౨. కాలసంసన్దనవణ్ణనా

౨౮౫. అతీతానాగతం పహాయ పచ్చుప్పన్నరూపమేవ అప్పియం అవిభజితబ్బం కరిత్వాతి పచ్చుప్పన్నసద్దేన రూపసద్దేన చాతి ఉభోహిపి పచ్చుప్పన్నరూపమేవ వత్తబ్బం కత్వాతి వుత్తం హోతి. పఞ్ఞత్తియా అవిగతత్తాతి ఏతేన ఇదం విఞ్ఞాయతి ‘‘న రూపపఞ్ఞత్తి వియ వత్థపఞ్ఞత్తి సభావపరిచ్ఛిన్నే పవత్తా విజ్జమానపఞ్ఞత్తి, అథ ఖో పుబ్బాపరియవసేన పవత్తమానం రూపసమూహం ఉపాదాయ పవత్తా అవిజ్జమానపఞ్ఞత్తి, తస్మా వత్థభావస్స ఓదాతభావవిగమే విగమావత్తబ్బతా యుత్తా, న పన రూపభావస్స పచ్చుప్పన్నభావవిగమే’’తి.

కాలసంసన్దనవణ్ణనా నిట్ఠితా.

వచనసోధనవణ్ణనా

౨౮౮. అనాగతం వా పచ్చుప్పన్నం వా హుత్వా హోతీతి వుత్తన్తి ఏత్థ అనాగతం అనాగతం హుత్వా పున పచ్చుప్పన్నం హోన్తం హుత్వా హోతీతి, తథా పచ్చుప్పన్నం పచ్చుప్పన్నం హోన్తం పుబ్బే అనాగతం హుత్వా పచ్చుప్పన్నం హోతీతి హుత్వా హోతీతి వుత్తన్తి దట్ఠబ్బం. కిం తే తమ్పి హుత్వా హోతీతి తబ్భావావిగమతో హుత్వాహోతిభావానుపరమం అనుపచ్ఛేదం పుచ్ఛతీతి అధిప్పాయో యుత్తో. హుత్వా భూతస్స పున హుత్వా అభావతోతి అనాగతం హుత్వా పచ్చుప్పన్నభూతస్స పున అనాగతం హుత్వా పచ్చుప్పన్నాభావతో.

యస్మా తన్తి తం హుత్వా భూతం పచ్చుప్పన్నం యస్మా అనాగతం హుత్వా పచ్చుప్పన్నం హోన్తం ‘‘హుత్వా హోతీ’’తి సఙ్ఖ్యం గతం, తస్మా దుతియమ్పి ‘‘హుత్వా హోతీ’’తి వచనం అరహతీతి పటిజానాతీతి అధిప్పాయో. ఏవం పన ధమ్మే హుత్వాహోతిభావానుపరమం వదన్తస్స అధమ్మే ససవిసాణే నహుత్వాన హోతిభావానుపరమో ఆపజ్జతీతి అధిప్పాయేన ‘‘అథ న’’న్తిఆదిమాహ.

పటిక్ఖిత్తనయేనాతి కాలనానత్తేన. పటిఞ్ఞాతనయేనాతి అత్థానానత్తేన. అత్థానానత్తం ఇచ్ఛన్తోపి పన అనాగతస్స పచ్చుప్పన్నే వుత్తం హోతిభావం, పచ్చుప్పన్నస్స చ అనాగతే వుత్తం హుత్వాభావం కథం పటిజానాతీతి విచారేతబ్బం. అత్థానానత్తమేవ హి తేన అనుఞ్ఞాయతి, న అనాగతే పచ్చుప్పన్నభావో, పచ్చుప్పన్నే వా అనాగతభావోతి. పురిమం పటిక్ఖిత్తపఞ్హం పరివత్తిత్వాతి అనుఞ్ఞాతపఞ్హస్స హుత్వా హోతి హుత్వా హోతీతి దోసో వుత్తోతి అవుత్తదోసం అతిక్కమ్మ పటిక్ఖిత్తపఞ్హం పున గహేత్వా తేన చోదేతీతి అత్థో. ఏత్థ చ అత్థానానత్తేన హుత్వాహోతీతి అనుజానన్తస్స దోసో కాలనానత్తాయేవ అనాగతం పచ్చుప్పన్నన్తి పటిక్ఖేపేన కథం హోతీతి? తస్సేవ అనుజాననపటిక్ఖేపతోతి అధిప్పాయో.

ఏకేకన్తి అనాగతమ్పి న హుత్వా న హోతి పచ్చుప్పన్నమ్పీతి తదుభయం గహేత్వా ‘‘ఏకేకం న హుత్వా న హోతి న హుత్వా న హోతీ’’తి వుత్తం, న ఏకేకమేవ న హుత్వా న హోతి న హుత్వా న హోతీతి. ఏస నయో పురిమస్మిం ‘‘ఏకేకం హుత్వా హోతి హుత్వా హోతీ’’తి వచనేపి. అనాగతస్స హి ‘‘హుత్వా హోతీ’’తి నామం పచ్చుప్పన్నస్స చాతి ద్వేపి నామాని సఙ్గహేత్వా ‘‘హుత్వా హోతి హుత్వా హోతీ’’తి చోదితం, తథా ‘‘న హుత్వా న హోతి న హుత్వా న హోతీ’’తి చాతి అధిప్పాయో. సబ్బతో అన్ధకారేన పరియోనద్ధో వియాతి ఏతేన అపరియోనద్ధేన పటిజానితబ్బం సియాతి దస్సేతి. ఏత్థ చ పురిమనయే హుత్వా భూతస్స పున హుత్వాహోతిభావో చోదితో, దుతియనయే అనాగతాదీసు ఏకేకస్స హుత్వాహోతినామతాతి అయం విసేసో.

వచనసోధనవణ్ణనా నిట్ఠితా.

అతీతఞాణాదికథావణ్ణనా

౨౯౦. పున పుట్ఠో…పే… అత్థితాయ పటిజానాతీతి ఏత్థ పచ్చుప్పన్నం ఞాణం తేనాతి ఏతేన అనువత్తమానాపేక్ఖనవచనేన కథం వుచ్చతీతి విచారేతబ్బం.

అతీతఞాణాదికథావణ్ణనా నిట్ఠితా.

అరహన్తాదికథావణ్ణనా

౨౯౧. యుత్తివిరోధో అరహతో సరాగాదిభావే పుథుజ్జనేన అనానత్తం బ్రహ్మచరియవాసస్స అఫలతాతి ఏవమాదికో దట్ఠబ్బో.

అరహన్తాదికథావణ్ణనా నిట్ఠితా.

పదసోధనకథావణ్ణనా

౨౯౫. తేన కారణేనాతి అతీతఅత్థిసద్దానం ఏకత్థత్తా అత్థిసద్దత్థస్స చ న్వాతీతభావతో ‘‘అతీతం న్వాతీతం, న్వాతీతఞ్చ అతీతం హోతీ’’తి వుత్తం హోతి. ఏత్థ పన అతీతాదీనం అత్థితం వదన్తస్స పరవాదిస్సేవాయం దోసో యథా ఆపజ్జతి, న పన ‘‘నిబ్బానం అత్థీ’’తి వదన్తస్స సకవాదిస్స, తథా పటిపాదేతబ్బం.

పదసోధనకథావణ్ణనా నిట్ఠితా.

సబ్బమత్థీతికథావణ్ణనా నిట్ఠితా.