౬. ఛట్ఠనయో సమ్పయోగవిప్పయోగపదవణ్ణనా

౨౨౮. సమ్పయోగవిప్పయోగపదే యం లబ్భతి, యఞ్చ న లబ్భతి, తం సబ్బం పుచ్ఛాయ గహితన్తి ఇదం న రూపక్ఖన్ధాదీని పదాని సన్ధాయ వుత్తం, అథ ఖో సమ్పయోగపదం విప్పయోగపదఞ్చాతి వేదితబ్బం. రూపక్ఖన్ధాదీసు హి యం ధమ్మాయతనాదిపదం న లబ్భతి, తం పుచ్ఛాయపి న గహితం. సమ్పయోగపదం పన రూపక్ఖన్ధాదీసు అలబ్భమానమ్పి ‘‘రూపక్ఖన్ధో కతిహి…పే… సమ్పయుత్తో’’తి ఏవం పుచ్ఛాయ గహితం, వేదనాక్ఖన్ధాదీసు లబ్భమానం, విప్పయోగపదం పన సబ్బత్థ లబ్భమానమేవాతి. రూపధమ్మానం పన రూపేన నిబ్బానేన వా, నిబ్బానస్స చ రూపేన సద్ధిం సమ్పయోగో నామ నత్థీతి ఏకుప్పాదాదిసభాగతాయ అభావతో సమ్పయోగం నివారేన్తేన సా ఏవ ఏకుప్పాదాదితా ఏతేసం విసభాగతాతి తదభావతో విప్పయోగోపి నివారితో ఏవ హోతీతి దట్ఠబ్బో. చతూసు హి ఖన్ధేసు విజ్జమానా ఏకుప్పాదాదితా తేసం అఞ్ఞమఞ్ఞం సభాగతా హోతి రూపనిబ్బానేహి తేసం తేహి చ రూపనిబ్బానానం విసభాగతా చ, న చ రూపేకదేసస్స నిబ్బానస్స వా సా ఏకుప్పాదాదితా అత్థి, యా రూపేకదేసేన రూపేకదేసనిబ్బానానం నిబ్బానేన చ రూపస్స విసభాగతా సియా. తేనేవ ‘‘చతూహి విప్పయోగో’’తి వుత్తన్తి.

సత్తసు విఞ్ఞాణధాతూసు ఏకాయపి అవిప్పయుత్తేతి యథా రూపభవో తీహి విఞ్ఞాణధాతూహి, నేవవిపాకనవిపాకధమ్మధమ్మా పఞ్చహి, అవితక్కఅవిచారా ఏకాయ విప్పయుత్తే అనారమ్మణమిస్సకే ధమ్మే దీపేన్తి, ఏవం అదీపేత్వా ఏకాయపి విప్పయుత్తే అహోన్తే సత్తహిపి సమ్పయుత్తే సత్తపి వా తా దీపేన్తీతి అధిప్పాయో. అవిప్పయుత్తేతి హి యే విప్పయుత్తా న హోన్తి, తే ధమ్మేతి వుత్తం హోతి, న సమ్పయుత్తేతి. తేన యాని తాహి సమ్పయుత్తే దీపేన్తి ధమ్మాయతనాదిపదాని, యాని చ సమ్పయుత్తవిప్పయుత్తభావేహి నవత్తబ్బం దీపేన్తి అచేతసికాదిపదాని, యాని చ సమ్పయుత్తనవత్తబ్బాని దీపేన్తి దుక్ఖసచ్చాదిపదాని, తేసం సబ్బేసం అనారమ్మణమిస్సకధమ్మదీపకానం అగ్గహణం వుత్తం హోతి. న హి అనారమ్మణమిస్సకసబ్బవిఞ్ఞాణధాతుతంసమ్పయుత్తతదుభయసముదాయానం ఖన్ధాయతనధాతూసు కేనచి సమ్పయోగో విప్పయోగో వా అత్థీతి.

యది ఏవం విప్పయుత్తేనవిప్పయుత్తపదనిద్దేసే ‘‘కుసలేహి ధమ్మేహి యే ధమ్మా విప్పయుత్తా, తేహి ధమ్మేహి యే ధమ్మా విప్పయుత్తా’’తి న వత్తబ్బం. అకుసలాబ్యాకతా హి అనారమ్మణమిస్సోభయధమ్మాతి? న, యథావుత్తసముదాయానం ఖన్ధాదీహేవ సమ్పయోగవిప్పయోగాభావవచనతో. ఖన్ధాదయో హి తదేకదేసా తదేకదేసఞ్ఞసముదాయా చ, సముదాయేకదేసానఞ్చ విభాగాభావతో న సభాగవిసభాగతా అత్థి, తేన తేసం ఖన్ధాదీహి సమ్పయోగవిప్పయోగాభావో హోతి. కుసలా పన ధమ్మా అకుసలాబ్యాకతేహి విభత్తా, తే చ కుసలేహి, న తేసం సముదాయేకదేసభావో తదేకదేసఞ్ఞసముదాయభావో వా, తస్మా ఖన్ధాదీని అనామసిత్వా విప్పయుత్తతామత్తేన యథానిద్ధారితధమ్మదస్సనే కుసలేహి ఇతరేసం, ఇతరేహి చ కుసలానం విప్పయోగో న న హోతి విసభాగతాసబ్భావతోతి తేసం అఞ్ఞమఞ్ఞవిప్పయుత్తతా వుత్తా. ఏస నయో సబ్బేసు ఏవరూపేసు.

ఉద్దానే పన అట్ఠారస తతో పరేతి ఇదం ‘‘సోళసా’’తి వత్తబ్బం, తేవీసన్తి ఇదఞ్చ ‘‘ఏకవీస’’న్తి. సబ్బత్థ చ కాలసన్తానభేదరహితారహితబహుధమ్మసమోధానానం సఙ్ఖారక్ఖన్ధధమ్మాయతనధమ్మధాతూనం ఏకదేసా సముదయసచ్చవేదనాక్ఖన్ధాదయో ఏకదేససమ్మిస్సా చ ఇద్ధిపాదాదయో అనారమ్మణేహి అసమ్మిస్సా రూపక్ఖన్ధాదయో చ సారమ్మణేహి అసమ్మిస్సా సమ్పయోగీవిప్పయోగీభావేన సమానకాలసన్తానేహి చ ఏకదేసన్తరేహి విభత్తా ఏవ గహితాతి తేహి తే కేహిచి ఏకదేసన్తరేహి విభత్తేహి యథాయోగం సమ్పయోగం విప్పయోగఞ్చ లభన్తి. అత్థి హి తేసం ఏకుప్పాదాదితా సభాగతా విసభాగతా చాతి. తేన తత్థ తత్థ ‘‘ఏకేన ఖన్ధేన ఏకేనాయతనేన ఏకాయ ధాతుయా కేహిచి సమ్పయుత్త’’న్తి చ, ‘‘ఏకేనాయతనేన ఏకాయ ధాతుయా కేహిచి విప్పయుత్త’’న్తి చ వుత్తం. భిన్నకాలసముదాయా ఏవ పన వేదనాసఞ్ఞావిఞ్ఞాణక్ఖన్ధా వత్తమానా చ ఏకేకధమ్మా ఏవ, తస్మా తేసం సమానకాలస్స విభజితబ్బస్స అభావతో న సుఖిన్ద్రియాదీని వేదనాక్ఖన్ధస్స విభాగం కరోన్తి, చక్ఖువిఞ్ఞాణధాతాదయో చ విఞ్ఞాణక్ఖన్ధస్స మనాయతనస్స చ. తేన ‘‘సుఖిన్ద్రియం ఏకేన ఖన్ధేన కేహిచి విప్పయుత్త’’న్తి, ‘‘చక్ఖువిఞ్ఞాణధాతు ఏకేన ఖన్ధేన ఏకేనాయతనేన కేహిచి విప్పయుత్తా’’తి చ ఏవమాది న వుత్తం, ఖన్ధాయతనవిభాగవిరహితమ్పి పన విఞ్ఞాణం ధాతువిభాగేన విభత్తమేవ వుత్తన్తి ‘‘చక్ఖువిఞ్ఞాణధాతు…పే… మనోవిఞ్ఞాణధాతు సోళసహి ధాతూహి విప్పయుత్తా’’తి వుత్తం, ఏవమేవం ఇన్ద్రియవిభాగేన విభత్తానం సుఖిన్ద్రియాదీనం ‘‘సుఖిన్ద్రియేన యే ధమ్మా విప్పయుత్తా’’తిఆదీసు యథాయోగం విప్పయోగో దట్ఠబ్బో, నావిభత్తస్స వేదనాక్ఖన్ధస్సాతి.

౨౩౫. యథా తంసమ్పయోగీభావం సన్ధాయ ‘‘సముదయసచ్చం తీహి ఖన్ధేహి సమ్పయుత్త’’న్తి వుత్తం, ఏవం తంవిప్పయోగీభావం సన్ధాయ ‘‘తీహి ఖన్ధేహి విప్పయుత్త’’న్తి కస్మా న వుత్తన్తి చే? అవిభాగేహి తేహి విప్పయోగవచనస్స అయుత్తత్తా. విభాగే హి సతి సముదయసచ్చం సుఖదుక్ఖదోమనస్సిన్ద్రియేహి మనోవిఞ్ఞాణధాతుతో అఞ్ఞవిఞ్ఞాణధాతూహి విప్పయుత్తన్తి యుత్తం వత్తుం విభాగేనేవ విసభాగతాయ సఙ్గహితత్తా, విభాగరహితేహి పన వేదనాక్ఖన్ధాదీహి న యుత్తం, తేహి విజ్జమానేహి విజ్జమానస్స సముదయస్స విసభాగభావాభావతో. యఞ్హి అనుప్పన్నా ధమ్మా వియ ఆమట్ఠకాలభేదం న హోతి సఙ్ఖతం ఉద్ధరితబ్బం, తం పచ్చుప్పన్నభావం నిస్సాయ సమ్పయోగీవిప్పయోగీభావేన ఉద్ధరీయతి, తఞ్చ విభాగరహితేహి ఖన్ధాదీహి సఙ్ఖతేహి పచ్చుప్పన్నభావమేవ నిస్సాయ అనామట్ఠకాలభేదే అత్థితాయ ఏవ నిస్సితబ్బత్తా. అవిజ్జమానస్స హి అవిజ్జమానేన, అవిజ్జమానస్స చ విజ్జమానేన, విజ్జమానస్స చ అవిజ్జమానేన సమ్పయోగో నత్థి, విప్పయోగో పన అవిజ్జమానతాదీపకే భేదే గహితే తేనేవ విసభాగతాపి గహితా ఏవాతి హోతి. భేదే పన అగ్గహితే తేన తేన గహణేన విసభాగతాయ అగ్గహితత్తా సతి సభాగత్తే విజ్జమానతాయ ఏవ ధమ్మానం సభాగస్స పరిచ్ఛిన్దనతో విజ్జమానతా దస్సితాతి ఏకుప్పాదాదిభావసఙ్ఖాతా సభాగతాపి గహితా ఏవ హోతి. తస్సా చ గహితత్తా సమ్పయోగోవ లబ్భతి, న విప్పయోగో, తస్మా సముదయసచ్చం వేదనాక్ఖన్ధాదీహి సమ్పయుత్తత్తేన వుత్తం, న విప్పయుత్తత్తేనాతి. ఏస నయో మగ్గసచ్చాదీసుపీతి.

౨౬౨. ‘‘దుతియజ్ఝానవిచారఞ్హి ఠపేత్వా సేసా అవితక్కవిచారమత్తా’’తి అట్ఠకథావచనం యే పధానా వితక్కో వియ కోట్ఠాసన్తరచిత్తుప్పాదేసు అలీనా, తే ఏవ ఇధ అవితక్కవిచారమత్తాతి అధిప్పేతాతి దస్సేతి. తేనేవ హి అనన్తరనయే సముదయసచ్చేన సమానగతికా న సవితక్కసవిచారేహీతి తే న గహితా. దసమోసాననయేసు చ తేహి విప్పయుత్తేహి విప్పయుత్తానం తేహి విప్పయుత్తానఞ్చ సోళసహి ధాతూహి విప్పయోగో అట్ఠారససఙ్గహితో చ వుత్తో. వితక్కసహితేసుపి పన తేసు గహితేసు సబ్బేపి తే విచారేన సమ్పయుత్తాతి ‘‘ఏకేన ఖన్ధేన కేహిచి సమ్పయుత్తా’’తి సక్కా వత్తుం. సో హి సముదాయో విచారం వజ్జేత్వా అఞ్ఞేన కేనచి సమ్పయుత్తో న హోతి. న హి తదేకదేసస్స వితక్కస్స విచారతో అఞ్ఞేన సమ్పయోగో సముదాయస్స హోతి. యథా నానాచిత్తుప్పాదేసు ఉప్పజ్జమానానం ఇద్ధిపాదానం సముదాయస్స ఇద్ధిపాదస్స ఏకదేసానం తీహి ఖన్ధేహి సమ్పయోగో సముదాయస్స న హోతి, ఏవమిధాపి దట్ఠబ్బం. యథా పన తేసు ఏకోపి వేదనాసఞ్ఞాక్ఖన్ధేహి సఙ్ఖారక్ఖన్ధేకదేసేన చ అసమ్పయుత్తో నామ నత్థీతి సముదాయస్స తేహి సమ్పయుత్తతా వుత్తా, ఏవమిధాపి విచారేన అసమ్పయుత్తస్స అవితక్కవిచారమత్తస్స కస్సచి అభావతో సముదాయస్స తేన సమ్పయుత్తతా న న సక్కా వత్తుం. న హి అవితక్కవిచారమత్తానం దస్సనేనపహాతబ్బహేతుకాదీనం వియ సమ్పయుత్తతా న వత్తబ్బా. యథా హి దస్సనేనపహాతబ్బహేతుకేసు కేచి సఙ్ఖారక్ఖన్ధేకదేసేన మోహేన సమ్పయుత్తా, కేచి అసమ్పయుత్తాతి న సముదాయో తేన సమ్పయుత్తో, నాపి అఞ్ఞో కోచి ధమ్మో అత్థి, యేన సో సముదాయో సమ్పయుత్తో సియాతి ‘‘దస్సనేనపహాతబ్బహేతుకా ధమ్మా సమ్పయుత్తాతి నత్థీ’’తి వుత్తం, ఏవం భావనాయపహాతబ్బహేతుకసహేతుకాదయోపి. న పనేవం యేన అవితక్కవిచారమత్తసముదాయో సమ్పయుత్తో సియా, తం నత్థి అవితక్కవిచారమత్తేసు కస్సచి విచారేన అసమ్పయుత్తస్స అభావా, తస్మా తే ‘‘సమ్పయుత్తా’’తి న న వత్తబ్బాతి. సబ్బత్థ చ ఏకధమ్మేపి కేహిచీతి బహువచననిద్దేసో సఙ్ఖాయ అనియమితత్తా కతోతి వేదితబ్బో.

ఛట్ఠనయసమ్పయోగవిప్పయోగపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.