కథావత్థుపకరణ-మూలటీకా

గన్థారమ్భకథావణ్ణనా

కథానం వత్థుభావతోతి కథాసముదాయస్స పకరణస్స అత్తనో ఏకదేసానం ఓకాసభావం వదతి. సముదాయే హి ఏకదేసా అన్తోగధాతి. యేన పకారేన సఙ్ఖేపేన అదేసయి, తం దస్సేన్తో ‘‘మాతికాఠపనేనేవ ఠపితస్సా’’తి ఆహ.

నిదానకథావణ్ణనా

అనుపాదిసేసాయ నిబ్బానధాతుయా పరినిబ్బాయీతి పరినిబ్బానమేవ పరినిబ్బానస్స పరినిబ్బానన్తరతో విసేసనత్థం కరణభావేన వుత్తం. యాయ వా నిబ్బానధాతుయా అధిగతాయ పచ్ఛిమచిత్తం అప్పటిసన్ధికం జాతం, సా తస్స అప్పటిసన్ధివూపసమస్స కరణభావేన వుత్తాతి. దుబ్బలపక్ఖన్తి న కాళాసోకం వియ బలవన్తం, అథ ఖో ఏకమణ్డలికన్తి వదన్తి. ధమ్మవాదీఅధమ్మవాదీవిసేసజననసమత్థాయ పన పఞ్ఞాయ అభావతో దుబ్బలతా వుత్తా. తేసంయేవాతి బాహులియానమేవ, బహుస్సుతికాతిపి నామం. భిన్నకాతి మూలసఙ్గీతితో మూలనికాయతో వా భిన్నా, లద్ధియా సుత్తన్తేహి లిఙ్గాకప్పేహి చ విసదిసభావం గతాతి అత్థో.

మూలసఙ్గహన్తి పఞ్చసతికసఙ్గీతిం. అఞ్ఞత్ర సఙ్గహితాతిఆదీసు దీఘాదీసు అఞ్ఞత్ర సఙ్గహితతో సుత్తన్తరాసితో తం తం సుత్తం నిక్కడ్ఢిత్వా అఞ్ఞత్ర అకరింసూతి వుత్తం హోతి. సఙ్గహితతో వా అఞ్ఞత్ర అసఙ్గహితం సుత్తం అఞ్ఞత్ర కత్థచి అకరింసు, అఞ్ఞం వా అకరింసూతి అత్థో. అత్థం ధమ్మఞ్చాతి పాళియా అత్థం పాళిఞ్చ. వినయే నికాయేసు చ పఞ్చసూతి వినయే చ అవసేసపఞ్చనికాయేసు చ.

‘‘ద్వేపానన్ద, వేదనా వుత్తా మయా పరియాయేనా’’తిఆది (మ. ని. ౨.౮౯) పరియాయదేసితం. ఉపేక్ఖావేదనా హి సన్తస్మిం పణీతే సుఖే వుత్తా భగవతాతి అయఞ్హేత్థ పరియాయో. ‘‘తిస్సో ఇమా, భిక్ఖవే, వేదనా సుఖా దుక్ఖా ఉపేక్ఖా వేదనా’’తిఆది (సం. ని. ౪.౨౪౯-౨౫౧) నిప్పరియాయదేసితం. వేదనాసభావో హి తివిధోతి అయమేత్థ నిప్పరియాయతా. ‘‘సుఖాపి వేదనా అనిచ్చా సఙ్ఖతా’’తిఆది (దీ. ని. ౨.౧౨౩) నీతత్థం. ‘‘యం కిఞ్చి వేదయితం, సబ్బం తం దుక్ఖ’’న్తిఆది (సం. ని. ౨.౩౨) నేయ్యత్థం. ‘‘తీహి, భిక్ఖవే, ఠానేహి జమ్బుదీపకా మనుస్సా ఉత్తరకురుకే చ మనుస్సే అధిగ్గణ్హన్తి దేవే చ తావతింసే’’తిఆదికం (అ. ని. ౯.౨౧) అఞ్ఞం సన్ధాయ భణితం గహేత్వా అఞ్ఞం అత్థం ఠపయింసు. ‘‘నత్థి దేవేసు బ్రహ్మచరియవాసో’’తిఆదికం (కథా. ౨౭౦) సుత్తఞ్చ అఞ్ఞం సన్ధాయ భణితం అత్థఞ్చ అఞ్ఞం ఠపయింసూతి ఏవమేత్థ అత్థో దట్ఠబ్బో. ‘‘అత్థేకచ్చో పుగ్గలో అత్తహితాయ పటిపన్నో’’తిఆది (పు. ప. మాతికా ౪.౨౪) బ్యఞ్జనచ్ఛాయాయ సణ్హసుఖుమం సుఞ్ఞతాదిఅత్థం బహుం వినాసయుం.

వినయగమ్భీరన్తి వినయే గమ్భీరఞ్చ ఏకదేసం ఛడ్డేత్వాతి అత్థో. కిలేసవినయేన వా గమ్భీరం ఏకదేసం సుత్తం ఛడ్డేత్వాతి అత్థో. పతిరూపన్తి అత్తనో అధిప్పాయానురూపం సుత్తం, సుత్తపతిరూపకం వా అసుత్తం. ఏకచ్చే అట్ఠకథాకణ్డమేవ విస్సజ్జింసు, ఏకచ్చే సకలం అభిధమ్మపిటకన్తి ఆహ ‘‘అత్థుద్ధారం అభిధమ్మం ఛప్పకరణ’’న్తి. కథావత్థుస్స సవివాదత్తేపి అవివాదాని ఛప్పకరణాని పఠితబ్బాని సియుం, తాని నప్పవత్తన్తీతి హి దస్సనత్థం ‘‘ఛప్పకరణ’’న్తి వుత్తన్తి. తతియసఙ్గీతితో వా పుబ్బే పవత్తమానానం వసేన ‘‘ఛప్పకరణ’’న్తి వుత్తం. అఞ్ఞానీతి అఞ్ఞాని అభిధమ్మపకరణాదీని. నామన్తి యం బుద్ధాదిపటిసంయుత్తం న హోతి మఞ్జుసిరీతిఆదికం, తం నికాయనామం. లిఙ్గన్తి నివాసనపారుపనాదివిసేసకతం సణ్ఠానవిసేసం. సిక్కాదికం పరిక్ఖారం. ఆకప్పో ఠానాదీసు అఙ్గట్ఠపనవిసేసో దట్ఠబ్బో. కరణన్తి చీవరసిబ్బనాదికిచ్చవిసేసో.

సఙ్కన్తికస్సపికేన నికాయేన వాదేన వా భిన్నా సఙ్కన్తికాతి అత్థో. సఙ్కన్తికానం భేదా సుత్తవాదీ అనుపుబ్బేన భిజ్జథ భిజ్జింసూతి అత్థో. భిన్నవాదేనాతి భిన్నా వాదా ఏతస్మిన్తి భిన్నవాదో, తేన అభిన్నేన థేరవాదేన సహ అట్ఠారస హోన్తీతి వుత్తం హోతి. భిన్నవాదేనాతి వా భిన్నాయ లద్ధియా అట్ఠారస హోన్తి, తే సబ్బేపి సహాతి అత్థో. థేరవాదానముత్తమోతి ఏత్థ థేర-ఇతి అవిభత్తికో నిద్దేసో. థేరానం అయన్తి థేరో. కో సో? వాదో. థేరో వాదానముత్తమోతి అయమేత్థ అత్థో.

ఉప్పన్నే వాదే సన్ధాయ ‘‘పరప్పవాదమథన’’న్తి ఆహ. ఆయతిం ఉప్పజ్జనకవాదానం పటిసేధనలక్ఖణభావతో ‘‘ఆయతిలక్ఖణ’’న్తి వుత్తం.

నిదానకథావణ్ణనా నిట్ఠితా.

మహావగ్గో

౧. పుగ్గలకథా

౧. సుద్ధసచ్చికట్ఠో

౧. అనులోమపచ్చనీకవణ్ణనా

౧. మాయాయ అమణిఆదయో మణిఆదిఆకారేన దిస్సమానా ‘‘మాయా’’తి వుత్తా. అభూతేన మణిఉదకాదిఆకారేన గయ్హమానా మాయామరీచిఆదయో అభూతఞ్ఞేయ్యాకారత్తా అసచ్చికట్ఠా. యో తథా న హోతి, సో సచ్చికట్ఠోతి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘మాయా…పే… భూతత్థో’’తి. అనుస్సవాదివసేన గయ్హమానో తథాపి హోతి అఞ్ఞథాపీతి తాదిసో ఞేయ్యో న పరమత్థో, అత్తపచ్చక్ఖో పన పరమత్థోతి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘అనుస్సవా…పే… ఉత్తమత్థో’’తి.

ఛలవాదస్సాతి అత్థీతి వచనసామఞ్ఞేన అత్థీతి వుత్తేహి రూపాదీహి సామఞ్ఞవచనస్సాతి అధిప్పాయో. ‘‘సో సచ్చి…పే… లద్ధిం గహేత్వా ఆమన్తాతి పటిజానాతీ’’తి వచనతో పన ‘‘ఛలవాదస్సా’’తి న సక్కా వత్తుం. న హి లద్ధి ఛలన్తి. ఓకాసం అదదమానోతి పతిట్ఠం పచ్ఛిన్దన్తో. యది సచ్చికట్ఠేన ఉపలబ్భతి, రూపాదయో వియ ఉపలబ్భేయ్య, తథా అనుపలబ్భనీయతో న తవ వాదో తిట్ఠతీతి నివత్తేన్తోతి అధిప్పాయో. తం సన్ధాయాతి ‘‘యో సచ్చికట్ఠో’’తి ఏత్థ వుత్తో యో సచ్చికట్ఠో, సో సప్పచ్చయాదిభావేన దీపితో ‘‘రూపఞ్చ ఉపలబ్భతీ’’తిఆదీసు ఆగతో ధమ్మప్పభేదోతి దస్సేతి.

‘‘తేన సచ్చికట్ఠపరమత్థేనా’’తి వత్వా ‘‘తేనాకారేనా’’తి వదతో అయమధిప్పాయో – సచ్చికట్ఠపరమత్థాకారేన ఉపలబ్భమానం సచ్చికట్ఠపరమత్థేన ఉపలబ్భమానం నామ హోతీతి. అఞ్ఞథా తతోతి తస్స తేనాకారేనాతి వత్తబ్బం సియా. కో పనేతిస్సా పురిమపుచ్ఛాయ చ విసేసోతి? పురిమపుచ్ఛాయ సత్తపఞ్ఞాసవిధో ధమ్మప్పభేదో యథా భూతేన సభావత్థేన ఉపలబ్భతి, ఏవం పుగ్గలో ఉపలబ్భతీతి వుత్తం. ఇధ పన భూతసభావత్థేన ఉపలబ్భమానో సో ధమ్మప్పభేదో యేన రుప్పనాదిసప్పచ్చయాదిఆకారేన ఉపలబ్భతి, కిం తేనాకారేన పుగ్గలోపి ఉపలబ్భతీతి ఏస విసేసో. యథా పన రూపం వియ భూతసభావత్థేన ఉపలబ్భమానా వేదనా న రుప్పనాకారేన ఉపలబ్భతి, ఏవం ధమ్మప్పభేదో వియ భూతసభావత్థేన ఉపలబ్భమానో పుగ్గలో న రుప్పనాదిసప్పచ్చయాదిఆకారేన ఉపలబ్భతీతి సక్కా పరవాదినా వత్తున్తి అచోదనీయం ఏతం సియా. అవజాననఞ్చ తస్స యుత్తన్తి నిగ్గహో చ న కాతబ్బో. ధమ్మప్పభేదతో పన అఞ్ఞస్స సచ్చికట్ఠస్స అసిద్ధత్తా ధమ్మప్పభేదాకారేనేవ చోదేతి. అవజాననేనేవ నిగ్గహం దస్సేతి. అనుజాననావజాననపక్ఖా సామఞ్ఞవిసేసేహి పటిఞ్ఞాపటిక్ఖేపపక్ఖా అనులోమపటిలోమపక్ఖా పఠమదుతియనయాతి అయమేతేసం విసేసో వేదితబ్బో.

‘‘తేన వత రే వత్తబ్బే’’తి వదన్తో వత్తబ్బస్స అవచనే దోసం పాపేతీతి ఇమినా అధిప్పాయేన ‘‘నిగ్గహస్స పాపితత్తా’’తి వుత్తన్తి దట్ఠబ్బం. ‘‘ఏవమేతం నిగ్గహస్స చ అనులోమపటిలోమతో చతున్నం పాపనారోపనఞ్చ వుత్తత్తా ఉపలబ్భతీతిఆదికం అనులోమపఞ్చకం నామా’’తి వుత్తం, అనులోమపటిలోమతో పన ద్వీహి ఠపనాహి సహ సత్తకేన భవితబ్బం, తంవజ్జనే వా కారణం వత్తబ్బం. యం పన వక్ఖతి ‘‘ఠపనా నామ పరవాదీపక్ఖస్స ఠపనతో ‘అయం తవ దోసో’తి దస్సేతుం ఠపనమత్తమేవ హోతి, న నిగ్గహస్స వా పటికమ్మస్స వా పాకటభావకరణ’’న్తి (కథా. అట్ఠ. ౨). తేనాధిప్పాయేన ఇధాపి ఠపనాద్వయం వజ్జేతి. యథా పన తత్థ పటికమ్మపఞ్చకభావం అవత్వా పటికమ్మచతుక్కభావం వక్ఖతి, ఏవమిధాపి నిగ్గహచతుక్కభావో వత్తబ్బో సియా. సుద్ధికనిగ్గహస్స పన నిగ్గహప్పధానత్తా ఉద్దేసభావేన వుత్తో నిగ్గహోవ విసుం వుత్తోతి దట్ఠబ్బో. యే పన ‘‘అయథాభూతనిగ్గహత్తా తత్థ పటికమ్మం విసుం న వుత్త’’న్తి వదన్తి, తేసం దుతియే వాదముఖే నిగ్గహచతుక్కభావో పటికమ్మపఞ్చకభావో చ ఆపజ్జతి.

౨. అత్తనా అధిప్పేతం సచ్చికట్ఠమేవాతి సమ్ముతిసచ్చం సన్ధాయాతి అధిప్పాయో. వక్ఖతి హి ‘‘సుద్ధసమ్ముతిసచ్చం వా పరమత్థమిస్సకం వా సమ్ముతిసచ్చం సన్ధాయ ‘యో సచ్చికట్ఠో’తి పున అనుయోగో పరవాదిస్సా’’తి (కథా. అట్ఠ. ౬). తత్థ యది పరవాదినా అత్తనా అధిప్పేతసచ్చికట్ఠో సమ్ముతిసచ్చం, సమ్ముతిసచ్చాకారేన పుగ్గలో ఉపలబ్భతీతి వదన్తేన సమానలద్ధికో నప్పటిసేధితబ్బో, కథా ఏవాయం నారభితబ్బా. అథ సకవాదినా అత్తనా చ అధిప్పేతసచ్చికట్ఠంయేవ సన్ధాయ పరవాదీ ‘‘యో సచ్చికట్ఠో’’తిఆదిమాహాతి అయమత్థో. సకవాదినా సమ్ముతిసచ్చంయేవ సచ్చికట్ఠోతి అధిప్పేతన్తి ఆపజ్జతి. యది ఉభయం అధిప్పేతం, పున ‘‘సమ్ముతిసచ్చపరమత్థసచ్చాని వా ఏకతో కత్వాపి ఏవమాహా’’తి న వత్తబ్బం సియాతి. యది చ ద్వేపి సచ్చాని సచ్చికట్ఠపరమత్థా, సచ్చికట్ఠేకదేసేన ఉపలద్ధిం ఇచ్ఛన్తేన ‘‘పుగ్గలో ఉపలబ్భతి సచ్చికట్ఠపరమత్థేనా’’తిఆది అనుయోగో న కాతబ్బో, న చ సచ్చికట్ఠేకదేసేన అనుయోగో యుత్తో. న హి వేదయితాకారేన ఉపలబ్భమానా వేదనా రుప్పనాకారేన ఉపలబ్భతీతి అనుయుఞ్జితబ్బా, న చ పరవాదీ రుప్పనాదిసభావం పుగ్గలం ఇచ్ఛతి, అథ ఖో సచ్చికట్ఠపరమత్థమేవాతి. పరమత్థసచ్చతో అఞ్ఞస్మిం సచ్చికట్ఠే విజ్జమానే నాస్స పరమత్థసచ్చతా అనుయుఞ్జితబ్బా. అసచ్చికట్ఠే సచ్చికట్ఠవోహారం ఆరోపేత్వా తం సన్ధాయ పుచ్ఛతీతి వదన్తానం వోహరితసచ్చికట్ఠస్స అత్తనా అధిప్పేతసచ్చికట్ఠతా న యుత్తా. వోహరితపరమత్థసచ్చికట్ఠానఞ్చ ద్విన్నం సచ్చికట్ఠభావే వుత్తనయోవ దోసో. సమ్ముతిసచ్చాకారేన ఉపలబ్భమానఞ్చ భూతసభావత్థేన ఉపలబ్భేయ్య వా న వా. యది భూతసభావత్థేన ఉపలబ్భతి, పుగ్గలోపి ఉపలబ్భతి సచ్చికట్ఠపరమత్థేనాతి అనుజానన్తో నానుయుఞ్జితబ్బో. అథ న భూతసభావత్థేన, తంవినిముత్తో సమ్ముతిసచ్చస్స సచ్చికట్ఠపరమత్థాకారో న వత్తబ్బో అసిద్ధత్తా. వక్ఖతి చ ‘‘యథా రూపాదయో పచ్చత్తలక్ఖణసామఞ్ఞలక్ఖణవసేన అత్థి, న ఏవం పుగ్గలో’’తి. తస్మా మగ్గితబ్బో ఏత్థ అధిప్పాయో.

ద్విన్నం సచ్చానన్తి ఏత్థ సచ్చద్వయాకారేన అనుపలబ్భనీయతో అనుఞ్ఞేయ్యమేతం సియా, న వా కిఞ్చి వత్తబ్బం. యథా హి ఏకదేసేన పరమత్థాకారేన అనుపలబ్భనీయతా అనుజాననస్స న కారణం, ఏవం ఏకదేసేన సమ్ముతియాకారేన ఉపలబ్భనీయతా పటిక్ఖేపస్స చాతి మగ్గితబ్బో ఏత్థాపి అధిప్పాయో. నుపలబ్భతీతి వచనసామఞ్ఞమత్తన్తి నుపలబ్భతీతి ఇదమేవ వచనం అనుఞ్ఞాతం పటిక్ఖిత్తఞ్చాతి ఏతం ఛలవాదం నిస్సాయాతి అధిప్పాయో. యథా ఉపలబ్భతీతి ఏతస్సేవ అనుజాననపటిక్ఖేపేహి అహం నిగ్గహేతబ్బో, ఏవం నుపలబ్భతీతి ఏతస్సేవ అనుజాననపటిక్ఖేపేహి త్వన్తి ఏవం సమ్భవన్తస్స సామఞ్ఞేన అసమ్భవన్తస్స కప్పనం పనేత్థ ఛలవాదో భవితుం అరహతి. తేన నుపలబ్భతీతి వచనసామఞ్ఞమత్తం ఛలవాదస్స కారణత్తా ‘‘ఛలవాదో’’తి వుత్తన్తి దట్ఠబ్బం. వచనసామఞ్ఞమత్తఞ్చ ఛలవాదఞ్చ నిస్సాయాతి వా అత్థో. ఠపనా నిగ్గహప్పటికమ్మానం పాకటభావకరణం న హోతీతి ఇదం విచారేతబ్బం. న హి పక్ఖట్ఠపనేన వినా పురిమం అనుజానిత్వా పచ్ఛిమస్స అవజాననం, పచ్ఛిమం వా అవజానన్తస్స పురిమానుజాననం మిచ్ఛాతి సక్కా ఆరోపేతున్తి.

౩. తవాతి, పటిజానన్తన్తి చ పచ్చత్తే సామిఉపయోగవచనానీతి అధిప్పాయేన ‘‘త్వంయేవ పటిజానన్తో’’తి ఆహ.

౪-౫. చతూహి పాపనారోపనాహి నిగ్గహస్స ఉపనీతత్తాతి ‘‘దున్నిగ్గహితా చ హోమ, హఞ్చీ’’తిఆదినా తయా మమ కతో నిగ్గహో, మయా తవ కతో నిగ్గహో వియ మిచ్ఛాతి ఏవం తేన అనులోమపఞ్చకే చతూహి పాపనారోపనాహి కతస్స నిగ్గహస్స తేన నియామేన దుక్కటభావస్స అత్తనా కతనిగ్గహేన సహ ఉపనీతత్తా అనిగ్గహభావస్స వా ఉపగమితత్తాతి అత్థో దట్ఠబ్బో. ఏవమేవ తేన హి యం నిగ్గణ్హాసి హఞ్చి…పే… ఇదం తే మిచ్ఛాతి ఏతస్స అనిగ్గహభావనిగమనస్సేవ నిగ్గమనచతుక్కతా వేదితబ్బా.

అనులోమపచ్చనీకవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౨. పచ్చనీకానులోమవణ్ణనా

౭-౧౦. ‘‘అత్తనో లద్ధిం నిస్సాయ పటిఞ్ఞా పరవాదిస్సా’’తి వత్వా పున ‘‘పరమత్థవసేన పుగ్గలస్స అభావతో పటిక్ఖేపో పరవాదిస్సా’’తి వుత్తం. తత్రాయం పటిక్ఖేపో అత్తనో లద్ధియా యది కతో, పరమత్థతో అఞ్ఞేన సచ్చికట్ఠపరమత్థేన పుగ్గలో ఉపలబ్భతీతి అయమస్స లద్ధీతి ఆపజ్జతి. తథా చ సతి నాయం సమ్ముతిసచ్చవసేన ఉపలద్ధిం ఇచ్ఛన్తేన నిగ్గహేతబ్బో. అథ అత్తనో లద్ధిం నిగ్గూహిత్వా పరస్స లద్ధివసేన పటిక్ఖిపతి, పురిమపటిఞ్ఞాయ అవిరోధితత్తా న నిగ్గహేతబ్బో. న హి అత్తనో చ పరస్స చ లద్ధిం వదన్తస్స దోసో ఆపజ్జతీతి. అత్తనో పన లద్ధియా పటిజానిత్వా పరలద్ధియా పటిక్ఖిపన్తేన అత్తనో లద్ధిం ఛడ్డేత్వా పరలద్ధి గహితా హోతీతి నిగ్గహేతబ్బోతి అయమేత్థ అధిప్పాయో సియా.

పచ్చనీకానులోమవణ్ణనా నిట్ఠితా.

సుద్ధసచ్చికట్ఠవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౨. ఓకాససచ్చికట్ఠో

౧. అనులోమపచ్చనీకవణ్ణనా

౧౧. సబ్బత్థాతి సబ్బస్మిం సరీరేతి అయమత్థోతి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘సరీరం సన్ధాయా’’తి. తత్థాతి తస్మిం సంఖిత్తపాఠే. యస్మా సరీరం సన్ధాయ ‘‘సబ్బత్థ న ఉపలబ్భతీ’’తి వుత్తే సరీరతో బహి ఉపలబ్భతీతి ఆపజ్జతి, తస్మా పచ్చనీకే పటిక్ఖేపో సకవాదిస్సాతి ఏతేన న కేనచి సభావేన పుగ్గలో ఉపలబ్భతీతి అయమత్థో వుత్తో హోతి. న హి కేనచి సభావేన ఉపలబ్భమానస్స సరీరతదఞ్ఞావిముత్తో ఉపలద్ధిఓకాసో అత్థీతి.

౩. కాలసచ్చికట్ఠో

౧. అనులోమపచ్చనీకవణ్ణనా

౧౨. పురిమపచ్ఛిమజాతికాలఞ్చాతి మజ్ఝిమజాతికాలే ఉపలబ్భమానస్స తస్సేవ పురిమపచ్ఛిమజాతికాలేసు ఉపలద్ధిం సన్ధాయాతి అధిప్పాయో. సేసం పఠమనయే వుత్తసదిసమేవాతి ఇమేసు తీసు పఠమే ‘‘సబ్బత్థా’’తి ఏతస్మిం నయే వుత్తసదిసమేవ, కిం తం? పాఠస్స సంఖిత్తతాతి అత్థో. ఇధాపి హి యస్మా ‘‘సబ్బదా న ఉపలబ్భతీ’’తి వుత్తే ఏకదా ఉపలబ్భతీతి ఆపజ్జతి, తస్మా పచ్చనీకే పటిక్ఖేపో సకవాదిస్సాతి యోజేతబ్బన్తి.

౪. అవయవసచ్చికట్ఠో

౧. అనులోమపచ్చనీకవణ్ణనా

౧౩. తతియనయే చ యస్మా ‘‘సబ్బేసు న ఉపలబ్భతీ’’తి వుత్తే ఏకస్మిం ఉపలబ్భతీతి ఆపజ్జతి, తస్మా పచ్చనీకే పటిక్ఖేపో సకవాదిస్సాతి యోజేతబ్బం. తేనాహ ‘‘తాదిసమేవా’’తి.

ఓకాసాదిసచ్చికట్ఠో

౨. పచ్చనీకానులోమవణ్ణనా

౧౪. తత్థ అనులోమపఞ్చకస్సాతిఆదిమ్హి అనులోమపఞ్చకన్తి నిగ్గహపఞ్చకం, పచ్చనీకన్తి చ పటికమ్మం వుత్తన్తి దట్ఠబ్బం. తత్థ అనులోమపఞ్చకస్స ‘‘సబ్బత్థ పుగ్గలో నుపలబ్భతీ’’తిఆదికస్స అత్థో ‘‘సబ్బత్థ పుగ్గలో నుపలబ్భతీ’’తిఆదిపాళిం సంఖిపిత్వా ఆగతే సరూపేన అవుత్తే ‘‘యస్మా సరీరం సన్ధాయా’’తిఆదినా (కథా. అట్ఠ. ౧౧) వుత్తనయేన వేదితబ్బో, పచ్చనీకస్స చ ‘‘సబ్బత్థ పుగ్గలో ఉపలబ్భతీ’’తిఆదికస్స పటికమ్మకరణవసేన వుత్తస్స అత్థో పటికమ్మాదిపాళిం సంఖిపిత్వా ఆదిమత్తదస్సనేన ఆగతే ‘‘పుగ్గలో ఉపలబ్భతీ’’తిఆదిమ్హి అనులోమే ‘‘సబ్బత్థాతి సరీరం సన్ధాయ అనుయోగో సకవాదిస్సా’’తిఆదినా (కథా. అట్ఠ. ౧౧) వుత్తనయేన వేదితబ్బోతి ఏవమత్థో దట్ఠబ్బో. అథ వా తత్థాతి యం ఆరద్ధం, తస్మిన్తి ఏవం అత్థం అగ్గహేత్వా తత్థ తేసు తీసు ముఖేసూతి అత్థో గహేతబ్బో. అనులోమపఞ్చకమూలకా చేత్థ సబ్బానులోమపచ్చనీకపఞ్చకపాళి అనులోమపఞ్చకస్స పాళీతి వుత్తా, తథా పచ్చనీకానులోమపఞ్చకపాళి చ పచ్చనీకస్స పాళీతి. తం సంఖిపిత్వా పటికమ్మవసేన ఆగతే సరూపేన అవుత్తే ‘‘పుగ్గలో నుపలబ్భతీ’’తిఆదికే పచ్చనీకే ‘‘ఉపలబ్భతీ’’తిఆదికే అనులోమే చ అత్థో హేట్ఠా సుద్ధికసచ్చికట్ఠే వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బోతి వుత్తం హోతి.

సచ్చికట్ఠవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౫. సుద్ధికసంసన్దనవణ్ణనా

౧౭-౨౭. రూపాదీహి సద్ధిం సచ్చికట్ఠసంసన్దనన్తి సచ్చికట్ఠస్స పుగ్గలస్స రూపాదీహి సద్ధిం సంసన్దనం, సచ్చికట్ఠే వా రూపాదీహి సద్ధిం పుగ్గలస్స సంసన్దనన్తి అధిప్పాయో. పుగ్గలో రూపఞ్చాతి చ-కారస్స సముచ్చయత్థత్తా యథా రూపన్తి ఏవం నిదస్సనవసేన వుత్తో అత్థో విచారేతబ్బో. రూపాదీహి అఞ్ఞో అనఞ్ఞో చ పుగ్గలో న వత్తబ్బోతి లద్ధి సమయో. ‘‘అఞ్ఞం జీవం అఞ్ఞం సరీరన్తి అబ్యాకతమేతం భగవతా’’తిఆదికం (సం. ని. ౪.౪౧౬) సుత్తం. అనుఞ్ఞాయమానే తదుభయవిరోధో ఆపజ్జతీతి ఇమమత్థం సన్ధాయాహ ‘‘సమయసుత్తవిరోధం దిస్వా’’తి.

ధమ్మతోతి పాళితో. ‘‘పటికమ్మచతుక్కాదీని సంఖిత్తాని. పరవాదీ…పే… దస్సితానీ’’తి వదన్తేహి పుగ్గలో నుపలబ్భతి…పే… ఆజానాహి పటికమ్మన్తి ఏత్థ ఆజానాహి నిగ్గహన్తి పాఠో దిట్ఠో భవిస్సతి. అఞ్ఞత్తం పటిజానాపనత్థన్తి యథా మయా అఞ్ఞత్తం వత్తబ్బం, తథా చ తయాపి తం వత్తబ్బన్తి అఞ్ఞత్తపటిఞ్ఞాయ చోదనత్థన్తి అత్థో. సమ్ముతిపరమత్థానం ఏకత్తనానత్తపఞ్హస్స ఠపనీయత్తాతి అబ్యాకతత్తాతి అత్థో. యది ఠపనీయత్తా పటిక్ఖిపితబ్బం, పరేనపి ఠపనీయత్తా లద్ధిమేవ నిస్సాయ పటిక్ఖేపో కతోతి సోపి న నిగ్గహేతబ్బో సియా. పరో పన పుగ్గలోతి కఞ్చి సభావం గహేత్వా తస్స ఠపనీయత్తం ఇచ్ఛతి, సతి చ సభావే ఠపనీయతా న యుత్తాతి నిగ్గహేతబ్బో. సమ్ముతి పన కోచి సభావో నత్థి. తేనేవస్స ఏకత్తనానత్తపఞ్హస్స ఠపనీయతం వదన్తో న నిగ్గహేతబ్బోతి సకవాదినా పటిక్ఖేపో కతోతి అయమేత్థ అధిప్పాయో యుత్తో.

సుద్ధికసంసన్దనవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౬. ఓపమ్మసంసన్దనవణ్ణనా

౨౮-౩౬. ఉపలద్ధిసామఞ్ఞేన అఞ్ఞత్తపుచ్ఛా చాతి ఇదఞ్చ ద్విన్నం సమానతా నో అఞ్ఞత్తస్స కారణం యుత్తం, అథ ఖో విసుం అత్తనో సభావేన సచ్చికట్ఠపరమత్థేన ఉపలబ్భనీయతాతి విచారేతబ్బం. ‘‘ఏకవీసాధికానీ’’తి పురిమపాఠో, వీసాధికానీతి పన పఠితబ్బం.

౩౭-౪౫. ‘‘అత్థి పుగ్గలో’’తి సుత్తం అనుజానాపేన్తేన ఉపలద్ధి అనుజానితా హోతీతి మఞ్ఞమానో ఆహ ‘‘ఉపలద్ధిసామఞ్ఞం ఆరోపేత్వా’’తి. వీసాధికాని నవ పటికమ్మపఞ్చకసతాని దస్సితానీతి ఏతేన సుద్ధికసంసన్దనేపి ‘‘ఆజానాహి పటికమ్మ’’మిచ్చేవ పాఠోతి విఞ్ఞాయతి. యఞ్చ వాదముఖేసు సుద్ధికసచ్చికట్ఠే ‘‘పటికమ్మచతుక్క’’న్తి వుత్తం, తమ్పి ‘‘పటికమ్మపఞ్చక’’న్తి.

ఓపమ్మసంసన్దనవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౭. చతుక్కనయసంసన్దనవణ్ణనా

౪౬-౫౨. ఏకధమ్మతోపి అఞ్ఞత్తం అనిచ్ఛన్తో రూపాదిఏకేకధమ్మవసేన నానుయుఞ్జితబ్బో. సముదాయతో హి అయం అఞ్ఞత్తం అనిచ్ఛన్తో ఏకదేసతో అనఞ్ఞత్తం పటిక్ఖిపన్తో న నిగ్గహారహో సియాతి ఏతం వచనోకాసం నివత్తేతుం ‘‘అయఞ్చ అనుయోగో’’తిఆదిమాహ. సకలన్తి సత్తపఞ్ఞాసవిధో ధమ్మప్పభేదో పుగ్గలోతి వా పరమత్థసచ్చం పుగ్గలోతి వా ఏవం సకలం సన్ధాయాతి అత్థో. ఏవం సకలం పరమత్థం చిన్తేత్వా తన్తివసేన అనుయోగలక్ఖణస్స ఠపితత్తా సకలపరమత్థతో చ అఞ్ఞస్స సచ్చికట్ఠస్స అభావా సచ్చికట్ఠేన పుగ్గలేన తతో అఞ్ఞేన న భవితబ్బన్తి ‘‘రూపం పుగ్గలో’’తి ఇమం పఞ్హం పటిక్ఖిపన్తస్స నిగ్గహారోపనం యుత్తన్తి అత్థో.

సభాగవినిబ్భోగతోతి రూపతో అఞ్ఞసభాగత్తాతి వుత్తం హోతి. సబ్బధమ్మాతి రూపవజ్జే సబ్బధమ్మే వదతి. ‘‘రూపస్మిం పుగ్గలో’’తి ఏత్థ నిస్సయవినాసే వినాసాపత్తిభయేన పటిక్ఖిపతీతి అధిప్పాయేనాహ ‘‘ఉచ్ఛేదదిట్ఠిభయేన చేవా’’తి. తీసు పన సమయవిరోధేన పటిక్ఖేపో అధిప్పేతో. న హి సో సక్కాయదిట్ఠిం ఇచ్ఛతి, అపిచ సస్సతదిట్ఠిభయేన పటిక్ఖిపతీతి యుత్తం వత్తుం. సక్కాయదిట్ఠీసు హి పఞ్చేవ ఉచ్ఛేదదిట్ఠియో, సేసాసస్సతదిట్ఠియోతి. అఞ్ఞత్ర రూపాతి ఏత్థ చ రూపవా పుగ్గలోతి అయమత్థో సఙ్గహితోతి వేదితబ్బో.

చతుక్కనయసంసన్దనవణ్ణనా నిట్ఠితా.

నిట్ఠితా చ సంసన్దనకథావణ్ణనా.

౮. లక్ఖణయుత్తివణ్ణనా

౫౪. పచ్చనీకానులోమేతి ఇదం యం వక్ఖతి ‘‘ఛలవసేన పన వత్తబ్బం ‘ఆజానాహి పటికమ్మ’న్తిఆదీ’’తి (కథా. అట్ఠ. ౫౪), తేన పన న సమేతి. పచ్చనీకానులోమే హి పచ్చనీకే ‘‘ఆజానాహి నిగ్గహ’’న్తి వత్తబ్బం, న పన ‘‘పటికమ్మ’’న్తి.

లక్ఖణయుత్తివణ్ణనా నిట్ఠితా.

౯. వచనసోధనవణ్ణనా

౫౫-౫౯. పుగ్గలో ఉపలబ్భతీతి పదద్వయస్స అత్థతో ఏకత్తేతి ఏత్థ తదేవ ఏకత్తం పరేన సమ్పటిచ్ఛితం అసమ్పటిచ్ఛితన్తి విచారేతబ్బమేతం. పుగ్గలస్స హి అవిభజితబ్బతం, ఉపలబ్భతీతి ఏతస్స విభజితబ్బతం వదన్తో విభజితబ్బావిభజితబ్బత్థానం ఉపలబ్భతిపుగ్గల-సద్దానం కథం అత్థతో ఏకత్తం సమ్పటిచ్ఛేయ్యాతి? యథా చ విభజితబ్బావిభజితబ్బత్థానం ఉపలబ్భతి-రూప-సద్దానం తం విభాగం వదతో రూపం కిఞ్చి ఉపలబ్భతి, కిఞ్చి న ఉపలబ్భతీతి అయం పసఙ్గో నాపజ్జతి, ఏవం ఏతస్సపి యథావుత్తవిభాగం వదతో యథాఆపాదితేన పసఙ్గేన న భవితబ్బన్తి మగ్గితబ్బో ఏత్థ అధిప్పాయో.

౬౦. ‘‘సుఞ్ఞతో లోకం అవేక్ఖస్సూ’’తి (సు. ని. ౧౧౨౫) ఏతేన అత్థతో పుగ్గలో నత్థీతి వుత్తం హోతీతి ఆహ ‘‘నత్థీతిపి వుత్త’’న్తి.

వచనసోధనవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౧౦. పఞ్ఞత్తానుయోగవణ్ణనా

౬౧-౬౬. రూపకాయావిరహం సన్ధాయ ‘‘రూపకాయసబ్భావతో’’తి ఆహ. ‘‘రూపినో వా అరూపినో వా’’తి (ఇతివు. ౯౦) సుత్తే ఆగతపఞ్ఞత్తిం సన్ధాయ ‘‘తథారూపాయ చ పఞ్ఞత్తియా అత్థితాయా’’తి. వీతరాగసబ్భావతోతి కామీభావస్స అనేకన్తికత్తా కామధాతుయా ఆయత్తత్తాభావతో చ ‘‘కామీ’’తి న వత్తబ్బోతి పటిక్ఖిపతీతి అధిప్పాయో.

౬౭. కాయానుపస్సనాయాతి కారణవచనమేతం, కాయానుపస్సనాయ కారణభూతాయ ఏవంలద్ధికత్తాతి అత్థో. ఆహచ్చ భాసితన్తి ‘‘అఞ్ఞం జీవం అఞ్ఞం సరీరన్తి అబ్యాకతమేతం మయా’’తి (మ. ని. ౨.౧౨౮) ఆహచ్చ భాసితం.

పఞ్ఞత్తానుయోగవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౧౧. గతిఅనుయోగవణ్ణనా

౬౯-౭౨. ‘‘దస్సేన్తో ‘తేన హి పుగ్గలో సన్ధావతీ’తిఆదిమాహా’’తి వుత్తం, ‘‘దస్సేన్తో ‘న వత్తబ్బం పుగ్గలో సన్ధావతీ’తిఆదిమాహా’’తి పన భవితబ్బం, దస్సేత్వాతి వా వత్తబ్బం.

౯౧. యేన రూపసఙ్ఖాతేన సరీరేన సద్ధిం గచ్ఛతీతి ఏత్థ ‘‘రూపేన సద్ధిం గచ్ఛతీ’’తి వదన్తేన ‘‘రూపం పుగ్గలో’’తి అననుఞ్ఞాతత్తా యేనాకారేన తం జీవం తం సరీరన్తి ఇదం ఆపజ్జతి, సో వత్తబ్బో. అసఞ్ఞూపపత్తిం సన్ధాయాతి నిరయూపగస్స పుగ్గలస్స అసఞ్ఞూపగస్స అరూపూపగస్స చ అన్తరాభవం న ఇచ్ఛతీతి చుతితో అనన్తరం ఉపపత్తిం సన్ధాయాతి అత్థో దట్ఠబ్బో. యే పన చుతికాలే ఉపపత్తికాలే చ అసఞ్ఞూపపత్తికాలే చ అసఞ్ఞసత్తేసు సఞ్ఞా అత్థీతి గహేత్వా అసఞ్ఞూపగస్స చ అన్తరాభవం ఇచ్ఛేయ్యుం, తేసం అన్తరాభవభావతో ‘‘అసఞ్ఞూపపత్తి అవేదనా’’తి న సక్కా వత్తున్తి.

౯౨. అవేదనోతిఆదీసు తదఞ్ఞన్తి సఞ్ఞభవతో అఞ్ఞం అసఞ్ఞానేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనుపపత్తిం. నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనేపి హి న వత్తబ్బం సఞ్ఞా అత్థీతి ఇచ్ఛన్తి.

౯౩. యస్మా రూపాదిధమ్మే వినా పుగ్గలో నత్థీతి ఇన్ధనుపాదానో అగ్గి వియ ఇన్ధనేన రూపాదిఉపాదానో పుగ్గలో రూపాదినా వినా నత్థీతి లద్ధివసేన వదతి.

గతిఅనుయోగవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౧౨. ఉపాదాపఞ్ఞత్తానుయోగవణ్ణనా

౯౭. నీలం రూపం ఉపాదాయ నీలోతిఆదీసూతి ‘‘నీలం రూపం ఉపాదాయ నీలకస్స పుగ్గలస్స పఞ్ఞత్తీ’’తి ఏత్థ యో పుట్ఠో నీలం ఉపాదాయ నీలోతి, తదాదీసూతి అత్థో.

౯౮. ఛేకట్ఠం సన్ధాయాతి ఛేకట్ఠం సన్ధాయ వుత్తం, న కుసలపఞ్ఞత్తిం. ‘‘కుసలం వేదనం ఉపాదాయా’’తి మఞ్ఞమానో పటిజానాతీతి అత్థో దట్ఠబ్బో.

౧౧౨. ఇదాని …పే… దస్సేతుం ‘‘యథా రుక్ఖ’’న్తిఆదిమాహాతి పుబ్బపక్ఖం దస్సేత్వా ఉత్తరమాహాతి వుత్తం హోతి.

౧౧౫. ‘‘యస్స రూపం సో రూపవా’’తి ఉత్తరపక్ఖే వుత్తం వచనం ఉద్ధరిత్వా ‘‘యస్మా’’తిఆదిమాహ.

౧౧౬. చిత్తానుపస్సనావసేనాతి చిత్తానుపస్సనావసేన పరిదీపితస్స సరాగాదిచిత్తయోగస్స వసేనాతి అధిప్పాయో.

౧౧౮. యేనాతి చక్ఖున్తి ‘‘యేనా’’తి వుత్తం కరణం చక్ఖున్తి అత్థో. చక్ఖుమేవ రూపం పస్సతీతి విఞ్ఞాణనిస్సయభావూపగమనమేవ చక్ఖుస్స దస్సనం నామ హోతీతి సన్ధాయ వదతి.

ఉపాదాపఞ్ఞత్తానుయోగవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౧౩. పురిసకారానుయోగవణ్ణనా

౧౨౩. కరణమత్తన్తి కమ్మానం నిప్ఫాదకప్పయోజకభావేన పవత్తా ఖన్ధా.

౧౨౪. పురిమకమ్మేన వినా పుగ్గలస్స జాతి, జాతస్స చ విజ్జట్ఠానాదీసు సమ్మా మిచ్ఛా వా పవత్తి నత్థీతి సన్ధాయ ‘‘పురిమకమ్మమేవ తస్సా’’తిఆదిమాహ.

౧౨౫. కమ్మవట్టస్సాతి ఏత్థ కమ్మకారకస్స యో కారకో, తేనపి అఞ్ఞం కమ్మం కాతబ్బం, తస్స కారకేనపి అఞ్ఞన్తి ఏవం కమ్మవట్టస్స అనుపచ్ఛేదం వదన్తి. పుగ్గలస్స కారకో కమ్మస్స కారకో ఆపజ్జతీతి విచారేతబ్బమేతం. మాతాపితూహి జనితతాదినా తస్స కారకం ఇచ్ఛన్తస్స కమ్మకారకానం కారకపరమ్పరా ఆపజ్జతీతి ఇదఞ్చ విచారేతబ్బం.

౧౭౦. సుత్తవిరోధభయేనాతి ‘‘సో కరోతి సో పటిసంవేదయతీతి ఖో, బ్రాహ్మణ, అయమేకో అన్తో’’తిఆదీహి (సం. ని. ౨.౪౬) విరోధభయా.

౧౭౧. ‘‘ఇధ నన్దతి పేచ్చ నన్దతీ’’తి (ధ. ప. ౧౮) వచనతో కమ్మకరణకాలే విపాకపటిసంవేదనకాలే చ సోయేవాతి పటిజానాతీతి అధిప్పాయో. సయంకతం సుఖదుక్ఖన్తి చ పుట్ఠో ‘‘కిం ను ఖో, భో గోతమ, సయంకతం సుఖం దుక్ఖన్తి? మా హేవం కస్సపా’’తిఆదిసుత్తవిరోధా (సం. ని. ౨.౧౮) పటిక్ఖిపతి.

౧౭౬. లద్ధిమత్తమేవేతన్తి సోయేవేకో నేవ సో హోతి న అఞ్ఞోతి ఇదం పన నత్థేవ, తస్మా ఏవంవాదినో అసయంకారన్తిఆది ఆపజ్జతీతి అధిప్పాయో. అపిచాతిఆదినా ఇదం దస్సేతి – న పరస్స ఇచ్ఛావసేనేవ ‘‘సో కరోతీ’’తిఆది అనుయోగో వుత్తో, అథ ఖో ‘‘సో కరోతీ’’తిఆదీసు ఏకం అనిచ్ఛన్తస్స ఇతరం, తఞ్చ అనిచ్ఛన్తస్స అఞ్ఞం ఆపన్నన్తి ఏవం కారకవేదకిచ్ఛాయ ఠత్వా ‘‘సో కరోతీ’’తిఆదీసు తం తం అనిచ్ఛాయ ఆపన్నవసేనాపీతి. అథ వా న కేవలం ‘‘సో కరోతీ’’తిఆదీనం సబ్బేసం ఆపన్నత్తా, అథ ఖో ఏకేకస్సేవ చ ఆపన్నత్తా అయం అనుయోగో కతోతి దస్సేతి. పురిమనయేనేవాతి ఏతేన ‘‘ఇధ నన్దతీ’’తిఆది సబ్బం పటిజాననాదికారణం ఏకతో యోజేతబ్బన్తి దస్సేతి.

పురిసకారానుయోగవణ్ణనా నిట్ఠితా.

కల్యాణవగ్గో నిట్ఠితో.

౧౪. అభిఞ్ఞానుయోగవణ్ణనా

౧౯౩. అభిఞ్ఞానుయోగాదివసేన అరహత్తసాధనాతి ఏత్థ ‘‘నను అత్థి కోచి ఇద్ధిం వికుబ్బతీ’’తి అభిఞ్ఞాఅనుయోగో చ ‘‘హఞ్చి అత్థి కోచి ఇద్ధిం వికుబ్బతీ’’తి ఠపనా చ ‘‘తేన వత రే’’తిఆది పాపనా చ ఆదిసద్దసఙ్గహితో అత్థోవ దట్ఠబ్బో. ఆసవక్ఖయఞాణం పనేత్థ అభిఞ్ఞా వుత్తాతి తదభిఞ్ఞావతో అరహతో సాధనం ‘‘అరహత్తసాధనా’’తి ఆహ. అరహతో హి సాధనా తబ్భావస్స చ సాధనా హోతియేవాతి.

అభిఞ్ఞానుయోగవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౧౫-౧౮. ఞాతకానుయోగాదివణ్ణనా

౨౦౯. తథారూపస్సాతి తతియకోటిభూతస్స సచ్చికట్ఠస్స అభావాతి అధిప్పాయో. ఏవం పన పటిక్ఖిపన్తో అసచ్చికట్ఠం తతియకోటిభూతం పుగ్గలం వదేయ్యాతి తాదిసం పుగ్గలం ఇచ్ఛన్తో హి సుత్తేన నిగ్గహేతబ్బో సియా. కస్మా? తథారూపస్స సచ్చికట్ఠస్స అభావతోతి, తథారూపస్స కస్సచి సభావస్స అభావతో పటిక్ఖేపారహత్తా అత్తనో లద్ధిం నిగూహిత్వా పటిక్ఖేపో పరవాదిస్సాతి అయమత్థో దట్ఠబ్బో.

ఞాతకానుయోగాదివణ్ణనా నిట్ఠితా.

౧౯. పటివేధానుయోగాదివణ్ణనా

౨౧౮. పరిగ్గహితవేదనోతి వచనేన అపరిగ్గహితవేదనస్స ‘‘సుఖితోస్మి, దుక్ఖితోస్మీ’’తి జాననం పజాననం నామ న హోతీతి దస్సేతి యోగావచరస్స సుఖుమానమ్పి వేదనానం పరిచ్ఛేదనసమత్థతఞ్చ.

౨౨౮. లక్ఖణవచనన్తి రూపబ్భన్తరగమనం సహరూపభావో, బహిద్ధా నిక్ఖమనం వినారూపభావోతి అధిప్పాయో.

౨౩౭. ఇమా ఖోతి ఓళారికో అత్తపటిలాభో మనోమయో అత్తపటిలాభో అరూపో అత్తపటిలాభోతి ఇమా లోకస్స సమఞ్ఞా, యాహి తథాగతో వోహరతి అపరామసం, యో సచ్చో మోఘో వా సియా, తస్మిం అనుపలబ్భమానేపి అత్తని తదనుపలబ్భతోయేవ పరామాసం అత్తదిట్ఠిం అనుప్పాదేన్తో లోకే అత్తపటిలాభోతి పవత్తవోహారవసేనేవ వోహరతీతి అయమేత్థ అత్థో. ఏత్థ చ పచ్చత్తసామఞ్ఞలక్ఖణవసేన పుగ్గలస్స అత్థితం పటిక్ఖిపిత్వా లోకవోహారేన అత్థితం వదన్తేన పుగ్గలోతి కోచి సభావో నత్థీతి వుత్తం హోతి. సతి హి తస్మిం అత్తనో సభావేనేవ అత్థితా వత్తబ్బా సియా, న లోకవోహారేనాతి. ఇమినా పన యథా సమేతి, యథా చ పరామాసో న హోతి, ఏవం ఇతో పురిమా చ అత్థవణ్ణనా యోజేతబ్బా.

లోకసమ్ముతికారణన్తి యస్మా లోకసమ్ముతివసేన పవత్తం, తస్మా సచ్చన్తి వుత్తం హోతి. తథలక్ఖణన్తి తథకారణం. యస్మా ధమ్మానం తథతాయ పవత్తం, తస్మా సచ్చన్తి దస్సేతి.

పటివేధానుయోగాదివణ్ణనా నిట్ఠితా.

పుగ్గలకథావణ్ణనా నిట్ఠితా.

౨. పరిహానికథా

౧. వాదయుత్తిపరిహానికథావణ్ణనా

౨౩౯. ‘‘ద్వేమే, భిక్ఖవే, ధమ్మా సేక్ఖస్స భిక్ఖునో పరిహానాయ సంవత్తన్తీ’’తి (అ. ని. ౨.౧౮౫) ఇదం సుత్తం అరహతో పరిహానిలద్ధియా న నిస్సయో, అథ ఖో అనాగామిఆదీనం పరిహానిలద్ధియా, తస్మా అరహతోపి పరిహానిం ఇచ్ఛన్తీతి ఏత్థ పి-సద్దేన అనాగామిస్సపి సకదాగామిస్సపీతి యోజేతబ్బం.

‘‘తతియస్మిమ్పి ముదిన్ద్రియావ అధిప్పేతా. తేసఞ్హి సబ్బేసమ్పి పరిహాని న హోతీతి తస్స లద్ధీ’’తి పురిమపాఠో, ముదిన్ద్రియేస్వేవ పన అధిప్పేతేసు పరిక్ఖేపో న కాతబ్బో సియా, కతో చ, తస్మా ‘‘తతియస్మిమ్పి తిక్ఖిన్ద్రియావ అధిప్పేతా. తేసఞ్హి సబ్బేసమ్పి పరిహాని న హోతీతి తస్స లద్ధీ’’తి పఠన్తి.

అయోనిసో అత్థం గహేత్వాతి సోతాపన్నోయేవ నియతోతి వుత్తోతి సోయేవ న పరిహాయతి, న ఇతరేతి అత్థం గహేత్వా. ‘‘ఉపరిమగ్గత్థాయా’’తి వుత్తం అత్థం అగ్గహేత్వా నియతోతి సోతాపత్తిఫలా న పరిహాయతీతి ఏతమత్థం గణ్హీతి పన వదన్తి.

వాదయుత్తిపరిహానికథావణ్ణనా నిట్ఠితా.

౨. అరియపుగ్గలసంసన్దనపరిహానివణ్ణనా

౨౪౧. యం పనేత్థాతిఆదిమ్హి దస్సనమగ్గఫలే ఠితస్స అనన్తరం అరహత్తప్పత్తిం, తతో పరిహాయిత్వా తత్థ చ ఠానం ఇచ్ఛన్తో పున వాయామేన తదనన్తరం అరహత్తప్పత్తిం న ఇచ్ఛతీతి విచారేతబ్బమేతం.

౨౬౨. అవసిప్పత్తో ఝానలాభీతి సేక్ఖో వుత్తోతి దట్ఠబ్బో. పుథుజ్జనో పన వసిప్పత్తో అవసిప్పత్తో చ సమయవిముత్తఅసమయవిముత్తతన్తియా అగ్గహితో, భజాపియమానో పన సమాపత్తివిక్ఖమ్భితానం కిలేసానం వసేన సమయవిముత్తభావం భజేయ్యాతి వుత్తోతి.

అరియపుగ్గలసంసన్దనపరిహానివణ్ణనా నిట్ఠితా.

౩. సుత్తసాధనపరిహానివణ్ణనా

౨౬౫. ఉత్తమహీనభేదో ‘‘తత్ర యాయం పటిపదా సుఖా ఖిప్పాభిఞ్ఞా, సా ఉభయేనేవ పణీతా అక్ఖాయతీ’’తిఆదిసుత్తవసేన (దీ. ని. ౩.౧౫౨) వుత్తో. ‘‘దిట్ఠం సుతం ముత’’న్తి ఏత్థ వియ ముతసద్దో పత్తబ్బం వదతీతి ఆహ ‘‘ఫుసనారహ’’న్తి.

౨౬౭. అప్పత్తపరిహానాయ చేవ సంవత్తన్తి యథాకతసన్నిట్ఠానస్స సమయవిముత్తస్సాతి అధిప్పాయో.

సుత్తసాధనపరిహానివణ్ణనా నిట్ఠితా.

పరిహానికథావణ్ణనా నిట్ఠితా.

౩. బ్రహ్మచరియకథా

౧. సుద్ధబ్రహ్మచరియకథావణ్ణనా

౨౬౯. ‘‘పరనిమ్మితవసవత్తిదేవే ఉపాదాయ తదుపరీ’’తి వుత్తం, ‘‘తీహి, భిక్ఖవే, ఠానేహీ’’తి (అ. ని. ౯.౨౧) పన సుత్తస్స వచనేన హేట్ఠాపి మగ్గభావనమ్పి న ఇచ్ఛన్తీతి విఞ్ఞాయతి.

౨౭౦. ‘‘గిహీనఞ్చేవ ఏకచ్చానఞ్చ దేవానం మగ్గపటిలాభం సన్ధాయ పటిక్ఖేపో తస్సేవా’’తి వుత్తం, ‘‘యత్థ నత్థీ’’తి పన ఓకాసవసేన పుట్ఠో పుగ్గలవసేన తస్స పటిక్ఖేపో న యుత్తో. యది చ తస్సాయం అధిప్పాయో, సకవాదినా సమానాధిప్పాయత్తా న నిగ్గహేతబ్బో.

౨౭౧. ఏకన్తరికపఞ్హాతి పరవాదీసకవాదీనం అఞ్ఞమఞ్ఞం పఞ్హన్తరికా పఞ్హా.

సుద్ధబ్రహ్మచరియకథావణ్ణనా నిట్ఠితా.

౨. సంసన్దనబ్రహ్మచరియకథావణ్ణనా

౨౭౩. రూపావచరమగ్గేన హి సో ఇధవిహాయనిట్ఠో నామ జాతోతి ఇదం ‘‘ఇధ భావితమగ్గో హి అనాగామీ ఇధవిహాయనిట్ఠో నామ హోతీ’’తిఆదికేన లద్ధికిత్తనేన కథం సమేతీతి విచారేతబ్బం. పుబ్బే పన అనాగామీ ఏవ అనాగామీతి వుత్తో, ఇధ ఝానానాగామిసోతాపన్నాదికోతి అధిప్పాయో. ఇధ అరహత్తమగ్గం భావేత్వా ఇధేవ ఫలం సచ్ఛికరోన్తం ‘‘ఇధపరినిబ్బాయీ’’తి వదతి, ఇధ పన మగ్గం భావేత్వా తత్థ ఫలం సచ్ఛికరోన్తం ‘‘తత్థపరినిబ్బాయీ అరహా’’తి.

సంసన్దనబ్రహ్మచరియకథావణ్ణనా నిట్ఠితా.

బ్రహ్మచరియకథావణ్ణనా నిట్ఠితా.

౪. ఓధిసోకథావణ్ణనా

౨౭౪. ఓధిసో ఓధిసోతి ఏతస్స అత్థం దస్సేన్తో ‘‘ఏకదేసేన ఏకదేసేనా’’తి ఆహ.

ఓధిసోకథావణ్ణనా నిట్ఠితా.

౪. జహతికథావణ్ణనా

౧. నసుత్తాహరణకథావణ్ణనా

౨౮౦. కిచ్చసబ్భావన్తి తీహి పహాతబ్బస్స పహీనతం. తం పన కిచ్చం యది తేనేవ మగ్గేన సిజ్ఝతీతి లద్ధి, పుథుజ్జనకాలే ఏవ కామరాగబ్యాపాదా పహీనాతి లద్ధీతి ఏతం న సమేతి, తస్మా పుథుజ్జనకాలే పహీనానమ్పి దస్సనమగ్గే ఉప్పన్నే పున కదాచి అనుప్పత్తితో తిణ్ణం మగ్గానం కిచ్చం సమ్భవతీతి అధిప్పాయో.

నసుత్తాహరణకథావణ్ణనా నిట్ఠితా.

జహతికథావణ్ణనా నిట్ఠితా.

౫. సబ్బమత్థీతికథా

౧. వాదయుత్తివణ్ణనా

౨౮౨. సబ్బస్మిం సరీరే సబ్బన్తి సిరసి పాదా పచ్ఛతో చక్ఖూనీతి ఏవం సబ్బం సబ్బత్థ అత్థీతి అత్థో. సబ్బస్మిం కాలేతి బాలకాలే యువతా, వుడ్ఢకాలే బాలతా, ఏవం సబ్బస్మిం కాలే సబ్బం. సబ్బేనాకారేనాతి నీలాకారేన పీతం, పీతాకారేన లోహితన్తి ఏవం. సబ్బేసు ధమ్మేసూతి చక్ఖుస్మిం సోతం, సోతస్మిం ఘానన్తి ఏవం. అయుత్తన్తి యోగరహితం వదతి, తం పన ఏకసభావం. కథం పన ఏకసభావస్స యోగరహితతాతి తం దస్సేన్తో ‘‘నానాసభావానఞ్హీ’’తిఆదిమాహ. ద్విన్నఞ్హి నానాసభావానం అఙ్గులీనం మేణ్డకానం వా అఞ్ఞమఞ్ఞయోగో హోతి, న ఏకస్సేవ సతో, తస్మా యో నానాసభావేసు హోతి యోగో, తేన రహితం ఏకసభావం అయోగన్తి వుత్తం. ఇదం పుచ్ఛతీతి పరవాదీదిట్ఠియా మిచ్ఛాదిట్ఠిభావం గహేత్వా ఉప్పన్నాయ అత్తనో దిట్ఠియా సమ్మాదిట్ఠిభావో అత్థీతి వుత్తం హోతి.

వాదయుత్తివణ్ణనా నిట్ఠితా.

౨. కాలసంసన్దనవణ్ణనా

౨౮౫. అతీతానాగతం పహాయ పచ్చుప్పన్నరూపమేవ అప్పియం అవిభజితబ్బం కరిత్వాతి పచ్చుప్పన్నసద్దేన రూపసద్దేన చాతి ఉభోహిపి పచ్చుప్పన్నరూపమేవ వత్తబ్బం కత్వాతి వుత్తం హోతి. పఞ్ఞత్తియా అవిగతత్తాతి ఏతేన ఇదం విఞ్ఞాయతి ‘‘న రూపపఞ్ఞత్తి వియ వత్థపఞ్ఞత్తి సభావపరిచ్ఛిన్నే పవత్తా విజ్జమానపఞ్ఞత్తి, అథ ఖో పుబ్బాపరియవసేన పవత్తమానం రూపసమూహం ఉపాదాయ పవత్తా అవిజ్జమానపఞ్ఞత్తి, తస్మా వత్థభావస్స ఓదాతభావవిగమే విగమావత్తబ్బతా యుత్తా, న పన రూపభావస్స పచ్చుప్పన్నభావవిగమే’’తి.

కాలసంసన్దనవణ్ణనా నిట్ఠితా.

వచనసోధనవణ్ణనా

౨౮౮. అనాగతం వా పచ్చుప్పన్నం వా హుత్వా హోతీతి వుత్తన్తి ఏత్థ అనాగతం అనాగతం హుత్వా పున పచ్చుప్పన్నం హోన్తం హుత్వా హోతీతి, తథా పచ్చుప్పన్నం పచ్చుప్పన్నం హోన్తం పుబ్బే అనాగతం హుత్వా పచ్చుప్పన్నం హోతీతి హుత్వా హోతీతి వుత్తన్తి దట్ఠబ్బం. కిం తే తమ్పి హుత్వా హోతీతి తబ్భావావిగమతో హుత్వాహోతిభావానుపరమం అనుపచ్ఛేదం పుచ్ఛతీతి అధిప్పాయో యుత్తో. హుత్వా భూతస్స పున హుత్వా అభావతోతి అనాగతం హుత్వా పచ్చుప్పన్నభూతస్స పున అనాగతం హుత్వా పచ్చుప్పన్నాభావతో.

యస్మా తన్తి తం హుత్వా భూతం పచ్చుప్పన్నం యస్మా అనాగతం హుత్వా పచ్చుప్పన్నం హోన్తం ‘‘హుత్వా హోతీ’’తి సఙ్ఖ్యం గతం, తస్మా దుతియమ్పి ‘‘హుత్వా హోతీ’’తి వచనం అరహతీతి పటిజానాతీతి అధిప్పాయో. ఏవం పన ధమ్మే హుత్వాహోతిభావానుపరమం వదన్తస్స అధమ్మే ససవిసాణే నహుత్వాన హోతిభావానుపరమో ఆపజ్జతీతి అధిప్పాయేన ‘‘అథ న’’న్తిఆదిమాహ.

పటిక్ఖిత్తనయేనాతి కాలనానత్తేన. పటిఞ్ఞాతనయేనాతి అత్థానానత్తేన. అత్థానానత్తం ఇచ్ఛన్తోపి పన అనాగతస్స పచ్చుప్పన్నే వుత్తం హోతిభావం, పచ్చుప్పన్నస్స చ అనాగతే వుత్తం హుత్వాభావం కథం పటిజానాతీతి విచారేతబ్బం. అత్థానానత్తమేవ హి తేన అనుఞ్ఞాయతి, న అనాగతే పచ్చుప్పన్నభావో, పచ్చుప్పన్నే వా అనాగతభావోతి. పురిమం పటిక్ఖిత్తపఞ్హం పరివత్తిత్వాతి అనుఞ్ఞాతపఞ్హస్స హుత్వా హోతి హుత్వా హోతీతి దోసో వుత్తోతి అవుత్తదోసం అతిక్కమ్మ పటిక్ఖిత్తపఞ్హం పున గహేత్వా తేన చోదేతీతి అత్థో. ఏత్థ చ అత్థానానత్తేన హుత్వాహోతీతి అనుజానన్తస్స దోసో కాలనానత్తాయేవ అనాగతం పచ్చుప్పన్నన్తి పటిక్ఖేపేన కథం హోతీతి? తస్సేవ అనుజాననపటిక్ఖేపతోతి అధిప్పాయో.

ఏకేకన్తి అనాగతమ్పి న హుత్వా న హోతి పచ్చుప్పన్నమ్పీతి తదుభయం గహేత్వా ‘‘ఏకేకం న హుత్వా న హోతి న హుత్వా న హోతీ’’తి వుత్తం, న ఏకేకమేవ న హుత్వా న హోతి న హుత్వా న హోతీతి. ఏస నయో పురిమస్మిం ‘‘ఏకేకం హుత్వా హోతి హుత్వా హోతీ’’తి వచనేపి. అనాగతస్స హి ‘‘హుత్వా హోతీ’’తి నామం పచ్చుప్పన్నస్స చాతి ద్వేపి నామాని సఙ్గహేత్వా ‘‘హుత్వా హోతి హుత్వా హోతీ’’తి చోదితం, తథా ‘‘న హుత్వా న హోతి న హుత్వా న హోతీ’’తి చాతి అధిప్పాయో. సబ్బతో అన్ధకారేన పరియోనద్ధో వియాతి ఏతేన అపరియోనద్ధేన పటిజానితబ్బం సియాతి దస్సేతి. ఏత్థ చ పురిమనయే హుత్వా భూతస్స పున హుత్వాహోతిభావో చోదితో, దుతియనయే అనాగతాదీసు ఏకేకస్స హుత్వాహోతినామతాతి అయం విసేసో.

వచనసోధనవణ్ణనా నిట్ఠితా.

అతీతఞాణాదికథావణ్ణనా

౨౯౦. పున పుట్ఠో…పే… అత్థితాయ పటిజానాతీతి ఏత్థ పచ్చుప్పన్నం ఞాణం తేనాతి ఏతేన అనువత్తమానాపేక్ఖనవచనేన కథం వుచ్చతీతి విచారేతబ్బం.

అతీతఞాణాదికథావణ్ణనా నిట్ఠితా.