పుగ్గలపఞ్ఞత్తిపకరణ-మూలటీకా

౧. మాతికావణ్ణనా

౧. ధమ్మసఙ్గహే తికదుకవసేన సఙ్గహితానం ధమ్మానం విభఙ్గే ఖన్ధాదివిభాగం దస్సేత్వా తథాసఙ్గహితవిభత్తానం ధాతుకథాయ సఙ్గహాసఙ్గహాదిప్పభేదం వత్వా యాయ పఞ్ఞత్తియా తేసం సభావతో ఉపాదాయ చ పఞ్ఞాపనం హోతి, తం పభేదతో దస్సేతుం ‘‘ఛ పఞ్ఞత్తియో’’తిఆదినా పుగ్గలపఞ్ఞత్తి ఆరద్ధా. తత్థ యే ధమ్మే పుబ్బాపరియభావేన పవత్తమానే అసభావసమూహవసేన ఉపాదాయ ‘‘పుగ్గలో, ఇత్థీ, పురిసో, దేవో, మనుస్సో’’తిఆదికా పుగ్గలపఞ్ఞత్తి హోతి, తేసం అఞ్ఞేసఞ్చ బాహిరరూపనిబ్బానానం ససభావసమూహససభావభేదవసేన పఞ్ఞాపనా సభావపఞ్ఞత్తీతి ఖన్ధపఞ్ఞత్తిఆదికా పఞ్చవిధా వేదితబ్బా. తాయ ధమ్మసఙ్గహాదీసు విభత్తా సభావపఞ్ఞత్తి సబ్బాపి సఙ్గహితా హోతి. పుగ్గలపఞ్ఞత్తి పన అసభావపఞ్ఞత్తి. తాయ చ సమయవిముత్తాదిప్పభేదాయ సత్తసన్తానగతే పరిఞ్ఞేయ్యాదిసభావధమ్మే ఉపాదాయ పవత్తితో పధానాయ ‘‘విహారో మఞ్చో’’తిఆదికా చ సబ్బా అసభావపఞ్ఞత్తి సఙ్గహితా హోతి.

ఏత్తావతా చ పఞ్ఞత్తి నామ విజ్జమానపఞ్ఞత్తి అవిజ్జమానపఞ్ఞత్తి చ. తా ఏవ హి వోమిస్సా ఇతరా చతస్సోతి. తస్మా తాసం దస్సనేన ఇమస్మిం పకరణే సబ్బా పఞ్ఞత్తియో దస్సితాతి వేదితబ్బా. ఖన్ధాదిపఞ్ఞత్తీసు పన ఛసు అఞ్ఞత్థ అదస్సితప్పభేదం ఇధేవ చ దస్సితప్పభేదం పుగ్గలపఞ్ఞత్తిం ఉపాదాయ ఇమస్స పకరణస్స పుగ్గలపఞ్ఞత్తీతి నామం వుత్తన్తి వేదితబ్బం. యే ధమ్మే ఇధ పఞ్ఞపేతుకామోతి పఞ్ఞత్తియా వత్థుభావేన దస్సేతుకామోతి అధిప్పాయో. న హి ఏతస్మిం పకరణే పఞ్ఞాపనం కరోతి, వత్థూహి పన పఞ్ఞత్తియో దస్సేతీతి.

ఖన్ధాతి పఞ్ఞాపనాతి ఇదం ఖన్ధాతి రూపం పథవీతిఆదికా సబ్బాపి సామఞ్ఞప్పభేదపఞ్ఞాపనా నామ హోతి, తం సన్ధాయ వుత్తన్తి దట్ఠబ్బం. పఞ్ఞాపనాతి ఏతస్స పన దస్సనా ఠపనాతి ఏతే ద్వే అత్థా, తేసం పకాసనా నిక్ఖిపనాతి. తత్థ ‘‘రూపక్ఖన్ధో…పే… అఞ్ఞాతావిన్ద్రియం సమయవిముత్తో’’తిఆదినా ఇదమేవంనామకం ఇదమేవంనామకన్తి తంతంకోట్ఠాసికకరణం బోధనమేవ నిక్ఖిపనా, న పఞ్ఞపేతబ్బానం మఞ్చాదీనం వియ ఠానసమ్బన్ధకరణం. యో పనాయం ‘‘నామపఞ్ఞత్తి హి దస్సేతి చ ఠపేతి చా’’తి కత్తునిద్దేసో కతో, సో భావభూతాయ కరణభూతాయ వా నామపఞ్ఞత్తియా తేసం తేసం ధమ్మానం దిట్ఠతాయ ఠపితతాయ చ తంనిమిత్తతం సన్ధాయ కతోతి వేదితబ్బో.

విజ్జమానపఞ్ఞత్తీతిఆదినా వచనేన పాళియం అనాగతతం సన్ధాయ ‘‘పాళిముత్తకేనా’’తిఆదిమాహ. కుసలాకుసలస్సేవాతి కుసలాకుసలస్స వియ. విజ్జమానస్సాతి ఏతస్స అత్థో సతోతి, తస్స అత్థో సమ్భూతస్సాతి. విజ్జమానస్స సతోతి వా విజ్జమానభూతస్సాతి అత్థో. తమేవత్థం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘సమ్భూతస్సా’’తి. తేన అవిజ్జమానభావం పటిక్ఖిపతి. తథా అవిజ్జమానస్సాతి యథా కుసలాదీని అకుసలాదిసభావతో, ఫస్సాదయో చ వేదనాదిసభావతో వినివత్తసభావాని విజ్జన్తి, తథా అవిజ్జమానస్స యే ధమ్మే ఉపాదాయ ‘‘ఇత్థీ, పురిసో’’తి ఉపలద్ధి హోతి, తే అపనేత్వా తేహి వినివత్తస్స ఇత్థిఆదిసభావస్స అభావతో అసమ్భూతస్సాతి అత్థో. యం పనేతస్స ‘‘తేనాకారేన అవిజ్జమానస్స అఞ్ఞేనాకారేన విజ్జమానస్సా’’తి అత్థం కేచి వదన్తి, తత్థ యం వత్తబ్బం, తం పఞ్ఞత్తిదుకే వుత్తమేవ. అవిజ్జమానేపి సభావే లోకనిరుత్తిం అనుగన్త్వా అనభినివేసేన చిత్తేన ‘‘ఇత్థీ, పురిసో’’తి గహణసబ్భావా ‘‘లోకనిరుత్తిమత్తసిద్ధస్సా’’తి ఆహ. సాభినివేసేన పన చిత్తేన గయ్హమానం పఞ్చమసచ్చాదికం న సభావతో, నాపి సఙ్కేతేన సిద్ధన్తి ‘‘సబ్బాకారేనపి అనుపలబ్భనేయ్య’’న్తి వుత్తం. తాసు ఇమస్మిం…పే… లబ్భన్తీతి ఇమస్మిం పకరణే సరూపతో తిస్సన్నం ఆగతతం సన్ధాయ వుత్తం.

యథావుత్తస్స పన అట్ఠకథానయస్స అవిరోధేన ఆచరియవాదా యోజేతబ్బా, తస్మా పఞ్ఞపేతబ్బట్ఠేన చేసా పఞ్ఞత్తీతి ఏతస్స సభావతో అవిజ్జమానత్తా పఞ్ఞపేతబ్బమత్తట్ఠేన పఞ్ఞత్తీతి అత్థో. పఞ్ఞపేతబ్బమ్పి హి ససభావం తజ్జపరమత్థనామలాభతో న పరతో లభితబ్బం పఞ్ఞత్తినామం లభతి, నిసభావం పన సభావాభావతో న అత్తనో సభావేన నామం లభతీతి. సత్తోతిఆదికేన నామేన పఞ్ఞపితబ్బమత్తట్ఠేన పఞ్ఞత్తీతి నామం లభతి, నిసభావా చ సత్తాదయో. న హి ససభావస్స రూపాదీహి ఏకత్తేన అఞ్ఞత్తేన వా అనుపలబ్భసభావతా అత్థీతి.

కిరీటం మకుటం, తం అస్స అత్థీతి కిరీటీ. ఏతస్మిఞ్చ ఆచరియవాదే అనూనేన లక్ఖణేన భవితబ్బన్తి సబ్బసమోరోధో కాతబ్బో. దుతియం తతియన్తి ఏవంపకారా హి ఉపనిధాపఞ్ఞత్తి ఉపనిక్ఖిత్తకపఞ్ఞత్తి చ సఙ్ఖాతబ్బప్పధానత్తా ఛపి పఞ్ఞత్తియో భజతీతి యుత్తం వత్తుం, ఇతరా చ యథాయోగం తం తం పఞ్ఞత్తిన్తి. దుతియం తతియం ద్వే తీణీతిఆది పన సఙ్ఖా నామ కాచి నత్థీతి తాసం ఉపాదాసన్తతిపఞ్ఞత్తీనం అవిజ్జమానపఞ్ఞత్తిభావం, ఇతరాసఞ్చ ఉపనిధాపఞ్ఞత్తీనం యథానిదస్సితానం అవిజ్జమానేనఅవిజ్జమానపఞ్ఞత్తిభావం మఞ్ఞమానో ఆహ ‘‘సేసా అవిజ్జమానపక్ఖఞ్చేవ అవిజ్జమానేనఅవిజ్జమానపక్ఖఞ్చ భజన్తీ’’తి. దుతియం తతియం ద్వే తీణీతిఆదీనం ఉపనిధాఉపనిక్ఖిత్తకపఞ్ఞత్తీనం అవిజ్జమానేనఅవిజ్జమానపఞ్ఞత్తిభావమేవ మఞ్ఞతి. యఞ్హి పఠమాదికం అపేక్ఖిత్వా యస్స చేకాదికస్స ఉపనిక్ఖిపిత్వా పఞ్ఞాపీయతి, తఞ్చ సఙ్ఖానం కిఞ్చి నత్థీతి. తథా సన్తతిపఞ్ఞత్తియా చ. న హి అసీతి ఆసీతికో చ విజ్జమానోతి.

ఏకచ్చా భూమిపఞ్ఞత్తీతి కామావచరాదిపఞ్ఞత్తిం సన్ధాయాహ. కామావచరాదీ హి సభావధమ్మాతి అధిప్పాయో. కామోతి పన ఓకాసే గహితే అవిజ్జమానేనవిజ్జమానపఞ్ఞత్తి ఏసా భవితుం అరహతి, కమ్మనిబ్బత్తక్ఖన్ధేసు గహితేసు విజ్జమానేనవిజ్జమానపఞ్ఞత్తి. యథా పన వచనసఙ్ఖాతాయ వచనసముట్ఠాపకచేతనాసఙ్ఖాతాయ వా కిరియాయ భాణకోతి పుగ్గలస్స పఞ్ఞత్తి విజ్జమానేనఅవిజ్జమానపఞ్ఞత్తిపక్ఖం భజతి, ఏవం కిసో థూలోతి రూపాయతనసఙ్ఖాతేన సణ్ఠానేన పుగ్గలాదీనం పఞ్ఞాపనా విజ్జమానేనఅవిజ్జమానపఞ్ఞత్తి భవితుం అరహతి. సణ్ఠానన్తి వా రూపాయతనే అగ్గహితే అవిజ్జమానేనఅవిజ్జమానపఞ్ఞత్తి. రూపం ఫస్సోతిఆదికా పన విజ్జమానపఞ్ఞత్తి రుప్పనాదికిచ్చవసేన కిచ్చపఞ్ఞత్తియం, పచ్చత్తధమ్మనామవసేన పచ్చత్తపఞ్ఞత్తియం వా అవరోధేతబ్బా. విజ్జమానావిజ్జమానపఞ్ఞత్తీసు చ వుత్తాసు తాసం వోమిస్సతావసేన పవత్తా ఇతరాపి వుత్తాయేవ హోన్తీతి అయమ్పి ఆచరియవాదో సబ్బసఙ్గాహకోతి దట్ఠబ్బో.

౨. ‘‘యావతా పఞ్చక్ఖన్ధా’’తిఆదికస్స అత్థం దస్సేన్తో ‘‘యత్తకేన పఞ్ఞాపనేనా’’తిఆదిమాహ. తత్థ యావతా పఞ్చక్ఖన్ధాతి యావతా రూపక్ఖన్ధో…పే… విఞ్ఞాణక్ఖన్ధోతి ఖన్ధానం ఖన్ధపఞ్ఞత్తి, ఏత్తావతా ఖన్ధానం ఖన్ధపఞ్ఞత్తి, ఏవం పాళియోజనం కత్వా సఙ్ఖేపప్పభేదవసేన అయం అత్థో వుత్తోతి వేదితబ్బో. ‘‘యావతా పఞ్చక్ఖన్ధా’’తి, ‘‘ఖన్ధానం ఖన్ధపఞ్ఞత్తీ’’తి హి ఇమస్స అత్థో ‘‘యత్తకేన పఞ్ఞాపనేన సఙ్ఖేపతో పఞ్చక్ఖన్ధాతి వా’’తి ఏతేన దస్సితో, ‘‘యావతా రూపక్ఖన్ధో’’తిఆదికస్స పన ‘‘పభేదతో రూపక్ఖన్ధో’’తిఆదికేనాతి. తత్థ రూపక్ఖన్ధో…పే… విఞ్ఞాణక్ఖన్ధోతి పభేదనిదస్సనమత్తమేతం. తేన అవుత్తోపి సబ్బో సఙ్గహితో హోతీతి ‘‘తత్రాపి రూపక్ఖన్ధో కామావచరో’’తిఆది వుత్తం. అయం వా ఏత్థ పాళియా అత్థయోజనా – ‘‘యావతా’’తి ఇదం సబ్బేహి పదేహి యోజేత్వా యత్తకా పఞ్చక్ఖన్ధా, తత్తకా ఖన్ధానం ఖన్ధపఞ్ఞత్తి. యత్తకో పఞ్చన్నం ఖన్ధానం తప్పభేదానఞ్చ రూపక్ఖన్ధాదీనం పభేదో, తత్తకో ఖన్ధానం ఖన్ధపఞ్ఞత్తియా పభేదోతి పకరణన్తరే వుత్తేన వత్థుభేదేన ఖన్ధపఞ్ఞత్తియా పభేదం దస్సేతి. ఏస నయో ‘‘యావతా ఆయతనాన’’న్తిఆదీసుపి.

౭. ఏకదేసేనేవాతి ఉద్దేసమత్తేనేవాతి అత్థో.

మాతికావణ్ణనా నిట్ఠితా.

౨. నిద్దేసవణ్ణనా

౧. ఏకకనిద్దేసవణ్ణనా

౧. ఝానఙ్గానేవ విమోక్ఖోతి ఇమినా అధిప్పాయేనాహ ‘‘విమోక్ఖసహజాతేన నామకాయేనా’’తి. యేన హి సద్ధిన్తిఆదినా పఠమం సమఙ్గిభావత్థం వివరతి. ఫస్సేనపి ఫుట్ఠాయేవ నామాతి ఏతేన ‘‘అపిచేసా’’తిఆదినా వుత్తం దుతియం సమ్ఫస్సేన ఫుసనత్థం, ఇతరేహి ఇతరే కారణత్థే. సమఙ్గిభావఫుసనకారణభావా హి ఫుసనాతి వుత్తాతి. పునపి పఠమత్థమేవ దుబ్బిఞ్ఞేయ్యత్తా వివరన్తో ‘‘తత్రాస్సా’’తిఆదిమాహ. ఠపేత్వా తాని అఙ్గాని సేసా అతిరేకపణ్ణాసధమ్మాతి ఏత్థ వేదనాసోమనస్సిన్ద్రియాని సఙ్గహితానీతి ఆహ ‘‘చత్తారో ఖన్ధా హోన్తీ’’తి. ఏవం సతి వేదనాసోమనస్సిన్ద్రియేహి సుఖస్స ఫుసితబ్బత్తా తిణ్ణఞ్చ తేసం అనఞ్ఞత్తా తేనేవ తస్స ఫుసనా ఆపజ్జతీతి? నాపజ్జతి, వేదయితాధిపతియట్ఠేహి ఉపనిజ్ఝాయనభావపటిలాభస్స వుత్తత్తా. అథ వా ఠపేత్వా తాని అఙ్గానీతి అఙ్గానం బహుత్తా బహువచనం. తేసు పన పచ్చేకమ్పి యోజనా కాతబ్బా ‘‘వితక్కం ఠపేత్వా’’తిఆదినా. తత్థ ‘‘సుఖం ఠపేత్వా’’తి ఇమిస్సా యోజనాయ సేసా తయో ఖన్ధా హోన్తి, ఇతరాసు చత్తారోతి. సబ్బయోజనాసు చ తయో అన్తో కత్వా ‘‘చత్తారో ఖన్ధా హోన్తీ’’తి వుత్తం.

౨. యో అసమయవిమోక్ఖేన ఏకచ్చేహి ఆసవేహి విముత్తో అసమయవిమోక్ఖూపనిస్సయలాభేన చ సాతిసయేన సమయవిమోక్ఖేన, సో ఏవ సమయవిముత్తో. సో హి తేన విముత్తో ఝానలాభీ సేక్ఖో రూపారూపభవతో అపునరావట్టకో కామరాగాదీహి తథావిముత్తోవ హోతీతి సమయవిముత్తపఞ్ఞత్తిం లద్ధుం అరహతి. పుథుజ్జనో పన ఝానలాభీ పునరావట్టకధమ్మో పున కామరాగాదిసముదాచారభావతో విముత్తో నామ న హోతీతి సమయవిముత్తపఞ్ఞత్తిం నారహతి, తేన సో ‘‘సమయవిముత్తో’’తి న వుత్తో. అరహతో పన అపరిక్ఖీణా ఆసవా నత్థి, యతో విముచ్చేయ్య. దిట్ఠధమ్మసుఖవిహారమత్తా హి తస్స అట్ఠ విమోక్ఖాతి. తస్మా తస్స న అట్ఠ విమోక్ఖా సమయవిముత్తపఞ్ఞత్తిభావస్స అసమయవిముత్తపఞ్ఞత్తిభావస్స వా కారణం. తదకారణభావమేవ దస్సేతుం ‘‘న హేవ ఖో…పే… విహరతీ’’తి వుత్తం, న సుక్ఖవిపస్సకస్సేవ అసమయవిముత్తభావం దస్సేతున్తి దట్ఠబ్బం. సబ్బోపి హి అరహా అసమయవిముత్తోతి. బాహిరానన్తి లోకుత్తరతో బహిభూతానం, లోకియానన్తి అత్థో.

౩. అరూపక్ఖన్ధనిబ్బానమత్తవాచకో అరూపసద్దో న హోతీతి దస్సనత్థం ‘‘రూపతో అఞ్ఞ’’న్తిఆది వుత్తం. చిత్తమఞ్జూసన్తి సమాధిం. అభిఞ్ఞాదీనఞ్హి ధమ్మానం పాదకభావేన సమాధి మఞ్జూసాసదిసో హోతి. అద్ధానం ఫరితున్తి దీఘకాలం బ్యాపేతుం, పవత్తేతున్తి అత్థో. ‘‘సమ్మజ్జితబ్బ’’న్తి చిన్తేత్వా తత్థ ఆదరస్స అకతత్తా వత్తభేదోతి వేదితబ్బో. ఏవం వత్తభేదమత్తేన నట్ఠా పన సమాపత్తి కామచ్ఛన్దాదీహి నట్ఠా వియ న కిఞ్చేన పచ్చాహరితబ్బా హోతి మన్దపారిపన్థకత్తా, తస్మా వత్తసమితకరణమత్తేనేవ పచ్చాహరితబ్బత్తా ‘‘అప్పేన్తోవ నిసీదీ’’తి ఆహ.

౪. అత్తనో అనురూపేన పమాదేన వీతినామేన్తానమ్పి సమాపత్తి న కుప్పతీతి పరిహీనో నామ న హోతి, తస్మిం తస్మిం బ్యాసఙ్గే పటిసంహటమత్తే సమాపజ్జితుం సమత్థతాయాతి అధిప్పాయో. ‘‘కిస్స పన, భన్తే, ఖీణాసవస్స భిక్ఖునో లాభసక్కారసిలోకో అన్తరాయాయాతి? యా హిస్స సా, ఆనన్ద, అకుప్పా చేతోవిముత్తి, నాహం తస్సా లాభసక్కారసిలోకం అన్తరాయాయ వదామి. యే చ ఖ్వస్స, ఆనన్ద, అప్పమత్తస్స ఆతాపినో పహితత్తస్స విహరతో దిట్ఠధమ్మసుఖవిహారా అధిగతా, తేసాహమస్స లాభసక్కారసిలోకం అన్తరాయాయ వదామీ’’తి సుత్తే (సం. ని. ౨.౧౭౯) పన సమయేన సమయం ఆపజ్జనేన పరిహరితబ్బానం సమాపత్తిసుఖవిహారానం తస్మిం తస్మిం బ్యాసఙ్గకాలే అనిప్ఫత్తితో లాభసక్కారసిలోకో అన్తరాయోతి వుత్తోతి అధిప్పాయేనస్స తేన అవిరోధో వేదితబ్బో.

౫. ధమ్మానం…పే… పీతి ఏత్థ ‘‘ధమ్మేహీ’’తి వత్తబ్బం. ఇధ హి తాహి సమాపత్తీహి పరిహాయేయ్యాతి ధమ్మేహి పుగ్గలస్స పరిహానమ్పి అపరిహానమ్పి వుత్తం. తత్థ చ పుగ్గలస్స పమాదమాగమ్మ తా సమాపత్తియో కుప్పేయ్యున్తి ధమ్మానం కుప్పనం అకుప్పనఞ్చ వుత్తం, పుగ్గలస్స పన పరిహానధమ్మానమేవ వినాసోతి వచననానత్తమత్తేన వచనత్థనానత్తమత్తేన వా పరియాయన్తరతా వుత్తాతి దట్ఠబ్బా.

౭-౮. చేతనా సమాపత్తిచేతనా తదాయూహనా చ. అనురక్ఖణా సమాపత్తిఉపకారానుపకారపరిగ్గాహికా పఞ్ఞాసహితా సతి. తాహి చేతియమానఅనురక్ఖియమానసమాపత్తీనం భబ్బా చేతనాభబ్బా అనురక్ఖణాభబ్బా.

౧౦. పుథుజ్జనగోత్తన్తి పుథుజ్జనసిక్ఖం, పుథుజ్జనగతా తిస్సో సిక్ఖా అతిక్కన్తాతి అత్థో. తా హి సంయోజనత్తయానుపచ్ఛేదేన ‘‘పుథుజ్జనసిక్ఖా’’తి వుచ్చన్తీతి.

౧౧. అరహత్తమగ్గట్ఠో చ వట్టభయతో పఞ్ఞుబ్బేగేన ఉబ్బిజ్జన్తో ఉద్ధమ్భాగియసంయోజనేహి ఉపరతోతి భయూపరతో నామాతి ఆహ ‘‘సత్త సేక్ఖా భయూపరతా’’తి.

౧౨. భవఙ్గపఞ్ఞావిరహితా ‘‘విపాకావరణేన సమన్నాగతా’’తి ఇమినా గహితాతి తిహేతుకపటిసన్ధికా కేచి ‘‘దుప్పఞ్ఞా’’తి ఇమినా గయ్హన్తీతి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘అప్పటిలద్ధమగ్గఫలూపనిస్సయా’’తి. పఞ్ఞాయ హి వినా న తదుపనిస్సయో అత్థీతి.

౧౪. యత్థ నియతానియతవోమిస్సా పవత్తి అత్థి, తత్థేవ నియతధమ్మా హోన్తీతి ఉత్తరకురూసు తదభావా నియతో నామ నత్థీతి దస్సేన్తో ‘‘యా పన ఉత్తరకురుకాన’’న్తిఆదిమాహ.

౧౬. తేరససు సీసేసు పలిబోధసీసాదీని పవత్తసీసఞ్చ పరియాదియితబ్బాని, అధిమోక్ఖసీసాదీని పరియాదకాని, పరియాదకఫలం గోచరసీసం. తఞ్హి విసయజ్ఝత్తఫలవిమోక్ఖోతి. పరియాదకస్స మగ్గస్స ఫలస్స చ ఆరమ్మణం సఙ్ఖారసీసం సఙ్ఖారవివేకభూతో నిరోధోతి పరియాదియితబ్బానం పరియాదకఫలారమ్మణానం సహ వియ సంసిద్ధిదస్సనేన సమసీసిభావం దస్సేతుం పటిసమ్భిదాయం (పటి. మ. ౧.౮౭) తేరస సీసాని వుత్తాని. ఇధ పన ‘‘అపుబ్బం అచరిమం ఆసవపరియాదానఞ్చ హోతి జీవితపరియాదానఞ్చా’’తి వచనతో తేసు కిలేసపవత్తసీసానమేవ వసేన యోజనం కరోన్తో ‘‘తత్థ కిలేససీస’’న్తిఆదిమాహ. తత్థ పవత్తసీసమ్పి వట్టతో వుట్ఠహన్తో మగ్గో చుతితో ఉద్ధం అప్పవత్తికరణవసేన యదిపి పరియాదియతి, యావ పన చుతి, తావ పవత్తిసబ్భావతో ‘‘పవత్తసీసం జీవితిన్ద్రియం చుతిచిత్తం పరియాదియతీ’’తి ఆహ. కిలేసపరియాదానేన పన అత్తనో అనన్తరం వియ నిప్ఫాదేతబ్బా పచ్చవేక్ఖణవారా చ కిలేసపరియాదానస్సేవ వారాతి వత్తబ్బతం అరహన్తి. ‘‘విముత్తస్మిం విముత్తమితి ఞాణం హోతీ’’తి (మ. ని. ౧.౭౮; సం. ని. ౩.౧౨, ౧౪) వచనతో హి పచ్చవేక్ఖణపరిసమాపనేన కిలేసపరియాదానం సమాపితం నామ హోతి. తం పన పరిసమాపనం యది చుతిచిత్తేన హోతి, తేనేవ జీవితపరిసమాపనఞ్చ హోతీతి ఇమాయ వారచుతిసమతాయ కిలేసపరియాదానజీవితపరియాదానానం అపుబ్బాచరిమతా హోతీతి ఆహ ‘‘వారసమతాయా’’తి. భవఙ్గం ఓతరిత్వా పరినిబ్బాయతీతి ఏత్థ పరినిబ్బానచిత్తమేవ భవఙ్గోతరణభావేన వుత్తన్తి దట్ఠబ్బం.

౧౭. మహాపయోగోతి మహాకిరియో విపత్తికరణమహామేఘుట్ఠానాకారవినాసో. తిట్ఠేయ్యాతి వినాసో నప్పవత్తేయ్యాతి అత్థో.

౧౮. అరణీయత్తాతి పయిరుపాసితబ్బత్తా.

౨౦. యాయ కతకిచ్చతా హోతి, తాయ అగ్గవిజ్జాయ అధిగతాయ తేవిజ్జతాభావో నిప్పరియాయతా, సా చ ఆగమనవసేన సిద్ధా సాతిసయా తేవిజ్జతాతి ఆహ ‘‘ఆగమనీయమేవ ధుర’’న్తి.

౨౨. తత్థ చాతి నిమిత్తత్థే భుమ్మం, సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణప్పత్తియా ఆధారభావే వా. తత్థేవ హి సబ్బఞ్ఞుతం పత్తో నామ హోతీతి.

౨౩. అననుస్సుతేసు ధమ్మేసూతి చ అననుస్సుతేసు సచ్చేసూతి అత్థో.

౨౪. ‘‘రూపీ రూపాని పస్సతీ’’తిఆదికే (మ. ని. ౨.౨౪౮; ౩.౩౧౨; పటి. మ. ౧.౨౦౯; ధ. స. ౨౪౮) నిరోధసమాపత్తిఅన్తే అట్ఠ విమోక్ఖే వత్వా ‘‘యతో ఖో, ఆనన్ద, భిక్ఖు ఇమే అట్ఠ విమోక్ఖే కాయేన ఫుసిత్వా విహరతి, పఞ్ఞాయ చస్స దిస్వా ఆసవా పరిక్ఖీణా హోన్తి. అయం వుచ్చతి, ఆనన్ద, భిక్ఖు ఉభతోభాగవిముత్తో’’తి యదిపి మహానిదానసుత్తే వుత్తం, తం పన ఉభతోభాగవిముత్తసేట్ఠవసేన వుత్తన్తి ఇధ కీటాగిరిసుత్తవసేన సబ్బఉభతోభాగవిముత్తసఙ్గహత్థం ‘‘అట్ఠ సమాపత్తియో సహజాతనామకాయేన పటిలభిత్వా విహరతీ’’తి ఆహ. కీటాగిరిసుత్తే హి ‘‘ఇధ, భిక్ఖవే, ఏకచ్చో పుగ్గలో యే తే సన్తా విమోక్ఖా అతిక్కమ్మ రూపే ఆరుప్పా, తే కాయేన ఫుసిత్వా విహరతి, పఞ్ఞాయ చస్స దిస్వా ఆసవా పరిక్ఖీణా హోన్తి. అయం వుచ్చతి, భిక్ఖవే, పుగ్గలో ఉభతోభాగవిముత్తో’’తి (మ. ని. ౨.౧౮౨) అరూపసమాపత్తివసేన చత్తారో ఉభతోభాగవిముత్తా వుత్తా, ఉభతోభాగవిముత్తసేట్ఠో చ వుత్తలక్ఖణోపపత్తితోతి. కాయసక్ఖిమ్హిపి ఏసేవ నయో.

పఞ్ఞాయ చస్స దిస్వా ఆసవా పరిక్ఖీణా హోన్తీతి న ఆసవా పఞ్ఞాయ పస్సన్తి, దస్సనకారణా పన పరిక్ఖీణా దిస్వా పరిక్ఖీణాతి వుత్తా. దస్సనాయత్తపరిక్ఖయత్తా ఏవ హి దస్సనం పురిమకిరియా హోతీతి. నామనిస్సితకో ఏసోతి ఏసో ఉభతోభాగవిముత్తో రూపతో ముచ్చిత్వా నామం నిస్సాయ ఠితో పున తతో ముచ్చనతో ‘‘నామనిస్సితకో’’తి వత్వా తస్స చ సాధకం సుత్తం వత్వా ‘‘కాయద్వయతో సువిముత్తత్తా ఉభతోభాగవిముత్తో’’తి ఆహాతి అత్థో. సుత్తే హి ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనలాభినో ఉపసీవబ్రాహ్మణస్స భగవతా నామకాయా విముత్తోతి ఉభతోభాగవిముత్తోతి ముని అక్ఖాతోతి.

పఠమత్థేరవాదే ద్వీహి భాగేహి విముత్తో ఉభతోభాగవిముత్తో, దుతియత్థేరవాదే ఉభతో భాగతో విముత్తోతి ఉభతోభాగవిముత్తోతి, తతియత్థేరవాదే ద్వీహి భాగేహి ద్వే వారే విముత్తోతి అయమేతేసం విసేసో. తత్థ విముత్తోతి కిలేసేహి విముత్తో, కిలేసవిక్ఖమ్భనసముచ్ఛేదనేహి వా కాయద్వయతో విముత్తోతి అత్థో దట్ఠబ్బో. అరూపావచరం పన నామకాయతో చ విముత్తన్తి నీవరణసఙ్ఖాతనామకాయతో విముత్తన్తి వుత్తం హోతి. తఞ్హి నీవరణదూరీభావేన నామకాయతో రూపతణ్హావిక్ఖమ్భనేన రూపకాయతో చ విముత్తత్తా ఏకదేసేన ఉభతోభాగవిముత్తం నామ హోతీతి అరహత్తమగ్గస్స పాదకభూతం ఉభతోభాగవిముత్తనామలాభస్స కారణం భవితుం యుత్తన్తి అధిప్పాయో.

౨౫. ఏతేసు హి ఏకోపి అట్ఠవిమోక్ఖలాభీ న హోతీతి ఉభతోభాగవిముత్తభావస్స కారణభూతం రూపకాయతో విముత్తం ఏకమ్పి విమోక్ఖం అనధిగతోతి అధిప్పాయో. అరూపావచరేసు హి ఏకమ్పి అధిగతో ఉభతోభాగవిముత్తభావకారణపటిలాభతో అట్ఠవిమోక్ఖేకదేసేన తేన తంనామదానే సమత్థేన ‘‘అట్ఠవిమోక్ఖలాభీ’’త్వేవ వుచ్చతి. తేనాహ ‘‘అరూపావచరజ్ఝానేసు పనా’’తిఆది.

౨౬. ఫుట్ఠన్తం సచ్ఛికరోతీతి ఫుట్ఠానం అన్తో ఫుట్ఠన్తో, ఫుట్ఠానం అరూపావచరజ్ఝానానం అనన్తరో కాలోతి అధిప్పాయో. అచ్చన్తసంయోగే చేత్థ ఉపయోగవచనం దట్ఠబ్బం. ఫుట్ఠానన్తరకాలమేవ సచ్ఛికరోతి సచ్ఛికాతబ్బోపాయేనాతి వుత్తం హోతి. ‘‘ఏకమన్తం నిసీదీ’’తిఆదీసు (దీ. ని. ౧.౧౬౫) వియ భావనపుంసకం వా ఏతం. యో హి అరూపజ్ఝానేన రూపకాయతో నామకాయేకదేసతో చ విక్ఖమ్భనవిమోక్ఖేన విముత్తో, తేన నిరోధసఙ్ఖాతో విమోక్ఖో ఆలోచితో పకాసితో వియ హోతి, న పన కాయేన సచ్ఛికతో. నిరోధం పన ఆరమ్మణం కత్వా ఏకచ్చేసు ఆసవేసు ఖేపితేసు తేన సో సచ్ఛికతో హోతి, తస్మా సో సచ్ఛికాతబ్బం నిరోధం యథాఆలోచితం నామకాయేన సచ్ఛికరోతీతి కాయసక్ఖీతి వుచ్చతి, న తు విముత్తోతి ఏకచ్చానం ఆసవానం అపరిక్ఖీణత్తా.

౨౭. దిట్ఠత్తా పత్తోతి ఏతేన చతుసచ్చదస్సనసఙ్ఖాతాయ దిట్ఠియా నిరోధస్స పత్తతం దీపేతి. ‘‘దిట్ఠన్తం పత్తో’’తి వా పాఠో, దస్సనసఙ్ఖాతస్స సోతాపత్తిమగ్గఞాణస్స అనన్తరం పత్తోతి వుత్తం హోతి. పఠమఫలతో పట్ఠాయ హి యావ అగ్గమగ్గా దిట్ఠిప్పత్తోతి.

౨౮. ఇమం పన నయం ‘‘నో’’తి పటిక్ఖిపిత్వాతి ఏత్థ దిట్ఠిప్పత్తసద్ధావిముత్తభావప్పత్తానం పఞ్ఞానానత్తం వుత్తం, న పన యేన విసేసేన సో విసేసో పత్తో, సో వుత్తోతి ఇమం దోసం దిస్వా పటిక్ఖేపో కతోతి దట్ఠబ్బో. ఆగమట్ఠకథాసూతి చ వచనేన ఆగమనీయనానత్తసన్నిట్ఠానమేవ థిరం కరోతీతి వేదితబ్బం. సద్దహన్తో విముత్తోతి ఏతేన సబ్బథా అవిముత్తస్సపి సద్ధామత్తేన విముత్తభావం దస్సేతి. సద్ధావిముత్తోతి వా సద్ధాయ అధిముత్తోతి అత్థో.

౨౯. పఞ్ఞం వాహేతీతి పఞ్ఞం సాతిసయం పవత్తేతీతి అత్థో. పఞ్ఞా ఇమం పుగ్గలం వహతీతి నిబ్బానాభిముఖం గమేతీతి అత్థో.

౩౧. ఏవం మగ్గక్ఖణేపీతి అయం అపి-సద్దో కస్మా వుత్తో, నను అరియేన అట్ఠఙ్గికేన మగ్గేన సమన్నాగతో మగ్గక్ఖణే ఏవ హోతీతి తదా ఏవ సోతాపన్నో నామాతి ఆపన్నన్తి? నాపన్నం. మగ్గేన హి అత్తనా సదిసస్స అట్ఠఙ్గికస్స వా సత్తఙ్గికస్స వా ఫలస్స సోతోతి నామం దిన్నన్తి తేనపి సమన్నాగతస్స సోతాపన్నభావతో, సోతేన వా మగ్గేన పవత్తేతుం అపరిహీనేన ఫలట్ఠోపి సమన్నాగతో ఏవ నామ, న చ తేన పఠమమగ్గక్ఖణే వియ సోతో సమాపజ్జియమానో, తస్మా సమాపన్నసోతత్తా పఠమఫలతో పట్ఠాయ ‘‘సోతాపన్నో’’తి వత్తుం యుత్తో. వుత్తఞ్హి ‘‘యే కేచి, భిక్ఖవే, మయి అవేచ్చప్పసన్నా, సబ్బే తే సోతాపన్నా. తేసం సోతాపన్నానం పఞ్చన్నం ఇధ నిట్ఠా, పఞ్చన్నం ఇధ విహాయ నిట్ఠా’’తి (అ. ని. ౧౦.౬౪). తత్థ దుతియఫలట్ఠాదీనం విసుం నామం అత్థీతి పఠమఫలట్ఠో ఏవ ఇతరేహి విసేసియమానో ‘‘సోతాపన్నో’’తి వత్తుం యుత్తోతి సో ఏవ ఇధాధిప్పేతో. పటిలద్ధమగ్గేన బుజ్ఝతీతి ఏతేన పటిలద్ధమగ్గస్స చతుసచ్చపచ్చవేక్ఖణాదీనం ఉపనిస్సయభావం దస్సేతి. సమ్బోధి పరం అయనం నిస్సయో ఏతస్సాతి హి సమ్బోధిపరాయణోతి. దుతియేనత్థేన సమ్బోధి పరం అయనం గతి ఏతస్సాతి సమ్బోధిపరాయణో.

౩౨. కేవలేన కులసద్దేన మహాకులమేవ వుచ్చతీతి ఆహ ‘‘మహాభోగకులేసుయేవ నిబ్బత్తతీతి అత్థో’’తి.

౩౩. ఖన్ధబీజం నామ పటిసన్ధివిఞ్ఞాణం. ఇహట్ఠకనిజ్ఝానికవసేనేవ ఇమస్మిం ఠానే కథితాతి సజ్ఝానకో అజ్ఝత్తసంయోజనసముచ్ఛేదే అకతేపి అనాగామిసభాగో అనావత్తిధమ్మో ఇధ గణనూపగో న హోతి, హేట్ఠా ఉపరి చ సంసరణకో కామభవగతో హీనజ్ఝానకో ఇధ గణనూపగోతి అధిప్పాయో.

౩౪. యం వత్తబ్బన్తి ‘‘ద్వీహి కారణేహి తనుభావో వేదితబ్బో’’తిఆది యం వత్తబ్బం సియాతి అత్థో.

౩౬. ఉపపన్నం వా సమనన్తరాతి ఉపపన్నం వా ఏతేన పుగ్గలేన హోతి, అథ సమనన్తరా అరియమగ్గం సఞ్జనేతి. అప్పత్తం వా వేమజ్ఝం ఆయుప్పమాణన్తి ఆయుప్పమాణం తస్స పుగ్గలస్స వేమజ్ఝం అప్పత్తం హోతి, ఏత్థన్తరే అరియమగ్గం సఞ్జనేతీతి అయమేత్థ పాళిఅత్థో. అట్ఠకథాయం పన ‘‘అప్పత్వా పబ్బతం నదీ’’తి వియ ఆయుప్పమాణం వేమజ్ఝం అప్పత్తం వా హుత్వాతి పరసద్దయోగే పరతో భూతో హుత్వా సద్దో వచనసేసభూతో పయుత్తోతి వేదితబ్బో.

౩౭. ఉపహచ్చాతి ఏతస్స ఉపగన్త్వాతి అత్థో, తేన వేమజ్ఝాతిక్కమో కాలకిరియోపగమనఞ్చ సఙ్గహితం హోతి. తేన వుత్తం ‘‘అతిక్కమిత్వా వేమజ్ఝ’’న్తిఆది.

౪౦. ఉద్ధంవాహిభావేనాతి ఉద్ధం వహతీతి ఉద్ధంవాహీ, తణ్హాసోతం వట్టసోతం వా, తస్స భావో, తేన ఉద్ధంవాహిభావేనాతి వుత్తం హోతి. అవిహేసు ఉద్ధంసోతో యదిపి తత్థ పరినిబ్బాయీ న హోతి, యత్థ వా తత్థ వా గన్త్వా పరినిబ్బాయతు, పరినిబ్బాయినో పన తస్స అసఙ్ఖారపరినిబ్బాయితా ససఙ్ఖారపరినిబ్బాయితా చ అత్థీతి తత్థ దస అనాగామినో వుత్తా, ఏవం అతప్పాదీసుపి. అనుపహచ్చతలాతి అప్పత్తతలా. అసఙ్ఖారససఙ్ఖారపరినిబ్బాయీనం లహుసాలహుసగతికా ఏవ పరిత్తవిపులతిణకట్ఠఝాపకపప్పటికాసదిసతా వేదితబ్బా, న ఉప్పజ్జిత్వావ నిబ్బాయనకాదీహి అధిమత్తతా వియ సముద్దం పత్వా నిబ్బాయనకతో అనధిమత్తతా వియ చ అన్తరా ఉపహచ్చపరినిబ్బాయీహి ఉద్ధంసోతతో చ అధిమత్తానధిమత్తతా. తే ఏవ హి అసఙ్ఖారససఙ్ఖారపరినిబ్బాయినోతి. తతో మహన్తతరేతి వచనం తిణకట్ఠఝాపనసమత్థపప్పటికాదస్సనత్థం, న అధిమత్త నాధిమత్తదస్సనత్థన్తి.

నో చస్స నో చ మే సియాతి అవిజ్జాసఙ్ఖారాదికం హేతుపఞ్చకం నో చ అస్స, విఞ్ఞాణాదికం ఇదం ఫలపఞ్చకం వత్తమానం నో చ మే సియాతి అత్థో. తేన అతీతభవసంసిద్ధితో దుక్ఖసముదయతో ఇమస్స దుక్ఖస్స పవత్తిదస్సనతో పచ్చయసముదయట్ఠేన ఖన్ధానం ఉదయదస్సనపటిపత్తి వుత్తా హోతి. న భవిస్సతి, న మే భవిస్సతీతి యది ఏతరహి హేతుపఞ్చకం న భవిస్సతి, అనాగతే ఫలపఞ్చకం న మే భవిస్సతీతి అత్థో. ఏతేన పచ్చయనిరోధట్ఠేన వయదస్సనపటిపత్తి వుత్తా హోతి, ఏతరహి అనాగతే చ అత్తత్తనియనివారణవసేన సుఞ్ఞతాపటిపత్తి వా చతూహిపి వుత్తా. యదత్థీతి యం అత్థి. భూతన్తి ససభావం నిబ్బత్తం వా యథాదిట్ఠఉదయబ్బయం యథాదిట్ఠసుఞ్ఞతం వా ఖన్ధపఞ్చకం పరికప్పితఇత్థిపురిససత్తాదిభావరహితం నామరూపమత్తన్తి అత్థో. వివట్టానుపస్సనాయ వివట్టమానసో తం భూతం పజహామీతి ఉపేక్ఖం పటిలభతి, సఙ్ఖారుపేక్ఖాఞాణేన ఉపేక్ఖకో హోతీతి వుత్తం హోతి.

భవే న రజ్జతి, సమ్భవే న రజ్జతీతి అవిసిట్ఠే విసిట్ఠే చ భవే న రజ్జతీతి కేచి వదన్తి. పచ్చుప్పన్నో పన భవో భవో, అనాగతో జాతియా గహణేన గహితో సమ్భవోతి వేదితబ్బో. అథ వా భవోతి భూతమేవ వుచ్చతి, సమ్భవో తదాహారో, తస్మిం ద్వయే న రజ్జతీతి సేక్ఖపటిపత్తిం దస్సేతి. భూతే హి ససమ్భవే చ విరాగో సేక్ఖపటిపత్తి. యథాహ ‘‘భూతమిదన్తి, భన్తే, యథాభూతం సమ్మప్పఞ్ఞాయ పస్సతి, భూతమిదన్తి యథాభూతం సమ్మప్పఞ్ఞాయ దిస్వా భూతస్స నిబ్బిదాయ విరాగాయ నిరోధాయ పటిపన్నో హోతి. తదాహారసమ్భవన్తి యథాభూతం…పే… దిస్వా తదాహారసమ్భవస్స నిబ్బిదాయ…పే… పటిపన్నో హోతి. తదాహారనిరోధాయ యం భూతం, తం నిరోధధమ్మన్తి యథాభూతం…పే… దిస్వా నిరోధధమ్మస్స నిబ్బిదాయ విరాగాయ నిరోధాయ పటిపన్నో హోతి. ఏవం ఖో, భన్తే, సేక్ఖో హోతీ’’తి (సం. ని. ౨.౩౧). అథుత్తరీతి అథ ఏవం అరజ్జమానో ఉత్తరి సన్తం పదం నిబ్బానం అనుక్కమేన మగ్గపఞ్ఞాయ సమ్మా పస్సతి, తఞ్చ ఖ్వస్స పదం న సబ్బేన సబ్బం సచ్ఛికతం చతుత్థమగ్గేనేవ సచ్ఛికాతబ్బస్స తస్స తేన అసచ్ఛికతత్తా.

ఏకకనిద్దేసవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౨. దుకనిద్దేసవణ్ణనా

౬౩. కస్సచి కిలేసస్స అవిక్ఖమ్భితత్తా కస్సచి కథఞ్చి అవిముత్తో కామభవో అజ్ఝత్తగ్గహణస్స విసేసపచ్చయోతి అజ్ఝత్తం నామ. తత్థ బన్ధనం అజ్ఝత్తసంయోజనం, తేన సమ్పయుత్తో అజ్ఝత్తసంయోజనో.

౮౩. కారణేన వినా పవత్తహితచిత్తో అకారణవచ్ఛలో. అనాగతమ్పి పయోజనం అపేక్ఖమానో పురిమగ్గహితం తం కతం ఉపాదాయ కతఞ్ఞూ ఏవ నామ హోతి, న పుబ్బకారీతి ఆహ ‘‘కరిస్సతి మే’’తిఆది. తమోజోతిపరాయణో పుఞ్ఞఫలం అనుపజీవన్తో ఏవ పుఞ్ఞాని కరోతీతి ‘‘పుబ్బకారీ’’తి వుత్తో. ‘‘ఇణం దేమీ’’తి సఞ్ఞం కరోతీతి ఏవంసఞ్ఞం అకరోన్తోపి కరోన్తో వియ హోతీతి అత్థో.

౮౬. అచ్ఛమంసం లభిత్వా సూకరమంసన్తి న కుక్కుచ్చాయతీతి అచ్ఛమంసన్తి జానన్తోపి సూకరమంసన్తి న కుక్కుచ్చాయతి, మద్దిత్వా వీతిక్కమతీతి వుత్తం హోతి.

౯౦. తిత్తోతి నిట్ఠితకిచ్చతాయ నిరుస్సుక్కో.

దుకనిద్దేసవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౩. తికనిద్దేసవణ్ణనా

౯౧. సేససంవరభేదేనాతి మనోసంవరభేదేన, సతిసంవరాదిభేదేన వా. అకుసలసీలసమన్నాగమేనాతి ‘‘కతమే చ థపతి అకుసలా సీలా? అకుసలం కాయకమ్మం అకుసలం వచీకమ్మం పాపకో ఆజీవో’’తి వుత్తేహి సమన్నాగమేన. తస్స హి…పే… ఏవం సాసఙ్కసమాచారో హోతీతి ఏవం సాసఙ్కో సమాచారో హోతీతి అత్థో.

౯౪. సమానవిసయానం పుగ్గలానం విసేసదస్సనవసేన ‘‘కాయసక్ఖీ’’తిఆదికం వుత్తం.

౧౦౭. సమాధి వా ఆదీతి లోకుత్తరధమ్మా హి పరమత్థతో సాసనన్తి తదత్థో పాదకసమాధి తస్స ఆది వుత్తో, తదాసన్నత్తా విపస్సనా, తస్స మూలేకదేసత్తా మగ్గో.

౧౦౮. ఉచ్ఛఙ్గో వియ ఉచ్ఛఙ్గపఞ్ఞో పుగ్గలో దట్ఠబ్బోతి ఉచ్ఛఙ్గసదిసపఞ్ఞతాయ ఏవ పఞ్ఞా వియ పుగ్గలోపి ఉచ్ఛఙ్గో వియ హోతి, తస్మిం ధమ్మానం అచిరట్ఠానతోతి అధిప్పాయేన వుత్తం. వక్ఖతి హి ‘‘ఉచ్ఛఙ్గసదిసపఞ్ఞోతిఅత్థో’’తి.

౧౦౯. యథా చ ఉచ్ఛఙ్గసదిసా పఞ్ఞా, ఏవం నిక్కుజ్జకుమ్భసదిసా పఞ్ఞా ఏవాతి దట్ఠబ్బో, తత్థ ధమ్మానం అనవట్ఠానతో.

౧౧౩. చిరట్ఠానతో థిరట్ఠానతో చ పాసాణలేఖసదిసా పరాపరాధనిబ్బత్తా కోధలేఖా యస్స సో పాసాణలేఖూపమసమన్నాగతో పాసాణలేఖూపమోతి వుత్తో, ఏవం ఇతరేపి.

౧౧౮. సుతాదివత్థురహితో తుచ్ఛమానో నళో వియాతి ‘‘నళో’’తి వుచ్చతి, సో ఉగ్గతో నళో ఏతస్సాతి ఉన్నళో.

౧౨౨. ‘‘సీలకథా చ నో భవిస్సతీ’’తి ఏత్థ వుత్తం సీలకథాభవనం పఠమారమ్భోపి దుస్సీలేన సహ న హోతీతి దస్సేన్తో ఆహ నేవ సీలకథా హోతీ’’తి.

౧౨౩. తత్థ తత్థాతి తస్మిం తస్మిం అనుగ్గహేతబ్బే పఞ్ఞాయ సోధేతబ్బే చ వడ్ఢేతబ్బే చ అధికసీలం నిస్సాయ ఉప్పన్నపఞ్ఞాయ అనుగ్గణ్హాతి నామాతి అత్థో.

౧౨౪. గూథకూపో వియ దుస్సీల్యన్తి ఏతేన దుస్సీల్యస్స గూథసదిసత్తమేవ దస్సేతి.

౧౩౦. నో చ సమ్మా పఞ్ఞపేతుం సక్కోన్తీతి యేభుయ్యేన న సక్కోన్తీతి ఇమమత్థం సన్ధాయ వుత్తం, ఉప్పన్నే తథాగతే తస్మిం అనాదరియం కత్వా సమాపత్తిం ఉప్పాదేతుం వాయమన్తస్స అసమత్థభావం వా. తిత్థియా వా పూరణాదయో అధిప్పేతా.

తికనిద్దేసవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౪. చతుక్కనిద్దేసవణ్ణనా

౧౩౩. పరేన కతం దుస్సీల్యం ఆణత్తియా అత్తనా చ పయోగేన కతన్తి ఆణత్తియా పాపస్స దాయాదో ‘‘తతో ఉపడ్ఢస్స దాయాదో’’తి వుత్తో.

౧౪౫. అయన్తి ‘‘తేసు పఠమో’’తిఆదికం నయం వదతి.

౧౪౮. దేసనాయ ధమ్మానం ఞాణస్స ఆపాథభావసమ్పాదనం ఞాణుగ్ఘాటనం. సహ ఉదాహటవేలాయాతి ఉదాహటవేలాయ సద్ధిం తస్మిం కాలే అనతిక్కన్తే ఏవాతి అత్థో.

౧౫౨. తన్తి అనన్తరవచనం వదతి. ‘‘కతమో లోకో’’తి వుత్తే ‘‘పఞ్చుపాదానక్ఖన్ధా’’తి మహన్తం అత్థం సఙ్గహిత్వా ఠితవచనం అత్థయుత్తం. లుజ్జతీతి లోకోతి కారణయుత్తం.

౧౫౬. సహితాసహితస్సాతి సహితాసహితేతి అత్థో, సహితాసహితస్స పరిచ్ఛిన్దనేతి వా. ద్వేయేవాతి దుతియచతుత్థాయేవ. దేసకసావకసమ్పత్తియా బోధేతుం సమత్థతాయ సభావధమ్మకథికా, సచ్చధమ్మకథికాతి అత్థో.

౧౫౭. కుసలధమ్మేహి చిత్తస్స వాసనాభావనా వాసధురం. అయం పాపపుగ్గలోతి చతుత్థో వుత్తో, న పఠమో. పఠమో హి అవిసంవాదేతుకామో వేరఞ్జబ్రాహ్మణసదిసో అధిప్పేతోతి.

౧౫౯. పుగ్గలేపి అరియానం అభిక్కమనాదిసదిసతాతి పుగ్గలే అభిక్కమనాదీనం అరియానం అభిక్కమనాదిసదిసతాతి అత్థో, అరియానం అభిక్కమనాదినా పుగ్గలస్స సదిసతాతి వా సదిసాభిక్కమనాదితాతి అత్థో.

౧౬౬. దుస్సీలం ‘‘దుస్సీలో’’తి వదన్తో భూతం భాసతి నామ. పాణాతిపాతేన దుస్సీలం అదిన్నాదానేన దుస్సీలోతి అవత్వా పాణాతిపాతేనేవాతి వదన్తో తచ్ఛం భాసతి నామ. యమిదం ‘‘కాలేనా’’తి వుత్తం, తత్ర తస్మిం వచనే, యో ‘‘కాలేన భణతీ’’తి వుత్తో, సో కీదిసోతి దస్సనత్థం ‘‘కాలఞ్ఞూ హోతీ’’తిఆది వుత్తన్తి దస్సేన్తో ‘‘యమిదం కాలేనాతి వుత్తం, తత్ర యో పుగ్గలో’’తిఆదిమాహ.

౧౬౮. ఆగమనవిపత్తి నామ కమ్మం, పుబ్బుప్పన్నపచ్చయవిపత్తి సుక్కసోణితం. పవత్తే, పవత్తస్స వా పచ్చయా పవత్తపచ్చయా, ఆహారాదయో. జోతేతీతి జోతి, ఆలోకో. కులసమ్పత్తియాదీహి జోతమానో చ జోతి వియాతి జోతి.

౧౭౩. పహీనావసిట్ఠకిలేసపచ్చవేక్ఖణాపి యేహి కిలేసేహి విముత్తో అవిముత్తో చ, తేసం దస్సనవసేన విముత్తిదస్సనమేవ హోతీతి ఆహ ‘‘విముత్తిఞాణదస్సనం ఏకూనవీసతివిధం పచ్చవేక్ఖణఞాణ’’న్తి.

౧౭౪. యాని కానిచి తన్తావుతానన్తి తన్తావుతానం వత్థానం యాని కానిచి వత్థానీతి వుత్తం హోతి. సాయం తతియం అస్సాతి సాయతతియో. అనుయుఞ్జనం అనుయోగో. తం అనుయుత్తోతి ఉపయోగవచనం దట్ఠబ్బం, భావనపుంసకం వా.

౧౭౮. తత్థ సిక్ఖనభావేనాతి సిక్ఖాయ సాజీవే చ సిక్ఖనభావేన. సిక్ఖం పరిపూరేన్తోతి సీలసంవరం పరిపూరేన్తో. సాజీవఞ్చ అవీతిక్కమన్తోతి ‘‘నామకాయో పదకాయో నిరుత్తికాయో బ్యఞ్జనకాయో’’తి వుత్తం సిక్ఖాపదం భగవతో వచనం అవీతిక్కమన్తో హుత్వాతి అత్థో. ఇదమేవ చ ద్వయం ‘‘సిక్ఖన’’న్తి వుత్తం. తత్థ సాజీవానతిక్కమో సిక్ఖాపారిపూరియా పచ్చయో. తతో హి యావ మగ్గా సంవరపారిపూరీ హోతీతి. వినాసనభావతోతి హింసనభావతో. హలిద్దిరాగో వియ న థిరకథో హోతీతి ఏత్థ కథాయ అట్ఠితభావేన హలిద్దిరాగసదిసతా వేదితబ్బా, న పుగ్గలస్స.

౧౭౯. దారుమాసకోతి యే వోహారం గచ్ఛన్తీతి ఇతి-సద్దేన ఏవంపకారే దస్సేతి. అఞ్ఞం దస్సేత్వా అఞ్ఞస్స పరివత్తనన్తి దసగ్ఘనకం వత్థయుగం దస్సేత్వా తస్స అజానన్తస్స పఞ్చగ్ఘనకస్స దానం.

౧౮౧. అవికిణ్ణసుఖన్తి రూపాదీసు సుభాదిపరికప్పనవసేన అవిసటసుఖం.

౧౮౭. ఖన్ధధమ్మేసు అనిచ్చాదివసేన పవత్తా విపస్సనా మగ్గఫలలాభేన పటిలద్ధా నామ హోతి తదలాభేన అనవట్ఠానతోతి మగ్గఫలలాభీ ఏవ ‘‘అధిపఞ్ఞాధమ్మవిపస్సనాలాభీ’’తి వుత్తో, మగ్గఫలఞాణమేవ చ అధికపఞ్ఞాభావతో చతుసచ్చధమ్మే సబ్బధమ్మస్స వరే నిబ్బానే ఏవ వా విసిట్ఠదస్సనభావతో చ అధిపఞ్ఞాధమ్మవిపస్సనాతి దట్ఠబ్బా.

౧౮౯. సుతేన అనుపపన్నోతి యథాసుతేన వా అత్థేన వా న సమన్నాగతోతి అత్థో.

చతుక్కనిద్దేసవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౫. పఞ్చకనిద్దేసవణ్ణనా

౧౯౧. పఠమపఞ్చకే ఉద్దేసేనేవ పుగ్గలవిభాగో విఞ్ఞాయతీతి యథా తేసు పటిపజ్జితబ్బం, తాయ పటిపత్తియా తే విభజన్తో ‘‘తత్ర య్వాయ’’న్తిఆదిమాహ. ఆరమ్భసద్దోతి ఆరమ్భకిరియావాచకో సద్దోతి అత్థో. ఫలుప్పత్తియా మగ్గకిచ్చం నిట్ఠితం హోతీతి ‘‘మగ్గకిచ్చవసేన ఫలమేవ వుత్త’’న్తి ఆహ. ఆయాచనసాధూతి న పసంసనాదిసాధూతి అత్థో.

౧౯౨. ఆదితో ధేయ్యం ఠపేతబ్బం ఆధేయ్యం, దస్సనసవనపటివచనదానవసేన ముఖేన వియ పవత్తం గహణం ముఖన్తి దట్ఠబ్బం. తం ముఖం ఆధేయ్యం, గహణత్థం పకతిముఖమేవ వా ఆధేయ్యం యస్స సో ఆధేయ్యముఖో, అవిచారేత్వా ఆదికథాయ ఏవ ఠపితగహణోతి వుత్తం హోతి.

౧౯౪. రజగ్గస్మిన్తి రజగ్గభావే.

౧౯౯. గవా ఖీరం అగ్గమక్ఖాయతీతి న ఏవం సమ్బన్ధో, ఉప్పత్తితో పన పఞ్చ గోరసే దస్సేత్వా తేసు సప్పిమణ్డస్స అగ్గభావదస్సనత్థం ‘‘గవా ఖీర’’న్తిఆది వుత్తం. తేనాహ ‘‘గావితో ఖీరం నామ హోతీ’’తిఆది.

పఞ్చకనిద్దేసవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౬. ఛక్కనిద్దేసవణ్ణనా

౨౦౨. ఛక్కే ఏకన్తతో పాకటా సమ్మాసమ్బుద్ధాదయో తే యథావుత్తగుణా పుగ్గలాతి దస్సేన్తో ‘‘సమ్మాసమ్బుద్ధో తేన దట్ఠబ్బో’’తిఆదిమాహ. తత్థ తేనాతి సామం సచ్చాభిసమయో తత్థ చ సబ్బఞ్ఞుతప్పత్తిబలేసు చ వసిభావప్పత్తీతి ఏతేన సబ్బేన సముదితేన. ‘‘సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణేనా’’తి పన వుత్తే సబ్బమిదం సఙ్గహితం హోతి సామం సచ్చాభిసమయేన బలేసు చ వసిభావప్పత్తియా చ వినా సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణస్స అభావా, తస్మా అట్ఠకథాయం ‘‘సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణేనా’’తి ఏత్తకమేవ వుత్తం. తత్థ అనాచరియకేన అత్తనా ఉప్పాదితేనాతి వచనేన సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణస్స సాచరియకత్తం పరతో ఉప్పత్తిఞ్చ పటిసేధేతి, న సాచరియకం పరేహి ఉప్పాదితఞ్చ సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణం. న హి తం తాదిసం నివారేతబ్బం అత్థీతి.

ఛక్కనిద్దేసవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౭. సత్తకనిద్దేసవణ్ణనా

౨౦౩. సద్ధా నామ సాధులద్ధికాతి ఉమ్ముజ్జతీతి ఏతేన కుసలేసు ధమ్మేసు అన్తోగధా, బోధిపక్ఖియధమ్మేసు వా అధిమోక్ఖభూతా సద్ధా సాధూతి ఉమ్ముజ్జమానం కుసలం దస్సేతి, ఏవం హిరీయాదీసు చ. కుసలేసు ధమ్మేసూతి ఏత్థ భుమ్మనిద్దేసో తదన్తోగధతాయ తదుపకారతాయ వా వేదితబ్బో. ఏత్థ చ ఉమ్ముజ్జతి సాహు సద్ధా కుసలేసు ధమ్మేసూతిఆదినా సద్ధాదీనం ఉమ్ముజ్జనపఞ్ఞాయ సద్ధాదీనం ఉప్పత్తిం దస్సేతి. తేనేవ ‘‘తస్స సా సద్ధా నేవ తిట్ఠతీ’’తిఆది వుత్తం. ‘‘సాహు సద్ధా కుసలేసు ధమ్మేసూ’’తి వా ఉమ్ముజ్జనస్స ఉపకారకం ఆనిసంసదస్సనం వత్వా ‘‘ఉమ్ముజ్జతీ’’తి ఏతేన సద్ధాసఙ్ఖాతమేవ ఉమ్ముజ్జనం దస్సితన్తి వేదితబ్బం. చఙ్కవారేతి రజకానం ఖారపరిసావనే. ఏకకమ్మనిబ్బత్తా పటిసన్ధిభవఙ్గచుతిసన్తతి ఏకో చిత్తవారోతి చుతితో అనన్తరో యథాగహితో దుతియో హోతీతి ఆహ ‘‘దుతియచిత్తవారేనా’’తి. ఉమ్ముజ్జిత్వా ఠితాదయో చత్తారో తాయ తాయ జాతియా అరహత్తం అసచ్ఛికరోన్తా అనేకే పుగ్గలా వేదితబ్బా, సచ్ఛికరోన్తో పన ఏకోపి పుబ్బభాగే తతియపుగ్గలాదిభావం ఆపజ్జిత్వా అన్తే సత్తమపుగ్గలో హోతీతి.

సత్తకనిద్దేసవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౧౦. దసకనిద్దేసవణ్ణనా

౨౦౯. పఞ్చన్నం ఇధ నిట్ఠా, పఞ్చన్నం ఇధ విహాయ నిట్ఠాతి ఏత్థ యే సోతాపన్నాదయో రూపారూపభవే ఉపపజ్జిత్వా పరినిబ్బాయిస్సన్తి, తే ఇధ విహాయ నిట్ఠాపక్ఖం భజమానాపి అజ్ఝత్తసంయోజనానం అసముచ్ఛిన్నత్తా పుథుజ్జనసాధారణే చ ఠానే ఉపపత్తియా న గహితా. అసాధారణట్ఠానుప్పత్తివసేన పన అన్తరాపరినిబ్బాయీఆదయో ఏవ ‘‘ఇధ విహాయ నిట్ఠా’’తి వుత్తాతి వేదితబ్బాతి.

దసకనిద్దేసవణ్ణనా నిట్ఠితా.

పుగ్గలపఞ్ఞత్తిపకరణ-మూలటీకా సమత్తా.