౧. మూలయమకం

ఉద్దేసవారవణ్ణనా

౧. యమకానం వసేన దేసితత్తాతి ఇమినా దససు ఏకేకస్స యమకసమూహస్స తంసమూహస్స చ సకలస్స పకరణస్స యమకానం వసేన లద్ధవోహారతం దస్సేతి.

కుసలాకుసలమూలసఙ్ఖాతానం ద్విన్నం అత్థానం వసేన అత్థయమకన్తి ఏతేన ‘‘యే కేచి కుసలా ధమ్మా, సబ్బే తే కుసలమూలా’’తి ఏతస్సేవ యమకభావో ఆపజ్జతీతి చే? నాపజ్జతి ఞాతుం ఇచ్ఛితానం దుతియపఠమపుచ్ఛాసు వుత్తానం కుసలకుసలమూలవిసేసానం, కుసలమూలకుసలవిసేసేహి వా ఞాతుం ఇచ్ఛితానం పఠమదుతియపుచ్ఛాసు సన్నిట్ఠానపదసఙ్గహితానం కుసలకుసలమూలానం వసేన అత్థయమకభావస్స వుత్తత్తా. ఞాతుం ఇచ్ఛితానఞ్హి విసేసానం విసేసవన్తాపేక్ఖానం, తంవిసేసవతం వా ధమ్మానఞ్చ విసేసాపేక్ఖానం ఏత్థ పధానభావోతి ఏకేకాయ పుచ్ఛాయ ఏకేకో ఏవ అత్థో సఙ్గహితో హోతీతి. అత్థసద్దో చేత్థ న ధమ్మవాచకో హేతుఫలాదివాచకో వా, అథ ఖో పాళిఅత్థవాచకో. తేనేవాహ ‘‘తేసఞ్ఞేవ అత్థాన’’న్తిఆది.

తీణిపి పదాని ఏకతో కత్వాతి ఇదం నామపదస్స కుసలాదీనం సఙ్గాహకత్తమత్తమేవ సన్ధాయ వుత్తం, న నిరవసేససఙ్గాహకత్తం. సబ్బకుసలాదిసఙ్గణ్హనత్థమేవ చ నామపదస్స వుత్తత్తా ‘‘కుసలత్తికమాతికాయ చతూసు పదేసూ’’తి వుత్తం.

ఉద్దేసవారవణ్ణనా నిట్ఠితా.

నిద్దేసవారవణ్ణనా

౫౨. అఞ్ఞమఞ్ఞయమకే యే కేచి కుసలాతి అపుచ్ఛిత్వాతి ఏత్థ యథా దుతియయమకే ‘‘యే కేచి కుసలమూలా’’తి అపుచ్ఛిత్వా ‘‘యే కేచి కుసలా’’తి పుచ్ఛా కతా, ఏవమిధాపి ‘‘యే కేచి కుసలా’’తి పుచ్ఛా కాతబ్బా సియా పురిమయమకవిసిట్ఠం అపుబ్బం గహేత్వా పచ్ఛిమయమకస్స అప్పవత్తత్తాతి అధిప్పాయో. ‘‘పటిలోమపుచ్ఛానురూపభావతో’’తి కేచి. పురిమపుచ్ఛాయ పన అత్థవసేన కతాయ తదనురూపాయ పచ్ఛిమపుచ్ఛాయ భవితబ్బం అనులోమే విగతసంసయస్స పటిలోమే సంసయుప్పత్తితో. తేన న చ పచ్ఛిమపుచ్ఛానురూపాయ పురిమపుచ్ఛాయ భవితబ్బన్తి పురిమోవేత్థ అధిప్పాయో యుత్తో. ఇమినాపి బ్యఞ్జనేన తస్సేవత్థస్స సమ్భవతోతి ఇదమేవం న సక్కా వత్తుం. న హి కుసలబ్యఞ్జనత్థో ఏవ కుసలమూలేన ఏకమూలబ్యఞ్జనత్థో, తేనేవ విస్సజ్జనమ్పి అసమానం హోతి. కుసలబ్యఞ్జనేన హి పుచ్ఛాయ కతాయ ‘‘అవసేసా’’తి ఇమస్మిం ఠానే ‘‘అవసేసా కుసలా ధమ్మా’’తి వత్తబ్బం హోతి, ఇతరథా అవసేసా కుసలమూలసహజాతా ధమ్మాతి, న చ తాని వచనాని సమానత్థాని కుసలకుసలాబ్యాకతదీపనతోతి. అయం పనేత్థ అధిప్పాయో సియా – ‘‘యే కేచి కుసలా’’తి ఇమినాపి బ్యఞ్జనేన ‘‘యే కేచి కుసలమూలేన ఏకమూలా’’తి వుత్తబ్యఞ్జనత్థస్సేవ సమ్భవతో దుతియయమకే వియ అపుచ్ఛిత్వా ‘‘యే కేచి కుసలమూలేన ఏకమూలా’’తి పుచ్ఛా కతా. న హి కుసలమూలేహి వియ కుసలమూలేన ఏకమూలేహి అఞ్ఞే కుసలా సన్తి, కుసలేహి పన అఞ్ఞేపి తే సన్తీతి.

పటిలోమపుచ్ఛావణ్ణనాయం ‘‘కుసలమూలేన ఏకమూలా’’తి హి పుచ్ఛాయ కతాయ ‘‘మూలాని యాని ఏకతో ఉప్పజ్జన్తీ’’తి హేట్ఠా వుత్తనయేనేవ విస్సజ్జనం కాతబ్బం భవేయ్యాతి వుత్తం, తమ్పి తథా న సక్కా వత్తుం. ‘‘యే వా పన కుసలమూలేన అఞ్ఞమఞ్ఞమూలా, సబ్బే తే ధమ్మా కుసలమూలేన ఏకమూలా’’తి చ పుచ్ఛితే ‘‘ఆమన్తా’’ ఇచ్చేవ విస్సజ్జనేన భవితబ్బం. న హి కుసలమూలేన అఞ్ఞమఞ్ఞమూలేసు కిఞ్చి ఏకమూలం న హోతి, యేన అనులోమపుచ్ఛాయ వియ విభాగో కాతబ్బో భవేయ్య. యత్థ తీణి కుసలమూలాని ఉప్పజ్జన్తి, తత్థ తాని అఞ్ఞమఞ్ఞమూలాని ఏకమూలాని చ ద్విన్నం ద్విన్నం ఏకేకేన అఞ్ఞమఞ్ఞేకమూలత్తా. యత్థ పన ద్వే ఉప్పజ్జన్తి, తత్థ తాని అఞ్ఞమఞ్ఞమూలానేవ, న ఏకమూలానీతి ఏతస్స గహణస్స నివారణత్థం ‘‘మూలాని యాని ఏకతో ఉప్పజ్జన్తీ’’తిఆదినా విస్సజ్జనం కాతబ్బన్తి చే? న, ‘‘ఆమన్తా’’తి ఇమినావ విస్సజ్జనేన తంగహణనివారణతో అనులోమపుచ్ఛావిస్సజ్జనేన చ ఏకతో ఉప్పజ్జమానానం ద్విన్నం తిణ్ణఞ్చ మూలానం అఞ్ఞమఞ్ఞేకమూలభావస్స నిచ్ఛితత్తా. అఞ్ఞమఞ్ఞమూలానఞ్హి సమానమూలతా ఏవ ఏకమూలవచనేన పుచ్ఛీయతి, న అఞ్ఞమఞ్ఞసమానమూలతా, అత్థి చ ద్విన్నం మూలానం సమానమూలతా. తేసు హి ఏకేకం ఇతరేన మూలేన తంమూలేహి అఞ్ఞేహి సమానమూలన్తి.

అఞ్ఞమఞ్ఞమూలత్తే పన నిచ్ఛితే ఏకమూలత్తసంసయాభావతో ‘‘సబ్బే తే ధమ్మా కుసలమూలేన ఏకమూలా’’తి పుచ్ఛా న కతాతి దట్ఠబ్బా. ‘‘అఞ్ఞమఞ్ఞస్స మూలా ఏతేసన్తిపి అఞ్ఞమఞ్ఞమూలా, సమానత్థేన ఏకం మూలం ఏతేసన్తి ఏకమూలా’’తి ఉభయమ్పి వచనం మూలయుత్తతమేవ వదతి, తేనేవ చ ఉభయత్థాపి ‘‘కుసలమూలేనా’’తి వుత్తం. తత్థ మూలయోగసామఞ్ఞే ఏకమూలత్తే నిచ్ఛితే తబ్బిసేసో అఞ్ఞమఞ్ఞమూలభావో న నిచ్ఛితో హోతీతి అనులోమపుచ్ఛా పవత్తా, మూలయోగవిసేసే పన అఞ్ఞమఞ్ఞమూలత్తే నిచ్ఛితే న వినా ఏకమూలత్తేన అఞ్ఞమఞ్ఞమూలత్తం అత్థీతి మూలయోగసామఞ్ఞం ఏకమూలత్తం నిచ్ఛితమేవ హోతి, తస్మా ‘‘ఏకమూలా’’తి పుచ్ఛం అకత్వా యథా కుసలమూలవచనం ఏకమూలవచనఞ్చ కుసలభావదీపకం న హోతీతి కుసలభావే సంసయసబ్భావా పఠమదుతియయమకేసు ‘‘సబ్బే తే ధమ్మా కుసలా’’తి పటిలోమపుచ్ఛా కతా, ఏవం అఞ్ఞమఞ్ఞమూలవచనం కుసలభావదీపకం న హోతీతి కుసలభావే సంసయసబ్భావా కుసలాధికారస్స చ అనువత్తమానత్తా ‘‘సబ్బే తే ధమ్మా కుసలా’’తి పటిలోమపుచ్ఛా కతాతి.

౫౩-౬౧. మూలనయే వుత్తే ఏవ అత్థే కుసలమూలభావేన మూలస్స విసేసనేన సమానేన మూలేన అఞ్ఞమఞ్ఞస్స చ మూలేన మూలయోగదీపనేన చాతి ఇమినా పరియాయన్తరేన పకాసేతుం మూలమూలనయో వుత్తో. అఞ్ఞపదత్థసమాసన్తేన క-కారేన తీసుపి యమకేసు మూలయోగమేవ దీపేతుం మూలకనయో వుత్తో. మూలమూలకనయవచనపరియాయో వుత్తప్పకారోవ.

౭౪-౮౫. అబ్బోహారికం కత్వాతి న ఏకమూలభావం లభమానేహి ఏకతో లబ్భమానత్తా సహేతుకవోహారరహితం కత్వా. న వా సహేతుకదుకే వియ ఏత్థ హేతుపచ్చయయోగాయోగవసేన అబ్బోహారికం కతం, అథ ఖో సహేతుకవోహారమేవ లభతి, న అహేతుకవోహారన్తి అబ్బోహారికం కతం. ఏకతో లబ్భమానకవసేనాతి అహేతుకచిత్తుప్పాదనిబ్బానేహి హేతుపచ్చయరహితేహి సహ లబ్భమానకరూపవసేనాతి అత్థో.

౮౬-౯౭. యస్సం పాళియం ‘‘అహేతుకం నామమూలేన న ఏకమూలం, సహేతుకం నామమూలేన ఏకమూల’’న్తి (యమ. ౧.మూలయమక.౮౭) పాఠో ఆగతో, తత్థ ‘‘యే కేచి నామా ధమ్మా’’తి నామానం నిద్ధారితత్తా ‘‘అహేతుకం సహేతుక’’న్తి చ వుత్తే ‘‘నామ’’న్తి చ ఇదం విఞ్ఞాయమానమేవాతి న వుత్తన్తి వేదితబ్బం. యత్థ పన ‘‘అహేతుకం నామం, సహేతుకం నామ’’న్తి (యమ. ౧.మూలయమక.౮౭) చ పాఠో, తత్థ సుపాకటభావత్థం ‘‘నామ’’న్తి వుత్తన్తి.

నిద్దేసవారవణ్ణనా నిట్ఠితా.

మూలయమకవణ్ణనా నిట్ఠితా.