, నో చ తేసం తత్థ రూపాయతనం న నిరుజ్ఝిస్సతీ’’తి హి ఏత్థ ‘‘అఘానకానం కామావచరా చవన్తాన’’న్తి (యమ. ౧.ఆయతనయమక.౧౮౧) వచనం అనుప్పన్నేయేవ ఘానాయతనే గబ్భసేయ్యకానం చుతి అత్థీతి దీపేతి. న హి కామావచరే గబ్భసేయ్యకతో అఞ్ఞో అఘానకో అత్థి ధమ్మహదయవిభఙ్గే (విభ. ౯౭౮ ఆదయో) ‘‘కామధాతుయా ఉపపత్తిక్ఖణే కస్సచి అట్ఠాయతనాని పాతుభవన్తీ’’తి అవుత్తత్తాతి. అథ కస్మా ఓపపాతికే ఏవ సన్ధాయ ఇధ, ఇన్ద్రియయమకే చ యథాదస్సితాసు పుచ్ఛాసు ‘‘ఆమన్తా’’తి వుత్తన్తి న విఞ్ఞాయతీతి? యమకే సన్నిట్ఠానేన గహితత్థస్స ఏకదేసే సంసయత్థసమ్భవేన పటివచనస్స అకరణతో. భిన్దితబ్బే హి న పటివచనవిస్సజ్జనం హోతి. యది సియా, పరిపుణ్ణవిస్సజ్జనమేవ న సియాతి. అథ కస్మా ‘‘యస్స వా పన సోమనస్సిన్ద్రియం ఉప్పజ్జతి, తస్స చక్ఖున్ద్రియం ఉప్పజ్జతీతి? ఆమన్తా’’తి (యమ. ౩.ఇన్ద్రియయమక.౧౮౬) ఇమినా ‘‘గబ్భసేయ్యకానం సోమనస్సపటిసన్ధి నత్థీ’’తి న విఞ్ఞాయతీతి? ‘‘కామధాతుయా ఉపపత్తిక్ఖణే కస్స దసిన్ద్రియాని పాతుభవన్తి? గబ్భసేయ్యకానం సత్తానం సహేతుకానం ఞాణసమ్పయుత్తానం ఉపపత్తిక్ఖణే దసిన్ద్రియాని పాతుభవన్తి కాయిన్ద్రియం మనిన్ద్రియం ఇత్థిన్ద్రియం వా పురిసిన్ద్రియం వా జీవితిన్ద్రియం సోమనస్సిన్ద్రియం వా ఉపేక్ఖిన్ద్రియం వా సద్ధిన్ద్రియ’’న్తిఆదివచనతో (విభ. ౧౦౧౨).
నిరోధవారే అనాగతకాలభేదే యథా తస్సేవ చిత్తస్స నిరోధో అనాగతభావేన తస్స ఉప్పత్తిక్ఖణే వుత్తో, ఏవం తస్సేవ కమ్మజసన్తానస్స నిరోధో అనాగతభావేన తస్స ఉప్పాదే వత్తబ్బోతి సబ్బత్థ ఉపపజ్జన్తానం ఏవ సో తథా వుత్తో, న ఉప్పన్నానం. ఉప్పన్నానం పన అఞ్ఞస్స అనాగతస్స సన్తానస్స నిరోధో అనాగతభావేన వత్తబ్బో, న తస్సేవ. తస్స హి ఉప్పాదానన్తరం నిరోధో ఆరద్ధో నామ హోతీతి. తస్మా అరహతం పవత్తే సోతస్స చక్ఖుస్స చ భేదే సతిపి అనాగతకాలామసనవసేనేవ ‘‘యస్స చక్ఖాయతనం నిరుజ్ఝిస్సతి, తస్స సోతాయతనం నిరుజ్ఝిస్సతీతి? ఆమన్తా. యస్స వా పన సోతాయతనం నిరుజ్ఝిస్సతి, తస్స చక్ఖాయతనం నిరుజ్ఝిస్సతీతి? ఆమన్తా’’తి విస్సజ్జనద్వయం ఉపపన్నమేవ హోతీతి. యస్మా చ ఉపపత్తిఅనన్తరం నిరోధో ఆరద్ధో నామ హోతి, తంనిట్ఠానభావతో పన చుతియా నిరోధవచనం, తస్మా పవత్తే నిరుద్ధేపి సన్తానేకదేసే అనిరుద్ధం ఉపాదాయ అనిట్ఠితనిరోధోతి చుతియావ తస్స నిరోధోతి వుచ్చతి. వక్ఖతి హి ‘‘యస్స వా పన సోమనస్సిన్ద్రియం నిరుజ్ఝతి, తస్స చక్ఖున్ద్రియం నిరుజ్ఝతీతి? ఆమన్తా’’తి, తేనేత్థాపి చుతినిరోధే ఏవ చ అధిప్పేతే యఞ్చ పవత్తే నిరుజ్ఝిస్సతి, తఞ్చ నిట్ఠానవసేన చుతియా ఏవ నిరుజ్ఝిస్సతీతి వుత్తన్తి ‘‘ఆమన్తా’’తి యుత్తం పటివచనం. ‘‘సచక్ఖుకాన’’న్తిఆదీసు చ ‘‘పటిలద్ధచక్ఖుకాన’’న్తిఆదినా అత్థో విఞ్ఞాయతీతి.
‘‘యస్స చక్ఖాయతనం న నిరుజ్ఝతి, తస్స సోతాయతనం న నిరుజ్ఝిస్సతీతి? సబ్బేసం ఉపపజ్జన్తానం, అచక్ఖుకానం చవన్తానం తేసం చక్ఖాయతనం న నిరుజ్ఝతి, నో చ తేసం సోతాయతనం న నిరుజ్ఝిస్సతీ’’తి ఏత్థ ఆరుప్పే పచ్ఛిమభవికే ఠపేత్వా సబ్బే ఉపపజ్జన్తా, అచక్ఖుకా చవన్తా చ గహితాతి దట్ఠబ్బా. తే హి దుతియకోట్ఠాసేన సఙ్గయ్హన్తీతి తదపేక్ఖత్తా సావసేసమిదం సబ్బవచనం అచక్ఖుకవచనఞ్చాతి. ‘‘ఆరుప్పే పచ్ఛిమభవికాన’’న్తి ఏత్థ చ అరూపతో పఞ్చవోకారం అగచ్ఛన్తా అనఞ్ఞూపపత్తికాపి ‘‘అరూపే పచ్ఛిమభవికా’’ఇచ్చేవ సఙ్గయ్హన్తీతి వేదితబ్బా. ఏస నయో అఞ్ఞేసుపి ఏవరూపేసూతి.
పవత్తివారవణ్ణనా నిట్ఠితా.
ఆయతనయమకవణ్ణనా నిట్ఠితా.