౧. ఏకకనిద్దేసవణ్ణనా

౧. ఝానఙ్గానేవ విమోక్ఖోతి ఇమినా అధిప్పాయేనాహ ‘‘విమోక్ఖసహజాతేన నామకాయేనా’’తి. యేన హి సద్ధిన్తిఆదినా పఠమం సమఙ్గిభావత్థం వివరతి. ఫస్సేనపి ఫుట్ఠాయేవ నామాతి ఏతేన ‘‘అపిచేసా’’తిఆదినా వుత్తం దుతియం సమ్ఫస్సేన ఫుసనత్థం, ఇతరేహి ఇతరే కారణత్థే. సమఙ్గిభావఫుసనకారణభావా హి ఫుసనాతి వుత్తాతి. పునపి పఠమత్థమేవ దుబ్బిఞ్ఞేయ్యత్తా వివరన్తో ‘‘తత్రాస్సా’’తిఆదిమాహ. ఠపేత్వా తాని అఙ్గాని సేసా అతిరేకపణ్ణాసధమ్మాతి ఏత్థ వేదనాసోమనస్సిన్ద్రియాని సఙ్గహితానీతి ఆహ ‘‘చత్తారో ఖన్ధా హోన్తీ’’తి. ఏవం సతి వేదనాసోమనస్సిన్ద్రియేహి సుఖస్స ఫుసితబ్బత్తా తిణ్ణఞ్చ తేసం అనఞ్ఞత్తా తేనేవ తస్స ఫుసనా ఆపజ్జతీతి? నాపజ్జతి, వేదయితాధిపతియట్ఠేహి ఉపనిజ్ఝాయనభావపటిలాభస్స వుత్తత్తా. అథ వా ఠపేత్వా తాని అఙ్గానీతి అఙ్గానం బహుత్తా బహువచనం. తేసు పన పచ్చేకమ్పి యోజనా కాతబ్బా ‘‘వితక్కం ఠపేత్వా’’తిఆదినా. తత్థ ‘‘సుఖం ఠపేత్వా’’తి ఇమిస్సా యోజనాయ సేసా తయో ఖన్ధా హోన్తి, ఇతరాసు చత్తారోతి. సబ్బయోజనాసు చ తయో అన్తో కత్వా ‘‘చత్తారో ఖన్ధా హోన్తీ’’తి వుత్తం.

౨. యో అసమయవిమోక్ఖేన ఏకచ్చేహి ఆసవేహి విముత్తో అసమయవిమోక్ఖూపనిస్సయలాభేన చ సాతిసయేన సమయవిమోక్ఖేన, సో ఏవ సమయవిముత్తో. సో హి తేన విముత్తో ఝానలాభీ సేక్ఖో రూపారూపభవతో అపునరావట్టకో కామరాగాదీహి తథావిముత్తోవ హోతీతి సమయవిముత్తపఞ్ఞత్తిం లద్ధుం అరహతి. పుథుజ్జనో పన ఝానలాభీ పునరావట్టకధమ్మో పున కామరాగాదిసముదాచారభావతో విముత్తో నామ న హోతీతి సమయవిముత్తపఞ్ఞత్తిం నారహతి, తేన సో ‘‘సమయవిముత్తో’’తి న వుత్తో. అరహతో పన అపరిక్ఖీణా ఆసవా నత్థి, యతో విముచ్చేయ్య. దిట్ఠధమ్మసుఖవిహారమత్తా హి తస్స అట్ఠ విమోక్ఖాతి. తస్మా తస్స న అట్ఠ విమోక్ఖా సమయవిముత్తపఞ్ఞత్తిభావస్స అసమయవిముత్తపఞ్ఞత్తిభావస్స వా కారణం. తదకారణభావమేవ దస్సేతుం ‘‘న హేవ ఖో…పే… విహరతీ’’తి వుత్తం, న సుక్ఖవిపస్సకస్సేవ అసమయవిముత్తభావం దస్సేతున్తి దట్ఠబ్బం. సబ్బోపి హి అరహా అసమయవిముత్తోతి. బాహిరానన్తి లోకుత్తరతో బహిభూతానం, లోకియానన్తి అత్థో.

౩. అరూపక్ఖన్ధనిబ్బానమత్తవాచకో అరూపసద్దో న హోతీతి దస్సనత్థం ‘‘రూపతో అఞ్ఞ’’న్తిఆది వుత్తం. చిత్తమఞ్జూసన్తి సమాధిం. అభిఞ్ఞాదీనఞ్హి ధమ్మానం పాదకభావేన సమాధి మఞ్జూసాసదిసో హోతి. అద్ధానం ఫరితున్తి దీఘకాలం బ్యాపేతుం, పవత్తేతున్తి అత్థో. ‘‘సమ్మజ్జితబ్బ’’న్తి చిన్తేత్వా తత్థ ఆదరస్స అకతత్తా వత్తభేదోతి వేదితబ్బో. ఏవం వత్తభేదమత్తేన నట్ఠా పన సమాపత్తి కామచ్ఛన్దాదీహి నట్ఠా వియ న కిఞ్చేన పచ్చాహరితబ్బా హోతి మన్దపారిపన్థకత్తా, తస్మా వత్తసమితకరణమత్తేనేవ పచ్చాహరితబ్బత్తా ‘‘అప్పేన్తోవ నిసీదీ’’తి ఆహ.

౪. అత్తనో అనురూపేన పమాదేన వీతినామేన్తానమ్పి సమాపత్తి న కుప్పతీతి పరిహీనో నామ న హోతి, తస్మిం తస్మిం బ్యాసఙ్గే పటిసంహటమత్తే సమాపజ్జితుం సమత్థతాయాతి అధిప్పాయో. ‘‘కిస్స పన, భన్తే, ఖీణాసవస్స భిక్ఖునో లాభసక్కారసిలోకో అన్తరాయాయాతి? యా హిస్స సా, ఆనన్ద, అకుప్పా చేతోవిముత్తి, నాహం తస్సా లాభసక్కారసిలోకం అన్తరాయాయ వదామి. యే చ ఖ్వస్స, ఆనన్ద, అప్పమత్తస్స ఆతాపినో పహితత్తస్స విహరతో దిట్ఠధమ్మసుఖవిహారా అధిగతా, తేసాహమస్స లాభసక్కారసిలోకం అన్తరాయాయ వదామీ’’తి సుత్తే (సం. ని. ౨.౧౭౯) పన సమయేన సమయం ఆపజ్జనేన పరిహరితబ్బానం సమాపత్తిసుఖవిహారానం తస్మిం తస్మిం బ్యాసఙ్గకాలే అనిప్ఫత్తితో లాభసక్కారసిలోకో అన్తరాయోతి వుత్తోతి అధిప్పాయేనస్స తేన అవిరోధో వేదితబ్బో.

౫. ధమ్మానం…పే… పీతి ఏత్థ ‘‘ధమ్మేహీ’’తి వత్తబ్బం. ఇధ హి తాహి సమాపత్తీహి పరిహాయేయ్యాతి ధమ్మేహి పుగ్గలస్స పరిహానమ్పి అపరిహానమ్పి వుత్తం. తత్థ చ పుగ్గలస్స పమాదమాగమ్మ తా సమాపత్తియో కుప్పేయ్యున్తి ధమ్మానం కుప్పనం అకుప్పనఞ్చ వుత్తం, పుగ్గలస్స పన పరిహానధమ్మానమేవ వినాసోతి వచననానత్తమత్తేన వచనత్థనానత్తమత్తేన వా పరియాయన్తరతా వుత్తాతి దట్ఠబ్బా.

౭-౮. చేతనా సమాపత్తిచేతనా తదాయూహనా చ. అనురక్ఖణా సమాపత్తిఉపకారానుపకారపరిగ్గాహికా పఞ్ఞాసహితా సతి. తాహి చేతియమానఅనురక్ఖియమానసమాపత్తీనం భబ్బా చేతనాభబ్బా అనురక్ఖణాభబ్బా.

౧౦. పుథుజ్జనగోత్తన్తి పుథుజ్జనసిక్ఖం, పుథుజ్జనగతా తిస్సో సిక్ఖా అతిక్కన్తాతి అత్థో. తా హి సంయోజనత్తయానుపచ్ఛేదేన ‘‘పుథుజ్జనసిక్ఖా’’తి వుచ్చన్తీతి.

౧౧. అరహత్తమగ్గట్ఠో చ వట్టభయతో పఞ్ఞుబ్బేగేన ఉబ్బిజ్జన్తో ఉద్ధమ్భాగియసంయోజనేహి ఉపరతోతి భయూపరతో నామాతి ఆహ ‘‘సత్త సేక్ఖా భయూపరతా’’తి.

౧౨. భవఙ్గపఞ్ఞావిరహితా ‘‘విపాకావరణేన సమన్నాగతా’’తి ఇమినా గహితాతి తిహేతుకపటిసన్ధికా కేచి ‘‘దుప్పఞ్ఞా’’తి ఇమినా గయ్హన్తీతి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘అప్పటిలద్ధమగ్గఫలూపనిస్సయా’’తి. పఞ్ఞాయ హి వినా న తదుపనిస్సయో అత్థీతి.

౧౪. యత్థ నియతానియతవోమిస్సా పవత్తి అత్థి, తత్థేవ నియతధమ్మా హోన్తీతి ఉత్తరకురూసు తదభావా నియతో నామ నత్థీతి దస్సేన్తో ‘‘యా పన ఉత్తరకురుకాన’’న్తిఆదిమాహ.

౧౬. తేరససు సీసేసు పలిబోధసీసాదీని పవత్తసీసఞ్చ పరియాదియితబ్బాని, అధిమోక్ఖసీసాదీని పరియాదకాని, పరియాదకఫలం గోచరసీసం. తఞ్హి విసయజ్ఝత్తఫలవిమోక్ఖోతి. పరియాదకస్స మగ్గస్స ఫలస్స చ ఆరమ్మణం సఙ్ఖారసీసం సఙ్ఖారవివేకభూతో నిరోధోతి పరియాదియితబ్బానం పరియాదకఫలారమ్మణానం సహ వియ సంసిద్ధిదస్సనేన సమసీసిభావం దస్సేతుం పటిసమ్భిదాయం (పటి. మ. ౧.౮౭) తేరస సీసాని వుత్తాని. ఇధ పన ‘‘అపుబ్బం అచరిమం ఆసవపరియాదానఞ్చ హోతి జీవితపరియాదానఞ్చా’’తి వచనతో తేసు కిలేసపవత్తసీసానమేవ వసేన యోజనం కరోన్తో ‘‘తత్థ కిలేససీస’’న్తిఆదిమాహ. తత్థ పవత్తసీసమ్పి వట్టతో వుట్ఠహన్తో మగ్గో చుతితో ఉద్ధం అప్పవత్తికరణవసేన యదిపి పరియాదియతి, యావ పన చుతి, తావ పవత్తిసబ్భావతో ‘‘పవత్తసీసం జీవితిన్ద్రియం చుతిచిత్తం పరియాదియతీ’’తి ఆహ. కిలేసపరియాదానేన పన అత్తనో అనన్తరం వియ నిప్ఫాదేతబ్బా పచ్చవేక్ఖణవారా చ కిలేసపరియాదానస్సేవ వారాతి వత్తబ్బతం అరహన్తి. ‘‘విముత్తస్మిం విముత్తమితి ఞాణం హోతీ’’తి (మ. ని. ౧.౭౮; సం. ని. ౩.౧౨, ౧౪) వచనతో హి పచ్చవేక్ఖణపరిసమాపనేన కిలేసపరియాదానం సమాపితం నామ హోతి. తం పన పరిసమాపనం యది చుతిచిత్తేన హోతి, తేనేవ జీవితపరిసమాపనఞ్చ హోతీతి ఇమాయ వారచుతిసమతాయ కిలేసపరియాదానజీవితపరియాదానానం అపుబ్బాచరిమతా హోతీతి ఆహ ‘‘వారసమతాయా’’తి. భవఙ్గం ఓతరిత్వా పరినిబ్బాయతీతి ఏత్థ పరినిబ్బానచిత్తమేవ భవఙ్గోతరణభావేన వుత్తన్తి దట్ఠబ్బం.

౧౭. మహాపయోగోతి మహాకిరియో విపత్తికరణమహామేఘుట్ఠానాకారవినాసో. తిట్ఠేయ్యాతి వినాసో నప్పవత్తేయ్యాతి అత్థో.

౧౮. అరణీయత్తాతి పయిరుపాసితబ్బత్తా.

౨౦. యాయ కతకిచ్చతా హోతి, తాయ అగ్గవిజ్జాయ అధిగతాయ తేవిజ్జతాభావో నిప్పరియాయతా, సా చ ఆగమనవసేన సిద్ధా సాతిసయా తేవిజ్జతాతి ఆహ ‘‘ఆగమనీయమేవ ధుర’’న్తి.

౨౨. తత్థ చాతి నిమిత్తత్థే భుమ్మం, సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణప్పత్తియా ఆధారభావే వా. తత్థేవ హి సబ్బఞ్ఞుతం పత్తో నామ హోతీతి.

౨౩. అననుస్సుతేసు ధమ్మేసూతి చ అననుస్సుతేసు సచ్చేసూతి అత్థో.

౨౪. ‘‘రూపీ రూపాని పస్సతీ’’తిఆదికే (మ. ని. ౨.౨౪౮; ౩.౩౧౨; పటి. మ. ౧.౨౦౯; ధ. స. ౨౪౮) నిరోధసమాపత్తిఅన్తే అట్ఠ విమోక్ఖే వత్వా ‘‘యతో ఖో, ఆనన్ద, భిక్ఖు ఇమే అట్ఠ విమోక్ఖే కాయేన ఫుసిత్వా విహరతి, పఞ్ఞాయ చస్స దిస్వా ఆసవా పరిక్ఖీణా హోన్తి. అయం వుచ్చతి, ఆనన్ద, భిక్ఖు ఉభతోభాగవిముత్తో’’తి యదిపి మహానిదానసుత్తే వుత్తం, తం పన ఉభతోభాగవిముత్తసేట్ఠవసేన వుత్తన్తి ఇధ కీటాగిరిసుత్తవసేన సబ్బఉభతోభాగవిముత్తసఙ్గహత్థం ‘‘అట్ఠ సమాపత్తియో సహజాతనామకాయేన పటిలభిత్వా విహరతీ’’తి ఆహ. కీటాగిరిసుత్తే హి ‘‘ఇధ, భిక్ఖవే, ఏకచ్చో పుగ్గలో యే తే సన్తా విమోక్ఖా అతిక్కమ్మ రూపే ఆరుప్పా, తే కాయేన ఫుసిత్వా విహరతి, పఞ్ఞాయ చస్స దిస్వా ఆసవా పరిక్ఖీణా హోన్తి. అయం వుచ్చతి, భిక్ఖవే, పుగ్గలో ఉభతోభాగవిముత్తో’’తి (మ. ని. ౨.౧౮౨) అరూపసమాపత్తివసేన చత్తారో ఉభతోభాగవిముత్తా వుత్తా, ఉభతోభాగవిముత్తసేట్ఠో చ వుత్తలక్ఖణోపపత్తితోతి. కాయసక్ఖిమ్హిపి ఏసేవ నయో.

పఞ్ఞాయ చస్స దిస్వా ఆసవా పరిక్ఖీణా హోన్తీతి న ఆసవా పఞ్ఞాయ పస్సన్తి, దస్సనకారణా పన పరిక్ఖీణా దిస్వా పరిక్ఖీణాతి వుత్తా. దస్సనాయత్తపరిక్ఖయత్తా ఏవ హి దస్సనం పురిమకిరియా హోతీతి. నామనిస్సితకో ఏసోతి ఏసో ఉభతోభాగవిముత్తో రూపతో ముచ్చిత్వా నామం నిస్సాయ ఠితో పున తతో ముచ్చనతో ‘‘నామనిస్సితకో’’తి వత్వా తస్స చ సాధకం సుత్తం వత్వా ‘‘కాయద్వయతో సువిముత్తత్తా ఉభతోభాగవిముత్తో’’తి ఆహాతి అత్థో. సుత్తే హి ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనలాభినో ఉపసీవబ్రాహ్మణస్స భగవతా నామకాయా విముత్తోతి ఉభతోభాగవిముత్తోతి ముని అక్ఖాతోతి.

పఠమత్థేరవాదే ద్వీహి భాగేహి విముత్తో ఉభతోభాగవిముత్తో, దుతియత్థేరవాదే ఉభతో భాగతో విముత్తోతి ఉభతోభాగవిముత్తోతి, తతియత్థేరవాదే ద్వీహి భాగేహి ద్వే వారే విముత్తోతి అయమేతేసం విసేసో. తత్థ విముత్తోతి కిలేసేహి విముత్తో, కిలేసవిక్ఖమ్భనసముచ్ఛేదనేహి వా కాయద్వయతో విముత్తోతి అత్థో దట్ఠబ్బో. అరూపావచరం పన నామకాయతో చ విముత్తన్తి నీవరణసఙ్ఖాతనామకాయతో విముత్తన్తి వుత్తం హోతి. తఞ్హి నీవరణదూరీభావేన నామకాయతో రూపతణ్హావిక్ఖమ్భనేన రూపకాయతో చ విముత్తత్తా ఏకదేసేన ఉభతోభాగవిముత్తం నామ హోతీతి అరహత్తమగ్గస్స పాదకభూతం ఉభతోభాగవిముత్తనామలాభస్స కారణం భవితుం యుత్తన్తి అధిప్పాయో.

౨౫. ఏతేసు హి ఏకోపి అట్ఠవిమోక్ఖలాభీ న హోతీతి ఉభతోభాగవిముత్తభావస్స కారణభూతం రూపకాయతో విముత్తం ఏకమ్పి విమోక్ఖం అనధిగతోతి అధిప్పాయో. అరూపావచరేసు హి ఏకమ్పి అధిగతో ఉభతోభాగవిముత్తభావకారణపటిలాభతో అట్ఠవిమోక్ఖేకదేసేన తేన తంనామదానే సమత్థేన ‘‘అట్ఠవిమోక్ఖలాభీ’’త్వేవ వుచ్చతి. తేనాహ ‘‘అరూపావచరజ్ఝానేసు పనా’’తిఆది.

౨౬. ఫుట్ఠన్తం సచ్ఛికరోతీతి ఫుట్ఠానం అన్తో ఫుట్ఠన్తో, ఫుట్ఠానం అరూపావచరజ్ఝానానం అనన్తరో కాలోతి అధిప్పాయో. అచ్చన్తసంయోగే చేత్థ ఉపయోగవచనం దట్ఠబ్బం. ఫుట్ఠానన్తరకాలమేవ సచ్ఛికరోతి సచ్ఛికాతబ్బోపాయేనాతి వుత్తం హోతి. ‘‘ఏకమన్తం నిసీదీ’’తిఆదీసు (దీ. ని. ౧.౧౬౫) వియ భావనపుంసకం వా ఏతం. యో హి అరూపజ్ఝానేన రూపకాయతో నామకాయేకదేసతో చ విక్ఖమ్భనవిమోక్ఖేన విముత్తో, తేన నిరోధసఙ్ఖాతో విమోక్ఖో ఆలోచితో పకాసితో వియ హోతి, న పన కాయేన సచ్ఛికతో. నిరోధం పన ఆరమ్మణం కత్వా ఏకచ్చేసు ఆసవేసు ఖేపితేసు తేన సో సచ్ఛికతో హోతి, తస్మా సో సచ్ఛికాతబ్బం నిరోధం యథాఆలోచితం నామకాయేన సచ్ఛికరోతీతి కాయసక్ఖీతి వుచ్చతి, న తు విముత్తోతి ఏకచ్చానం ఆసవానం అపరిక్ఖీణత్తా.

౨౭. దిట్ఠత్తా పత్తోతి ఏతేన చతుసచ్చదస్సనసఙ్ఖాతాయ దిట్ఠియా నిరోధస్స పత్తతం దీపేతి. ‘‘దిట్ఠన్తం పత్తో’’తి వా పాఠో, దస్సనసఙ్ఖాతస్స సోతాపత్తిమగ్గఞాణస్స అనన్తరం పత్తోతి వుత్తం హోతి. పఠమఫలతో పట్ఠాయ హి యావ అగ్గమగ్గా దిట్ఠిప్పత్తోతి.

౨౮. ఇమం పన నయం ‘‘నో’’తి పటిక్ఖిపిత్వాతి ఏత్థ దిట్ఠిప్పత్తసద్ధావిముత్తభావప్పత్తానం పఞ్ఞానానత్తం వుత్తం, న పన యేన విసేసేన సో విసేసో పత్తో, సో వుత్తోతి ఇమం దోసం దిస్వా పటిక్ఖేపో కతోతి దట్ఠబ్బో. ఆగమట్ఠకథాసూతి చ వచనేన ఆగమనీయనానత్తసన్నిట్ఠానమేవ థిరం కరోతీతి వేదితబ్బం. సద్దహన్తో విముత్తోతి ఏతేన సబ్బథా అవిముత్తస్సపి సద్ధామత్తేన విముత్తభావం దస్సేతి. సద్ధావిముత్తోతి వా సద్ధాయ అధిముత్తోతి అత్థో.

౨౯. పఞ్ఞం వాహేతీతి పఞ్ఞం సాతిసయం పవత్తేతీతి అత్థో. పఞ్ఞా ఇమం పుగ్గలం వహతీతి నిబ్బానాభిముఖం గమేతీతి అత్థో.

౩౧. ఏవం మగ్గక్ఖణేపీతి అయం అపి-సద్దో కస్మా వుత్తో, నను అరియేన అట్ఠఙ్గికేన మగ్గేన సమన్నాగతో మగ్గక్ఖణే ఏవ హోతీతి తదా ఏవ సోతాపన్నో నామాతి ఆపన్నన్తి? నాపన్నం. మగ్గేన హి అత్తనా సదిసస్స అట్ఠఙ్గికస్స వా సత్తఙ్గికస్స వా ఫలస్స సోతోతి నామం దిన్నన్తి తేనపి సమన్నాగతస్స సోతాపన్నభావతో, సోతేన వా మగ్గేన పవత్తేతుం అపరిహీనేన ఫలట్ఠోపి సమన్నాగతో ఏవ నామ, న చ తేన పఠమమగ్గక్ఖణే వియ సోతో సమాపజ్జియమానో, తస్మా సమాపన్నసోతత్తా పఠమఫలతో పట్ఠాయ ‘‘సోతాపన్నో’’తి వత్తుం యుత్తో. వుత్తఞ్హి ‘‘యే కేచి, భిక్ఖవే, మయి అవేచ్చప్పసన్నా, సబ్బే తే సోతాపన్నా. తేసం సోతాపన్నానం పఞ్చన్నం ఇధ నిట్ఠా, పఞ్చన్నం ఇధ విహాయ నిట్ఠా’’తి (అ. ని. ౧౦.౬౪). తత్థ దుతియఫలట్ఠాదీనం విసుం నామం అత్థీతి పఠమఫలట్ఠో ఏవ ఇతరేహి విసేసియమానో ‘‘సోతాపన్నో’’తి వత్తుం యుత్తోతి సో ఏవ ఇధాధిప్పేతో. పటిలద్ధమగ్గేన బుజ్ఝతీతి ఏతేన పటిలద్ధమగ్గస్స చతుసచ్చపచ్చవేక్ఖణాదీనం ఉపనిస్సయభావం దస్సేతి. సమ్బోధి పరం అయనం నిస్సయో ఏతస్సాతి హి సమ్బోధిపరాయణోతి. దుతియేనత్థేన సమ్బోధి పరం అయనం గతి ఏతస్సాతి సమ్బోధిపరాయణో.

౩౨. కేవలేన కులసద్దేన మహాకులమేవ వుచ్చతీతి ఆహ ‘‘మహాభోగకులేసుయేవ నిబ్బత్తతీతి అత్థో’’తి.

౩౩. ఖన్ధబీజం నామ పటిసన్ధివిఞ్ఞాణం. ఇహట్ఠకనిజ్ఝానికవసేనేవ ఇమస్మిం ఠానే కథితాతి సజ్ఝానకో అజ్ఝత్తసంయోజనసముచ్ఛేదే అకతేపి అనాగామిసభాగో అనావత్తిధమ్మో ఇధ గణనూపగో న హోతి, హేట్ఠా ఉపరి చ సంసరణకో కామభవగతో హీనజ్ఝానకో ఇధ గణనూపగోతి అధిప్పాయో.

౩౪. యం వత్తబ్బన్తి ‘‘ద్వీహి కారణేహి తనుభావో వేదితబ్బో’’తిఆది యం వత్తబ్బం సియాతి అత్థో.

౩౬. ఉపపన్నం వా సమనన్తరాతి ఉపపన్నం వా ఏతేన పుగ్గలేన హోతి, అథ సమనన్తరా అరియమగ్గం సఞ్జనేతి. అప్పత్తం వా వేమజ్ఝం ఆయుప్పమాణన్తి ఆయుప్పమాణం తస్స పుగ్గలస్స వేమజ్ఝం అప్పత్తం హోతి, ఏత్థన్తరే అరియమగ్గం సఞ్జనేతీతి అయమేత్థ పాళిఅత్థో. అట్ఠకథాయం పన ‘‘అప్పత్వా పబ్బతం నదీ’’తి వియ ఆయుప్పమాణం వేమజ్ఝం అప్పత్తం వా హుత్వాతి పరసద్దయోగే పరతో భూతో హుత్వా సద్దో వచనసేసభూతో పయుత్తోతి వేదితబ్బో.

౩౭. ఉపహచ్చాతి ఏతస్స ఉపగన్త్వాతి అత్థో, తేన వేమజ్ఝాతిక్కమో కాలకిరియోపగమనఞ్చ సఙ్గహితం హోతి. తేన వుత్తం ‘‘అతిక్కమిత్వా వేమజ్ఝ’’న్తిఆది.

౪౦. ఉద్ధంవాహిభావేనాతి ఉద్ధం వహతీతి ఉద్ధంవాహీ, తణ్హాసోతం వట్టసోతం వా, తస్స భావో, తేన ఉద్ధంవాహిభావేనాతి వుత్తం హోతి. అవిహేసు ఉద్ధంసోతో యదిపి తత్థ పరినిబ్బాయీ న హోతి, యత్థ వా తత్థ వా గన్త్వా పరినిబ్బాయతు, పరినిబ్బాయినో పన తస్స అసఙ్ఖారపరినిబ్బాయితా ససఙ్ఖారపరినిబ్బాయితా చ అత్థీతి తత్థ దస అనాగామినో వుత్తా, ఏవం అతప్పాదీసుపి. అనుపహచ్చతలాతి అప్పత్తతలా. అసఙ్ఖారససఙ్ఖారపరినిబ్బాయీనం లహుసాలహుసగతికా ఏవ పరిత్తవిపులతిణకట్ఠఝాపకపప్పటికాసదిసతా వేదితబ్బా, న ఉప్పజ్జిత్వావ నిబ్బాయనకాదీహి అధిమత్తతా వియ సముద్దం పత్వా నిబ్బాయనకతో అనధిమత్తతా వియ చ అన్తరా ఉపహచ్చపరినిబ్బాయీహి ఉద్ధంసోతతో చ అధిమత్తానధిమత్తతా. తే ఏవ హి అసఙ్ఖారససఙ్ఖారపరినిబ్బాయినోతి. తతో మహన్తతరేతి వచనం తిణకట్ఠఝాపనసమత్థపప్పటికాదస్సనత్థం, న అధిమత్త నాధిమత్తదస్సనత్థన్తి.

నో చస్స నో చ మే సియాతి అవిజ్జాసఙ్ఖారాదికం హేతుపఞ్చకం నో చ అస్స, విఞ్ఞాణాదికం ఇదం ఫలపఞ్చకం వత్తమానం నో చ మే సియాతి అత్థో. తేన అతీతభవసంసిద్ధితో దుక్ఖసముదయతో ఇమస్స దుక్ఖస్స పవత్తిదస్సనతో పచ్చయసముదయట్ఠేన ఖన్ధానం ఉదయదస్సనపటిపత్తి వుత్తా హోతి. న భవిస్సతి, న మే భవిస్సతీతి యది ఏతరహి హేతుపఞ్చకం న భవిస్సతి, అనాగతే ఫలపఞ్చకం న మే భవిస్సతీతి అత్థో. ఏతేన పచ్చయనిరోధట్ఠేన వయదస్సనపటిపత్తి వుత్తా హోతి, ఏతరహి అనాగతే చ అత్తత్తనియనివారణవసేన సుఞ్ఞతాపటిపత్తి వా చతూహిపి వుత్తా. యదత్థీతి యం అత్థి. భూతన్తి ససభావం నిబ్బత్తం వా యథాదిట్ఠఉదయబ్బయం యథాదిట్ఠసుఞ్ఞతం వా ఖన్ధపఞ్చకం పరికప్పితఇత్థిపురిససత్తాదిభావరహితం నామరూపమత్తన్తి అత్థో. వివట్టానుపస్సనాయ వివట్టమానసో తం భూతం పజహామీతి ఉపేక్ఖం పటిలభతి, సఙ్ఖారుపేక్ఖాఞాణేన ఉపేక్ఖకో హోతీతి వుత్తం హోతి.

భవే న రజ్జతి, సమ్భవే న రజ్జతీతి అవిసిట్ఠే విసిట్ఠే చ భవే న రజ్జతీతి కేచి వదన్తి. పచ్చుప్పన్నో పన భవో భవో, అనాగతో జాతియా గహణేన గహితో సమ్భవోతి వేదితబ్బో. అథ వా భవోతి భూతమేవ వుచ్చతి, సమ్భవో తదాహారో, తస్మిం ద్వయే న రజ్జతీతి సేక్ఖపటిపత్తిం దస్సేతి. భూతే హి ససమ్భవే చ విరాగో సేక్ఖపటిపత్తి. యథాహ ‘‘భూతమిదన్తి, భన్తే, యథాభూతం సమ్మప్పఞ్ఞాయ పస్సతి, భూతమిదన్తి యథాభూతం సమ్మప్పఞ్ఞాయ దిస్వా భూతస్స నిబ్బిదాయ విరాగాయ నిరోధాయ పటిపన్నో హోతి. తదాహారసమ్భవన్తి యథాభూతం…పే… దిస్వా తదాహారసమ్భవస్స నిబ్బిదాయ…పే… పటిపన్నో హోతి. తదాహారనిరోధాయ యం భూతం, తం నిరోధధమ్మన్తి యథాభూతం…పే… దిస్వా నిరోధధమ్మస్స నిబ్బిదాయ విరాగాయ నిరోధాయ పటిపన్నో హోతి. ఏవం ఖో, భన్తే, సేక్ఖో హోతీ’’తి (సం. ని. ౨.౩౧). అథుత్తరీతి అథ ఏవం అరజ్జమానో ఉత్తరి సన్తం పదం నిబ్బానం అనుక్కమేన మగ్గపఞ్ఞాయ సమ్మా పస్సతి, తఞ్చ ఖ్వస్స పదం న సబ్బేన సబ్బం సచ్ఛికతం చతుత్థమగ్గేనేవ సచ్ఛికాతబ్బస్స తస్స తేన అసచ్ఛికతత్తా.

ఏకకనిద్దేసవణ్ణనా నిట్ఠితా.