౧. మాతికావణ్ణనా

౧. ధమ్మసఙ్గహే తికదుకవసేన సఙ్గహితానం ధమ్మానం విభఙ్గే ఖన్ధాదివిభాగం దస్సేత్వా తథాసఙ్గహితవిభత్తానం ధాతుకథాయ సఙ్గహాసఙ్గహాదిప్పభేదం వత్వా యాయ పఞ్ఞత్తియా తేసం సభావతో ఉపాదాయ చ పఞ్ఞాపనం హోతి, తం పభేదతో దస్సేతుం ‘‘ఛ పఞ్ఞత్తియో’’తిఆదినా పుగ్గలపఞ్ఞత్తి ఆరద్ధా. తత్థ యే ధమ్మే పుబ్బాపరియభావేన పవత్తమానే అసభావసమూహవసేన ఉపాదాయ ‘‘పుగ్గలో, ఇత్థీ, పురిసో, దేవో, మనుస్సో’’తిఆదికా పుగ్గలపఞ్ఞత్తి హోతి, తేసం అఞ్ఞేసఞ్చ బాహిరరూపనిబ్బానానం ససభావసమూహససభావభేదవసేన పఞ్ఞాపనా సభావపఞ్ఞత్తీతి ఖన్ధపఞ్ఞత్తిఆదికా పఞ్చవిధా వేదితబ్బా. తాయ ధమ్మసఙ్గహాదీసు విభత్తా సభావపఞ్ఞత్తి సబ్బాపి సఙ్గహితా హోతి. పుగ్గలపఞ్ఞత్తి పన అసభావపఞ్ఞత్తి. తాయ చ సమయవిముత్తాదిప్పభేదాయ సత్తసన్తానగతే పరిఞ్ఞేయ్యాదిసభావధమ్మే ఉపాదాయ పవత్తితో పధానాయ ‘‘విహారో మఞ్చో’’తిఆదికా చ సబ్బా అసభావపఞ్ఞత్తి సఙ్గహితా హోతి.

ఏత్తావతా చ పఞ్ఞత్తి నామ విజ్జమానపఞ్ఞత్తి అవిజ్జమానపఞ్ఞత్తి చ. తా ఏవ హి వోమిస్సా ఇతరా చతస్సోతి. తస్మా తాసం దస్సనేన ఇమస్మిం పకరణే సబ్బా పఞ్ఞత్తియో దస్సితాతి వేదితబ్బా. ఖన్ధాదిపఞ్ఞత్తీసు పన ఛసు అఞ్ఞత్థ అదస్సితప్పభేదం ఇధేవ చ దస్సితప్పభేదం పుగ్గలపఞ్ఞత్తిం ఉపాదాయ ఇమస్స పకరణస్స పుగ్గలపఞ్ఞత్తీతి నామం వుత్తన్తి వేదితబ్బం. యే ధమ్మే ఇధ పఞ్ఞపేతుకామోతి పఞ్ఞత్తియా వత్థుభావేన దస్సేతుకామోతి అధిప్పాయో. న హి ఏతస్మిం పకరణే పఞ్ఞాపనం కరోతి, వత్థూహి పన పఞ్ఞత్తియో దస్సేతీతి.

ఖన్ధాతి పఞ్ఞాపనాతి ఇదం ఖన్ధాతి రూపం పథవీతిఆదికా సబ్బాపి సామఞ్ఞప్పభేదపఞ్ఞాపనా నామ హోతి, తం సన్ధాయ వుత్తన్తి దట్ఠబ్బం. పఞ్ఞాపనాతి ఏతస్స పన దస్సనా ఠపనాతి ఏతే ద్వే అత్థా, తేసం పకాసనా నిక్ఖిపనాతి. తత్థ ‘‘రూపక్ఖన్ధో…పే… అఞ్ఞాతావిన్ద్రియం సమయవిముత్తో’’తిఆదినా ఇదమేవంనామకం ఇదమేవంనామకన్తి తంతంకోట్ఠాసికకరణం బోధనమేవ నిక్ఖిపనా, న పఞ్ఞపేతబ్బానం మఞ్చాదీనం వియ ఠానసమ్బన్ధకరణం. యో పనాయం ‘‘నామపఞ్ఞత్తి హి దస్సేతి చ ఠపేతి చా’’తి కత్తునిద్దేసో కతో, సో భావభూతాయ కరణభూతాయ వా నామపఞ్ఞత్తియా తేసం తేసం ధమ్మానం దిట్ఠతాయ ఠపితతాయ చ తంనిమిత్తతం సన్ధాయ కతోతి వేదితబ్బో.

విజ్జమానపఞ్ఞత్తీతిఆదినా వచనేన పాళియం అనాగతతం సన్ధాయ ‘‘పాళిముత్తకేనా’’తిఆదిమాహ. కుసలాకుసలస్సేవాతి కుసలాకుసలస్స వియ. విజ్జమానస్సాతి ఏతస్స అత్థో సతోతి, తస్స అత్థో సమ్భూతస్సాతి. విజ్జమానస్స సతోతి వా విజ్జమానభూతస్సాతి అత్థో. తమేవత్థం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘సమ్భూతస్సా’’తి. తేన అవిజ్జమానభావం పటిక్ఖిపతి. తథా అవిజ్జమానస్సాతి యథా కుసలాదీని అకుసలాదిసభావతో, ఫస్సాదయో చ వేదనాదిసభావతో వినివత్తసభావాని విజ్జన్తి, తథా అవిజ్జమానస్స యే ధమ్మే ఉపాదాయ ‘‘ఇత్థీ, పురిసో’’తి ఉపలద్ధి హోతి, తే అపనేత్వా తేహి వినివత్తస్స ఇత్థిఆదిసభావస్స అభావతో అసమ్భూతస్సాతి అత్థో. యం పనేతస్స ‘‘తేనాకారేన అవిజ్జమానస్స అఞ్ఞేనాకారేన విజ్జమానస్సా’’తి అత్థం కేచి వదన్తి, తత్థ యం వత్తబ్బం, తం పఞ్ఞత్తిదుకే వుత్తమేవ. అవిజ్జమానేపి సభావే లోకనిరుత్తిం అనుగన్త్వా అనభినివేసేన చిత్తేన ‘‘ఇత్థీ, పురిసో’’తి గహణసబ్భావా ‘‘లోకనిరుత్తిమత్తసిద్ధస్సా’’తి ఆహ. సాభినివేసేన పన చిత్తేన గయ్హమానం పఞ్చమసచ్చాదికం న సభావతో, నాపి సఙ్కేతేన సిద్ధన్తి ‘‘సబ్బాకారేనపి అనుపలబ్భనేయ్య’’న్తి వుత్తం. తాసు ఇమస్మిం…పే… లబ్భన్తీతి ఇమస్మిం పకరణే సరూపతో తిస్సన్నం ఆగతతం సన్ధాయ వుత్తం.

యథావుత్తస్స పన అట్ఠకథానయస్స అవిరోధేన ఆచరియవాదా యోజేతబ్బా, తస్మా పఞ్ఞపేతబ్బట్ఠేన చేసా పఞ్ఞత్తీతి ఏతస్స సభావతో అవిజ్జమానత్తా పఞ్ఞపేతబ్బమత్తట్ఠేన పఞ్ఞత్తీతి అత్థో. పఞ్ఞపేతబ్బమ్పి హి ససభావం తజ్జపరమత్థనామలాభతో న పరతో లభితబ్బం పఞ్ఞత్తినామం లభతి, నిసభావం పన సభావాభావతో న అత్తనో సభావేన నామం లభతీతి. సత్తోతిఆదికేన నామేన పఞ్ఞపితబ్బమత్తట్ఠేన పఞ్ఞత్తీతి నామం లభతి, నిసభావా చ సత్తాదయో. న హి ససభావస్స రూపాదీహి ఏకత్తేన అఞ్ఞత్తేన వా అనుపలబ్భసభావతా అత్థీతి.

కిరీటం మకుటం, తం అస్స అత్థీతి కిరీటీ. ఏతస్మిఞ్చ ఆచరియవాదే అనూనేన లక్ఖణేన భవితబ్బన్తి సబ్బసమోరోధో కాతబ్బో. దుతియం తతియన్తి ఏవంపకారా హి ఉపనిధాపఞ్ఞత్తి ఉపనిక్ఖిత్తకపఞ్ఞత్తి చ సఙ్ఖాతబ్బప్పధానత్తా ఛపి పఞ్ఞత్తియో భజతీతి యుత్తం వత్తుం, ఇతరా చ యథాయోగం తం తం పఞ్ఞత్తిన్తి. దుతియం తతియం ద్వే తీణీతిఆది పన సఙ్ఖా నామ కాచి నత్థీతి తాసం ఉపాదాసన్తతిపఞ్ఞత్తీనం అవిజ్జమానపఞ్ఞత్తిభావం, ఇతరాసఞ్చ ఉపనిధాపఞ్ఞత్తీనం యథానిదస్సితానం అవిజ్జమానేనఅవిజ్జమానపఞ్ఞత్తిభావం మఞ్ఞమానో ఆహ ‘‘సేసా అవిజ్జమానపక్ఖఞ్చేవ అవిజ్జమానేనఅవిజ్జమానపక్ఖఞ్చ భజన్తీ’’తి. దుతియం తతియం ద్వే తీణీతిఆదీనం ఉపనిధాఉపనిక్ఖిత్తకపఞ్ఞత్తీనం అవిజ్జమానేనఅవిజ్జమానపఞ్ఞత్తిభావమేవ మఞ్ఞతి. యఞ్హి పఠమాదికం అపేక్ఖిత్వా యస్స చేకాదికస్స ఉపనిక్ఖిపిత్వా పఞ్ఞాపీయతి, తఞ్చ సఙ్ఖానం కిఞ్చి నత్థీతి. తథా సన్తతిపఞ్ఞత్తియా చ. న హి అసీతి ఆసీతికో చ విజ్జమానోతి.

ఏకచ్చా భూమిపఞ్ఞత్తీతి కామావచరాదిపఞ్ఞత్తిం సన్ధాయాహ. కామావచరాదీ హి సభావధమ్మాతి అధిప్పాయో. కామోతి పన ఓకాసే గహితే అవిజ్జమానేనవిజ్జమానపఞ్ఞత్తి ఏసా భవితుం అరహతి, కమ్మనిబ్బత్తక్ఖన్ధేసు గహితేసు విజ్జమానేనవిజ్జమానపఞ్ఞత్తి. యథా పన వచనసఙ్ఖాతాయ వచనసముట్ఠాపకచేతనాసఙ్ఖాతాయ వా కిరియాయ భాణకోతి పుగ్గలస్స పఞ్ఞత్తి విజ్జమానేనఅవిజ్జమానపఞ్ఞత్తిపక్ఖం భజతి, ఏవం కిసో థూలోతి రూపాయతనసఙ్ఖాతేన సణ్ఠానేన పుగ్గలాదీనం పఞ్ఞాపనా విజ్జమానేనఅవిజ్జమానపఞ్ఞత్తి భవితుం అరహతి. సణ్ఠానన్తి వా రూపాయతనే అగ్గహితే అవిజ్జమానేనఅవిజ్జమానపఞ్ఞత్తి. రూపం ఫస్సోతిఆదికా పన విజ్జమానపఞ్ఞత్తి రుప్పనాదికిచ్చవసేన కిచ్చపఞ్ఞత్తియం, పచ్చత్తధమ్మనామవసేన పచ్చత్తపఞ్ఞత్తియం వా అవరోధేతబ్బా. విజ్జమానావిజ్జమానపఞ్ఞత్తీసు చ వుత్తాసు తాసం వోమిస్సతావసేన పవత్తా ఇతరాపి వుత్తాయేవ హోన్తీతి అయమ్పి ఆచరియవాదో సబ్బసఙ్గాహకోతి దట్ఠబ్బో.

౨. ‘‘యావతా పఞ్చక్ఖన్ధా’’తిఆదికస్స అత్థం దస్సేన్తో ‘‘యత్తకేన పఞ్ఞాపనేనా’’తిఆదిమాహ. తత్థ యావతా పఞ్చక్ఖన్ధాతి యావతా రూపక్ఖన్ధో…పే… విఞ్ఞాణక్ఖన్ధోతి ఖన్ధానం ఖన్ధపఞ్ఞత్తి, ఏత్తావతా ఖన్ధానం ఖన్ధపఞ్ఞత్తి, ఏవం పాళియోజనం కత్వా సఙ్ఖేపప్పభేదవసేన అయం అత్థో వుత్తోతి వేదితబ్బో. ‘‘యావతా పఞ్చక్ఖన్ధా’’తి, ‘‘ఖన్ధానం ఖన్ధపఞ్ఞత్తీ’’తి హి ఇమస్స అత్థో ‘‘యత్తకేన పఞ్ఞాపనేన సఙ్ఖేపతో పఞ్చక్ఖన్ధాతి వా’’తి ఏతేన దస్సితో, ‘‘యావతా రూపక్ఖన్ధో’’తిఆదికస్స పన ‘‘పభేదతో రూపక్ఖన్ధో’’తిఆదికేనాతి. తత్థ రూపక్ఖన్ధో…పే… విఞ్ఞాణక్ఖన్ధోతి పభేదనిదస్సనమత్తమేతం. తేన అవుత్తోపి సబ్బో సఙ్గహితో హోతీతి ‘‘తత్రాపి రూపక్ఖన్ధో కామావచరో’’తిఆది వుత్తం. అయం వా ఏత్థ పాళియా అత్థయోజనా – ‘‘యావతా’’తి ఇదం సబ్బేహి పదేహి యోజేత్వా యత్తకా పఞ్చక్ఖన్ధా, తత్తకా ఖన్ధానం ఖన్ధపఞ్ఞత్తి. యత్తకో పఞ్చన్నం ఖన్ధానం తప్పభేదానఞ్చ రూపక్ఖన్ధాదీనం పభేదో, తత్తకో ఖన్ధానం ఖన్ధపఞ్ఞత్తియా పభేదోతి పకరణన్తరే వుత్తేన వత్థుభేదేన ఖన్ధపఞ్ఞత్తియా పభేదం దస్సేతి. ఏస నయో ‘‘యావతా ఆయతనాన’’న్తిఆదీసుపి.

౭. ఏకదేసేనేవాతి ఉద్దేసమత్తేనేవాతి అత్థో.

మాతికావణ్ణనా నిట్ఠితా.