౧. పఠమనయో సఙ్గహాసఙ్గహపదవణ్ణనా

౧. ఖన్ధపదవణ్ణనా

౬. ఖన్ధాయతనధాతుయోమహన్తరే అభిఞ్ఞేయ్యధమ్మభావేన వుత్తా, తేసం పన సభావతో అభిఞ్ఞాతానం ధమ్మానం పరిఞ్ఞేయ్యతాదివిసేసదస్సనత్థం సచ్చాని, అధిపతియాదికిచ్చవిసేసదస్సనత్థం ఇన్ద్రియాదీని చ వుత్తానీతి సచ్చాదివిసేసో వియ సఙ్గహాసఙ్గహవిసేసో చ అభిఞ్ఞేయ్యనిస్సితో వుచ్చమానో సువిఞ్ఞేయ్యో హోతీతి ‘‘తీహి సఙ్గహో. తీహి అసఙ్గహో’’తి నయముఖమాతికా ఠపితాతి వేదితబ్బా. ఏవఞ్చ కత్వా ‘‘చతూహీ’’తి వుత్తా సమ్పయోగవిప్పయోగా చ అభిఞ్ఞేయ్యనిస్సయేన ఖన్ధాదీహేవ పుచ్ఛిత్వా విస్సజ్జితాతి. రూపక్ఖన్ధో ఏకేన ఖన్ధేనాతి యే ధమ్మా ‘‘రూపక్ఖన్ధో’’తి వుచ్చన్తి, తేసం పఞ్చసు ఖన్ధేసు రూపక్ఖన్ధభావేన సభాగతా హోతీతి రూపక్ఖన్ధభావసఙ్ఖాతేన, రూపక్ఖన్ధవచనసఙ్ఖాతేన వా గణనేన సఙ్గహం గణనం దస్సేతి. తేనాహ ‘‘యఞ్హి కిఞ్చీ’’తిఆది. రూపక్ఖన్ధోతి హి సఙ్గహితబ్బధమ్మో దస్సితో. యేన సఙ్గహేన సఙ్గయ్హతి, తస్స సఙ్గహస్స దస్సనం ‘‘ఏకేన ఖన్ధేనా’’తి వచనం. పఞ్చసు ఖన్ధగణనేసు ఏకేన ఖన్ధగణనేన గణితోతి అయఞ్హేత్థ అత్థో. యస్మా చ ఖన్ధాదివచనేహి సఙ్గహో వుచ్చతి, తస్మా ఉపరి ‘‘ఖన్ధసఙ్గహేన సఙ్గహితా’’తిఆదిం వక్ఖతీతి.

అసఙ్గహనయనిద్దేసేతి ఇదం ‘‘సఙ్గహో అసఙ్గహో’’తి ఏతస్సేవ నయస్స ఏకదేసనయభావేన వుత్తం, న నయన్తరతాయాతి దట్ఠబ్బం. రూపక్ఖన్ధమూలకాయేవ చేత్థ దుకతికచతుక్కా దస్సితాతి ఏతేన వేదనాక్ఖన్ధమూలకా పురిమేన యోజియమానే విసేసో నత్థీతి పచ్ఛిమేహేవ యోజేత్వా తయో దుకా ద్వే తికా ఏకో చతుక్కో, సఞ్ఞాక్ఖన్ధమూలకా ద్వే దుకా ఏకో తికో, సఙ్ఖారక్ఖన్ధమూలకో ఏకో దుకోతి ఏతే లబ్భన్తీతి దస్సేతి. తేసం పన భేదతో పఞ్చకపుచ్ఛావిస్సజ్జనానన్తరం పుచ్ఛావిస్సజ్జనం కాతబ్బం సంఖిత్తన్తి దట్ఠబ్బం, వుత్తనయేన వా సక్కా ఞాతున్తి పాళిం న ఆరోపితన్తి.

ఆయతనపదాదివణ్ణనా

౪౦. యస్మా చ దుకతికేసూతి యదిపి ఏకకేపి సదిసం విస్సజ్జనం, ఏకకే పన సదిసవిస్సజ్జనానం చక్ఖున్ద్రియసోతిన్ద్రియసుఖిన్ద్రియాదీనం దుకాదీసు అసదిసవిస్సజ్జనం దిట్ఠం. న హేత్థ చక్ఖుసోతచక్ఖుసుఖిన్ద్రియదుకానం అఞ్ఞమఞ్ఞసదిసవిస్సజ్జనం, నాపి దుకేహి తికస్స, ఇధ పన దుక్ఖసముదయదుక్ఖమగ్గదుకానం అఞ్ఞమఞ్ఞం తికేన చ సదిసం విస్సజ్జనన్తి దుకతికేస్వేవ సదిసవిస్సజ్జనతం సముదయానన్తరం మగ్గసచ్చస్స వచనే కారణం వదతి.

౬. పటిచ్చసముప్పాదవణ్ణనా

౬౧. ‘‘పుచ్ఛం అనారభిత్వా అవిజ్జా ఏకేన ఖన్ధేన, అవిజ్జాపచ్చయా సఙ్ఖారా ఏకేన ఖన్ధేనా’’తి లిఖితబ్బేపి పమాదవసేన ‘‘అవిజ్జా ఏకేన ఖన్ధేనా’’తి ఇదం న లిఖితన్తి దట్ఠబ్బం. సరూపేకసేసం వా కత్వా అవిజ్జావచనేన అవిజ్జావిస్సజ్జనం దస్సితన్తి. సబ్బమ్పి విపాకవిఞ్ఞాణన్తి ఏత్థ విపాకగ్గహణేన విసేసనం న కాతబ్బం. కుసలాదీనమ్పి హి విఞ్ఞాణానం ధాతుకథాయం సఙ్ఖారపచ్చయావిఞ్ఞాణాదిపదేహి సఙ్గహితతా విప్పయుత్తేనసఙ్గహితాసఙ్గహితపదనిద్దేసే ‘‘విపాకా ధమ్మా’’తి ఇమస్స విస్సజ్జనాసదిసేన తేసం విస్సజ్జనేన దస్సితా, ఇధ చ నామరూపస్స ఏకాదసహాయతనేహి సఙ్గహవచనేన అకమ్మజానమ్పి సఙ్గహితతా విఞ్ఞాయతీతి.

౭౧. జాయమానపరిపచ్చమానభిజ్జమానానం జాయమానాదిభావమత్తత్తా జాతిజరామరణాని పరమత్థతో వినిబ్భుజ్జిత్వా అనుపలబ్భమానాని పరమత్థానం సభావమత్తభూతాని, తాని రూపస్స నిబ్బత్తిపాకభేదభూతాని రుప్పనభావేన గయ్హన్తీతి రూపక్ఖన్ధధమ్మసభాగాని, అరూపానం పన నిబ్బత్తిఆదిభూతాని రూపకలాపజాతిఆదీని వియ సహుప్పజ్జమానచతుక్ఖన్ధకలాపనిబ్బత్తిఆదిభావతో ఏకేకభూతాని వేదియనసఞ్జాననవిజాననేహి ఏకన్తపరమత్థకిచ్చేహి అగయ్హమానాని సఙ్ఖతాభిసఙ్ఖరణేన అనేకన్తపరమత్థకిచ్చేన గయ్హన్తీతి సఙ్ఖారక్ఖన్ధధమ్మసభాగాని, తథా దువిధానిపి తాని చక్ఖాయతనాదీహి ఏకన్తపరమత్థకిచ్చేహి అగయ్హమానాని నిస్సత్తట్ఠేన ధమ్మాయతనధమ్మధాతుధమ్మేహి సభాగాని, తేన తేహి ఖన్ధాదీహి సఙ్గయ్హన్తీతి ‘‘జాతి ద్వీహి ఖన్ధేహీ’’తిఆదిమాహ.

పఠమనయసఙ్గహాసఙ్గహపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౨. దుతియనయో సఙ్గహితేనఅసఙ్గహితపదవణ్ణనా

౧౭౧. సఙ్గహితేనఅసఙ్గహితపదనిద్దేసే యం తం ఉద్దేసే అసఙ్గహితతాయ పుచ్ఛితబ్బం విస్సజ్జితబ్బఞ్చ సఙ్గహితతావిసిట్ఠం అసఙ్గహితం ధమ్మజాతం నిద్ధారితం, తదేవ తావ దస్సేన్తో ‘‘చక్ఖాయతనేన యే ధమ్మా ఖన్ధసఙ్గహేన సఙ్గహితా ఆయతనధాతుసఙ్గహేన అసఙ్గహితా’’తి ఆహ. సబ్బత్థ ఖన్ధాదిసఙ్గహసామఞ్ఞానం నిచ్చం విసేసాపేక్ఖత్తా భేదనిస్సితత్తా చ పుచ్ఛావిస్సజ్జనానం సవిసేసావ ఖన్ధాదిగణనా సుద్ధా. తత్థ సఙ్గహితేనఅసఙ్గహితవచనమత్తేన ధమ్మవిసేసస్స నిద్ధారితత్తా తీసు సఙ్గహేసు ఏకేన ద్వీహి వా యే సఙ్గహితా హుత్వా అఞ్ఞేహి అసఙ్గహితా, తేయేవ ధమ్మా ‘‘ఖన్ధసఙ్గహేన సఙ్గహితా ఆయతనధాతుసఙ్గహేన అసఙ్గహితా’’తి ఏత్తకేనేవ దస్సేతబ్బా సియుం, తేసం పన ఏవంవిధానం అసమ్భవా నయమాతికాయ చ అబ్భన్తరబాహిరమాతికాపేక్ఖత్తా ఉద్దేసేపి యం యం రూపక్ఖన్ధాదీసు అరణన్తేసు సఙ్గాహకం, తం తం అపేక్ఖిత్వా సఙ్గహితేనఅసఙ్గహితం నిద్ధారితన్తి విఞ్ఞాయతీతి తేన తేన సఙ్గాహకేన యథానిద్ధారితం ధమ్మం నియమేత్వా దస్సేతుం ‘‘చక్ఖాయతనేనా’’తిఆదిమాహ. యత్థ హి పుచ్ఛితబ్బవిస్సజ్జితబ్బధమ్మవిసేసనిద్ధారణం నత్థి, తస్మిం పఠమనయే ఛట్ఠనయే చ పుచ్ఛితబ్బవిస్సజ్జితబ్బభావేన, ఇతరేసు చ యం యం పుచ్ఛితబ్బవిస్సజ్జితబ్బం నిద్ధారితం, తస్స తస్స నియామకభావేన రూపక్ఖన్ధాదయో అరణన్తా ఉద్దిట్ఠాతి.

తత్థ ‘‘చక్ఖాయతనేన…పే… ఫోట్ఠబ్బధాతుయా’’తి కత్తుఅత్థే కరణనిద్దేసో దట్ఠబ్బో, ‘‘ఖన్ధసఙ్గహేన ఆయతనసఙ్గహేన ధాతుసఙ్గహేనా’’తి కరణత్థే. ఏత్థ చ యేన యేన సఙ్గాహకేన ఖన్ధాదిసఙ్గహేసు తేన తేన సఙ్గహేతబ్బాసఙ్గహేతబ్బం అఞ్ఞం అత్థి, తం తదేవ సఙ్గాహకాసఙ్గాహకభావేన ఉద్ధటం. రూపక్ఖన్ధేన పన ఖన్ధసఙ్గహేన సఙ్గహేతబ్బో అఞ్ఞో ధమ్మో నత్థి, తథా వేదనాక్ఖన్ధాదీహి, న చ సో ఏవ తస్స సఙ్గాహకో అసఙ్గాహకో వా హోతి. యఞ్చ ‘‘రూపక్ఖన్ధో ఏకేన ఖన్ధేన సఙ్గహితో’’తి వుత్తం, తఞ్చ న తస్సేవ తేన సఙ్గహితతం సన్ధాయ వుత్తం, రూపక్ఖన్ధభావేన పన రూపక్ఖన్ధవచనేన వా గహితతం సన్ధాయ వుత్తన్తి పకాసితోయమత్థో.

యది చ సో ఏవ తేన సఙ్గయ్హేయ్య, సఙ్గహితేనసమ్పయుత్తవిప్పయుత్తపదనిద్దేసే – ‘‘వేదనాక్ఖన్ధేన యే ధమ్మా ఖన్ధసఙ్గహేన సఙ్గహితా ఆయతనసఙ్గహేన సఙ్గహితా ధాతుసఙ్గహేన సఙ్గహితా, తే ధమ్మా తీహి ఖన్ధేహి ఏకేనాయతనేన సత్తహి ధాతూహి సమ్పయుత్తా’’తిఆది వత్తబ్బం సియా, న చ వుత్తం, తస్మా యథా చిత్తం చిత్తేన సమ్పయుత్తం విప్పయుత్తఞ్చ న హోతి, ఏవం రూపక్ఖన్ధో రూపక్ఖన్ధేన సఙ్గహితో అసఙ్గహితో చ న హోతి, తథా వేదనాక్ఖన్ధాదయో వేదనాక్ఖన్ధాదీహి. న హి సో ఏవ తస్స సభాగో విసభాగో చాతి. తేనేవ న ఏకదేసా వియ సముదాయస్స, సముదాయో ఏకదేసానం సఙ్గాహకో అసఙ్గాహకో చ. యథా రూపక్ఖన్ధో చక్ఖాయతనాదీనం, ధమ్మాయతనం వేదనాక్ఖన్ధాదీనం, సరణా ధమ్మా చతున్నం ఖన్ధానం. సముదాయన్తోగధానఞ్హి ఏకదేసానం న విభాగో అత్థి, యేన తే సముదాయస్స సముదాయో చ తేసం సభాగో విసభాగో చ సియాతి, తథా న సముదాయో ఏకదేససభాగవిసభాగానం సఙ్గాహకో అసఙ్గాహకో చ. యథా ధమ్మాయతనం సుఖుమరూపసభాగస్స వేదనాదివిసభాగస్స చ రూపక్ఖన్ధేకదేసస్స ఖన్ధసఙ్గహేన, జీవితిన్ద్రియం రూపారూపజీవితసభాగవిసభాగస్స రూపక్ఖన్ధేకదేసస్స సఙ్ఖారక్ఖన్ధేకదేసస్స చ జీవితవజ్జస్స ఖన్ధసఙ్గహేనేవ. న హి ఏకదేససభాగం సముదాయసభాగం, నాపి ఏకదేసవిసభాగం సముదాయవిసభాగన్తి, తస్మా సతిపి అత్తతో అత్తని అన్తోగధతో అత్తేకదేససభాగతో చ అఞ్ఞస్స అసఙ్గాహకత్తే సఙ్గాహకత్తమేవ ఏతేసం నత్థి, యేన సఙ్గహితస్స అసఙ్గాహకా సియున్తి సఙ్గాహకత్తాభావతో ఏవ ఏవరూపానం అగ్గహణం వేదితబ్బం.

యం పన ‘‘ధమ్మాయతనం అసఙ్ఖతం ఖన్ధతో ఠపేత్వా చతూహి ఖన్ధేహి సఙ్గహిత’’న్తి (ధాతు. ౨౫), ‘‘చక్ఖాయతనఞ్చ సోతాయతనఞ్చ ఏకేన ఖన్ధేన సఙ్గహిత’’న్తి (ధాతు. ౨౬) చ వుత్తం, న తేన ఏకదేసానం సముదాయసఙ్గాహకత్తం, సముదాయస్స చ ఏకదేససఙ్గాహకత్తం దస్సేతి, చతుక్ఖన్ధగణనభేదేహి పన ధమ్మాయతనస్స గణేతబ్బాగణేతబ్బభావేన పఞ్చధా భిన్నతం, చక్ఖాయతనాదీనం ఏకక్ఖన్ధగణనేన గణేతబ్బతాయ ఏకవిధతఞ్చ దస్సేతి. సఙ్గాహకాసఙ్గాహకనిరపేక్ఖానం గణేతబ్బాగణేతబ్బానం తంతంగణనేహి గణనదస్సనమత్తమేవ హి పఠమనయో కమ్మకరణమత్తసబ్భావా, దుతియాదయో పన సఙ్గాహకాసఙ్గాహకేహి సఙ్గహితాసఙ్గహితానం అగణనాదిదస్సనాని కత్తుకరణకమ్మత్తయసబ్భావా. తథా పఠమనయే తథా తథా గణేతబ్బాగణేతబ్బభావసఙ్ఖాతో తంతంఖన్ధాదిభావాభావో సభాగవిసభాగతా, దుతియాదీసు యథానిద్ధారితధమ్మదస్సనే సఙ్గాహకసఙ్గహేతబ్బానం సమానక్ఖన్ధాదిభావో సభాగతా, తదభావో చ విసభాగతా. పుచ్ఛావిస్సజ్జనేసు తంతంఖన్ధాదిభావాభావో ఏవాతి అయమేతేసం విసేసోతి.

సముదయసచ్చసుఖిన్ద్రియసదిసాని పన తేహి సఙ్గహేతబ్బమేవ అత్థి, న సఙ్గహితం అసఙ్గహేతబ్బన్తి అసఙ్గాహకత్తాభావతో న ఉద్ధటాని. దుక్ఖసచ్చసదిసాని తేహి విసభాగసముదాయభూతేహి అనేకక్ఖన్ధేహి ఖన్ధసఙ్గహేన సఙ్గహేతబ్బం, ఇతరేహి అసఙ్గహేతబ్బఞ్చ నత్థీతి సఙ్గాహకత్తాసఙ్గాహకత్తాభావతో. ఏవం సఙ్గాహకత్తాభావతో అసఙ్గాహకత్తాభావతో ఉభయాభావతో చ యథావుత్తసదిసాని అనుద్ధరిత్వా సఙ్గాహకత్తాసఙ్గాహకత్తభావతో చక్ఖాయతనాదీనేవ ఉద్ధటానీతి వేదితబ్బాని. తత్థ ‘‘చక్ఖాయతనేన యే ధమ్మా ఖన్ధసఙ్గహేన సఙ్గహితా’’తి చక్ఖాయతనవజ్జా రూపధమ్మా ఖన్ధసఙ్గహేన సఙ్గహితాతి వేదితబ్బా, న రూపక్ఖన్ధోతి. న హి ఏకదేసో సముదాయసఙ్గాహకోతి దస్సితమేతన్తి.

అట్ఠకథాయం పన ఖన్ధపదేనాతి ఖన్ధపదసఙ్గహేనాతి అత్థో, న సఙ్గాహకేనాతి. ‘‘కేనచి సఙ్గాహకేనా’’తి ఇదం పన ఆనేత్వా వత్తబ్బం. తం పన రూపక్ఖన్ధాదీసు న యుజ్జతీతి తం విస్సజ్జనం రూపక్ఖన్ధాదీసు సఙ్గాహకేసు న యుజ్జతీతి అత్థో. రూపక్ఖన్ధేన హి…పే… సఙ్గహితోతి ఏతేన నయేన చక్ఖాయతనేన రూపక్ఖన్ధోవ సఙ్గహితో, సో చ అడ్ఢేకాదసహి ఆయతనధాతూహి అసఙ్గహితో నామ నత్థీతి ఏవం చక్ఖాయతనాదీనిపి న గహేతబ్బానీతి ఆపజ్జతీతి చే? నాపజ్జతి. న హి అఞ్ఞమత్తనివారణం ఏవసద్దస్స అత్థో, అథ ఖో సఙ్గాహకతో అఞ్ఞనివారణం. సో చాతిఆది చ న నిరపేక్ఖవచనం, అథ ఖో సఙ్గాహకాపేక్ఖన్తి. కథం? రూపక్ఖన్ధేన హి రూపక్ఖన్ధోవ సఙ్గహితోతి యథా చక్ఖాయతనేన చక్ఖాయతనతో అఞ్ఞమ్పి ఖన్ధసఙ్గహేన సఙ్గహితం అత్థి, యం ఆయతనధాతుసఙ్గహేహి అసఙ్గహితం హోతి, న ఏవం రూపక్ఖన్ధేన రూపక్ఖన్ధతో అఞ్ఞం ఖన్ధసఙ్గహేన సఙ్గహితం అత్థి, యం ఆయతనధాతుసఙ్గహేహి అసఙ్గహితం సియా, రూపక్ఖన్ధేన పన రూపక్ఖన్ధోవ ఖన్ధసఙ్గహేన సఙ్గహితోతి అయఞ్హేత్థ అధిప్పాయో యుత్తో. సియా పనేతం ‘‘సో ఏవ రూపక్ఖన్ధో రూపక్ఖన్ధేన ఆయతనధాతుసఙ్గహేహి అసఙ్గహితో హోతూ’’తి, తం నివారేన్తో ఆహ ‘‘సో చ అడ్ఢేకాదసహి ఆయతనధాతూహి అసఙ్గహితో నామ నత్థీ’’తి. ఏత్థ చ ‘‘రూపక్ఖన్ధేనా’’తి ఆనేత్వా వత్తబ్బం. తత్థ రూపక్ఖన్ధో రూపక్ఖన్ధస్స వా తదేకదేసానం వా చక్ఖాదీనం ఆయతనధాతుసఙ్గహేహి సఙ్గాహకో అసఙ్గాహకో చ న హోతీతి ఇమినా పరియాయేన అసఙ్గహితతాయ అభావో వుత్తోతి యుజ్జతి, న రూపక్ఖన్ధేన రూపక్ఖన్ధస్స తదేకదేసానం వా అడ్ఢేకాదసహి ఆయతనధాతుసఙ్గహేహి సఙ్గహితతాయ. న హి సా సఙ్గహితతా అత్థి. యది సియా, సఙ్గహితేనసమ్పయుత్తవిప్పయుత్తపదనిద్దేసే రూపక్ఖన్ధోపి ఉద్ధరితబ్బో సియా. తేన హి తీహిపి సఙ్గహేహి రూపక్ఖన్ధో తదేకదేసో వా సఙ్గహితా సియుం, అత్థి చ తేసం విప్పయుత్తతాతి.

ఏవం అసఙ్గహితతాయ అభావతో ఏతాని, అఞ్ఞాని చాతి ఏత్థాపి చక్ఖాయతనాదీహి వియ ఏతేహి అఞ్ఞేహి చ సఙ్గహితానం అసఙ్గహితతాయ అభావతో ఏతాని అఞ్ఞాని చ యథా వా తథా వా ఏతాని వియ అయుజ్జమానవిస్సజ్జనత్తా ఏవరూపాని పదాని సఙ్గాహకభావేన న గహితానీతి అధిప్పాయో.

తత్థ యం వుత్తం ‘‘రూపక్ఖన్ధేన హి రూపక్ఖన్ధోవ సఙ్గహితో’’తి, తం తేనేవ తస్స సఙ్గహితత్తాసఙ్గహితత్తాభావదస్సనేన నివారితం. యఞ్హేత్థ అగ్గహణే కారణం వుత్తం, తఞ్చ సతిపి సఙ్గహితత్తే అసఙ్గహితతాయ అభావతోతి విఞ్ఞాయమానం సముదయసచ్చాదీసు యుజ్జేయ్య సతి తేహి సఙ్గహితే తదసఙ్గహితత్తాభావతో. రూపక్ఖన్ధాదీహి పన సఙ్గహితమేవ నత్థి, కుతో తస్స అసఙ్గహితతా భవిస్సతి, తస్మా సఙ్గాహకత్తాభావో ఏవేత్థ అగ్గహణే కారణన్తి యుత్తం. సఙ్గహితత్తాభావేన అసఙ్గహితత్తం యదిపి రూపక్ఖన్ధాదినా అత్తనో అత్తని అన్తోగధస్స అత్తేకదేససభాగస్స చ నత్థి, అఞ్ఞస్స పన అత్థీతి న దుక్ఖసచ్చాదీసు వియ ఉభయాభావో చేత్థ అగ్గహణే కారణం భవితుం యుత్తోతి. ధమ్మాయతనజీవితిన్ద్రియాదీనఞ్చ ఖన్ధచతుక్కదుకాదిసఙ్గాహకత్తే సతి న తేసం సఙ్గహితానం తేహి ధమ్మాయతనజీవితిన్ద్రియాదీహి ఆయతనధాతుసఙ్గహేహి అసఙ్గహితతా నత్థీతి అసఙ్గహితతాయ అభావో అనేకన్తికో, తస్మా పుబ్బే వుత్తనయేనేవ అగ్గహితానం అగ్గహణే, గహితానఞ్చ గహణే కారణం వేదితబ్బన్తి.

అనిదస్సనం పునదేవ సప్పటిఘన్తి ఏత్థ అనిదస్సనన్తి ఏతేన ‘‘సనిదస్సనసప్పటిఘ’’న్తి ఏత్థ వుత్తేన సప్పటిఘసద్దేన సద్ధిం యోజేత్వా అనిదస్సనసప్పటిఘా దస్సితా. పునదేవాతి ఏతేన తత్థేవ అవిసిట్ఠం సనిదస్సనపదం నివత్తేత్వా గణ్హన్తో సనిదస్సనదుకపదం దస్సేతి. ‘‘చక్ఖాయతనేన చక్ఖాయతనమేవేకం సఙ్గహిత’’న్తి ఇదం న సక్కా వత్తుం. న హి ‘‘చక్ఖాయతనేన చక్ఖాయతనం ఆయతనసఙ్గహేన సఙ్గహిత’’న్తి చ ‘‘అసఙ్గహిత’’న్తి చ వత్తబ్బన్తి దస్సితోయం నయోతి. ఏవం సబ్బత్థ తస్సేవ సముదాయేకదేసానఞ్చ సఙ్గాహకసఙ్గహితన్తి వచనేసు అసఙ్గాహకఅసఙ్గహితన్తి వచనేసు చ తదవత్తబ్బతా యోజేతబ్బా. అసఙ్గాహకత్తాభావతో ఏవ హి చక్ఖాయతనాదీని చక్ఖాయతనాదీహి అసఙ్గహితానీతి న వుచ్చన్తి, న సఙ్గాహకత్తాభావతోతి.

దుతియనయసఙ్గహితేనఅసఙ్గహితపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౩. తతియనయో అసఙ్గహితేనసఙ్గహితపదవణ్ణనా

౧౭౯. అసఙ్గహితేనసఙ్గహితపదనిద్దేసే రూపక్ఖన్ధేన ఖన్ధసఙ్గహేన అసఙ్గహితేసు వేదనాదీనం తిణ్ణం ఖన్ధానం నిబ్బానస్స చ సుఖుమరూపేన సహ ఆయతనధాతుసభాగత్తే సతిపి న సుఖుమరూపమేవ రూపక్ఖన్ధోతి రూపక్ఖన్ధేన ఆయతనధాతుసభాగత్తం నత్థి, తస్మా న తేన తాని ఆయతనధాతుసఙ్గహేహి సఙ్గహితాని. న కేవలం సఙ్గహితానేవ, అసఙ్గహితానిపి తేన తాని తేహి సఙ్గహేహి న హోన్తేవ తదేకదేసేన సుఖుమరూపేన ఆయతనధాతుసభాగత్తా, సఙ్గహితాభావో ఏవ పన ఇధాధిప్పేతో, విఞ్ఞాణక్ఖన్ధచక్ఖాయతనాదీహి పన అసఙ్గహితా న తే తేహి కథఞ్చి సమ్మిస్సాతి సబ్బథా తే తేహి న సఙ్గహితా. దుక్ఖసచ్చాదీహి చ పఞ్చక్ఖన్ధసముదాయభూతేహి ఖన్ధసఙ్గహేన అసఙ్గహితం నిబ్బానం రూపక్ఖన్ధేన వియ ఆయతనధాతుసఙ్గహేహి సఙ్గహితం తేహి న హోతి, తస్మా సఙ్గాహకత్తాభావతో ఏవ ఏవరూపానం అసఙ్గాహకభావేన అగ్గహణం వేదితబ్బం, సనిబ్బానపఞ్చక్ఖన్ధసముదాయభూతానం పన అబ్యాకతధమ్మాదీనం అసఙ్గాహకత్తాభావతోవ. న హి తం కఞ్చి అత్థి, యస్స తే ఖన్ధసఙ్గహేన అసఙ్గాహకా సియుం, న చ అత్తనో ఏకదేసో అత్తేకదేససభాగో చ అత్తనా అసఙ్గహితో హోతీతి అత్తనా అసఙ్గహితసఙ్గాహకత్తా పన వేదనాక్ఖన్ధాదీనం గహణం కతన్తి.

యం పన అట్ఠకథాయం వుత్తం ‘‘యే ధమ్మాయతనేన సఙ్గహితా’’తి, తం న సక్కా వత్తుం. ధమ్మాయతనేన హి న కోచి ధమ్మో కేనచి సఙ్గహేన సఙ్గహితో అత్థి విసభాగక్ఖన్ధనిబ్బానసముదాయత్తా, ఖన్ధసఙ్గహేన సయమేవ అత్తనో సఙ్గాహకం న హోతీతి ఆయతనధాతుసఙ్గహేహి చ సఙ్గాహకత్తాభావతోతి దస్సితోయం నయోతి ఏతస్స ధమ్మాయతనగణనేన గణితాతి అత్థో. యాని…పే… గహితానీతి ఏతేన విఞ్ఞాణసమ్మిస్సం ధమ్మాయతనేకదేసం దీపేన్తాని ఇద్ధిపాదాదిపదాని, ఓళారికరూపసమ్మిస్సం దీపేన్తాని రూపక్ఖన్ధాదిపదాని, సబ్బేన సబ్బం ధమ్మాయతనం అదీపేన్తాని విఞ్ఞాణక్ఖన్ధచక్ఖాయతనాదిపదాని, సకలధమ్మాయతనదీపకాని ధమ్మాయతనాదిపదాని చ వజ్జేత్వా ధమ్మాయతనేకదేసం అఞ్ఞాయతనేన అసమ్మిస్సం దీపేన్తాని గహితానీతి దస్సేతి.

తతియనయఅసఙ్గహితేనసఙ్గహితపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౪. చతుత్థనయో సఙ్గహితేనసఙ్గహితపదవణ్ణనా

౧౯౧. సఙ్గహితేనసఙ్గహితపదనిద్దేసే యస్మా యథా దుతియతతియనయా తిణ్ణం సఙ్గహానం సఙ్గహణాసఙ్గహణప్పవత్తివిసేసేన ‘‘సఙ్గహితేన అసఙ్గహితం, అసఙ్గహితేన సఙ్గహిత’’న్తి చ ఉద్దిట్ఠా, నేవం చతుత్థపఞ్చమా. సఙ్గహణప్పవత్తియా ఏవ హి సఙ్గహితేన సఙ్గహితం ఉద్దిట్ఠం, అసఙ్గహణప్పవత్తియా ఏవ చ అసఙ్గహితేన అసఙ్గహితన్తి, తస్మా సఙ్గహణప్పవత్తివిసేసవిరహే సఙ్గహితధమ్మాసఙ్గహితధమ్మవిసేసే నిస్సితా ఏతే ద్వే నయాతి ఏత్థ కేనచి సఙ్గహితేన ధమ్మవిసేసేన పున సఙ్గహితో ధమ్మవిసేసో సఙ్గహితేన సఙ్గహితో సఙ్గహితతాయ పుచ్ఛితబ్బో విస్సజ్జితబ్బో చ, తమేవ తావ యథానిద్ధారితం దస్సేన్తో ‘‘సముదయసచ్చేన యే ధమ్మా ఖన్ధ…పే… సఙ్గహితా, తేహి ధమ్మేహి యే ధమ్మా ఖన్ధ…పే… సఙ్గహితా’’తి ఆహ. ఏత్థ చ యే తీహిపి సఙ్గహేహి న సఙ్గాహకా రూపక్ఖన్ధవిఞ్ఞాణక్ఖన్ధధమ్మాయతనదుక్ఖసచ్చాదీని వియ, యే చ ద్వీహాయతనధాతుసఙ్గహేహి అసఙ్గాహకా చక్ఖాయతనాదీని వియ, యే చ ఏకేన ఖన్ధసఙ్గహేనేవ ధాతుసఙ్గహేనేవ చ న సఙ్గాహకా వేదనాదిక్ఖన్ధనిరోధసచ్చజీవితిన్ద్రియాదీని వియ చక్ఖువిఞ్ఞాణధాతాదయో వియ చ, తే ధమ్మా సఙ్గాహకత్తాభావసబ్భావా సఙ్గాహకభావేన న ఉద్ధటా, తీహిపి పన సఙ్గహేహి యే సఙ్గాహకా, తే సఙ్గాహకత్తాభావాభావతో ఇధ ఉద్ధటా. తేహి సఙ్గహితాపి హి ఏకన్తేన అత్తనో సఙ్గాహకస్స సఙ్గాహకా హోన్తి, యస్స పున సఙ్గహో పుచ్ఛితబ్బో విస్సజ్జితబ్బో చాతి.

అట్ఠకథాయం పన సకలేన హి ఖన్ధాదిపదేనాతి సకలవాచకేన రూపక్ఖన్ధాదిపదేనాతి అత్థో. యం పనేతం వుత్తం ‘‘యం అత్తనో సఙ్గాహకం సఙ్గణ్హిత్వా పున తేనేవ సఙ్గహం గచ్ఛేయ్యా’’తి, తం తేన ఖన్ధాదిపదేనాతి ఏవం అయోజేత్వా తం అఞ్ఞం సఙ్గహితం నామ నత్థీతి ఏవం న సక్కా వత్తుం. న హి యేన యం సఙ్గహితం, తేనేవ తస్స సఙ్గహో పుచ్ఛితో విస్సజ్జితో, న చ తస్సేవ, అథ ఖో తేన సఙ్గహితస్సాతి. యథా వేదనా సద్దో చ ఖన్ధో ఆయతనఞ్చ, న ఏవం సుఖుమరూపం, తం పన ఖన్ధాయతనానం ఏకదేసోవ, తస్మా ‘‘సుఖుమరూపేకదేసం వా’’తి అవత్వా ‘‘సుఖుమరూపం వా’’తి వుత్తం. సబ్బత్థ చ అఞ్ఞేన అసమ్మిస్సన్తి యోజేతబ్బం. యమ్పి చేతం వుత్తం ‘‘తదేవ యేహి ధమ్మేహి ఖన్ధాదివసేన సఙ్గహితం, తే ధమ్మే సన్ధాయా’’తి, తమ్పి తథా న సక్కా వత్తుం. న హి సఙ్గహితేన సఙ్గహితస్స సఙ్గహితేన సఙ్గహో ఏత్థ పుచ్ఛితో విస్సజ్జితో చ, అథ ఖో సఙ్గహోవ, తస్మా ఏకేన ఖన్ధేనాతి ఏకేన ఖన్ధగణనేనాతి అయమేవేత్థ అత్థో, న సఙ్గాహకేనాతి. న హి ఏకో ఖన్ధో అత్తనో ఏకదేసస్స సఙ్గాహకోతి.

చతుత్థనయసఙ్గహితేనసఙ్గహితపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౫. పఞ్చమనయో అసఙ్గహితేనఅసఙ్గహితపదవణ్ణనా

౧౯౩. అసఙ్గహితేనఅసఙ్గహితపదనిద్దేసేపి వుత్తనయేనేవ యథానిద్ధారితధమ్మదస్సనం వేదితబ్బం. ఏత్థ చ ససుఖుమరూపవిఞ్ఞాణసహితధమ్మసముదాయా యే తే దుక్ఖసచ్చఅనిదస్సనఅప్పటిఘఅచేతసికానుపాదాసదిసా సతిపి ఏకేన ద్వీహి వా సఙ్గహేహి కేసఞ్చి అసఙ్గాహకత్తే తీహిపి అసఙ్గహేతబ్బస్స అభావతో పరిపుణ్ణసఙ్గహాసఙ్గాహకా న హోన్తి, అబ్యాకతధమ్మసదిసా కేనచి సఙ్గహేన అసఙ్గహేతబ్బభావతో అసఙ్గాహకా ఏవ న హోన్తి, తేన తే అసఙ్గాహకభావేన న ఉద్ధటా, ఇతరే పన తబ్బిపరియాయేన ఉద్ధటాతి.

యం పన అట్ఠకథాయం ‘‘తాదిసేన హి పదేన నిబ్బానం ఖన్ధసఙ్గహమత్తం న గచ్ఛేయ్యా’’తి వుత్తం, తం దుక్ఖసచ్చం సన్ధాయ వుత్తం. అనిదస్సనఅప్పటిఘేసు పన అసఙ్గాహకేసు నిబ్బానం అన్తోగధం, న చ తదేవ తస్స అసఙ్గాహకన్తి. సదిసవిస్సజ్జనానం వసేన సమోధానేత్వా కతేహి సద్ధిన్తి ఏవం కతేహి దుతియపఞ్హాదీహి సద్ధిం పఠమపఞ్హనామరూపపఞ్హాదయో సబ్బేపి చతుత్తింస హోన్తీతి అత్థో. యం పుచ్ఛాయ ఉద్ధటం పదం, తదేవాతి రూపక్ఖన్ధాదివిసేసకపదం వదతి, న నిద్ధారితే పుచ్ఛితబ్బధమ్మే. తే హి లక్ఖణతో దస్సితా, న పదేన సరూపతోతి. తత్థ తదేవాతి ఏవ-సద్దేన న తం కదాచి సఙ్గహితేన అసఙ్గహితం న హోతీతి ఉద్ధటస్సేవ అసఙ్గహితేనఅసఙ్గహితభావే నియతతం అఞ్ఞస్స చ అనియతతం దస్సేతీతి వేదితబ్బం. ‘‘తదేవ యేహి అసఙ్గహిత’’న్తి ఏత్థ హి ‘‘నియమతో’’తి సక్కా వచనసేసో యోజేతున్తి. అథ వా తదేవాతి పుచ్ఛాయ ఉద్ధటమేవ ఏవంపకారమేవ హుత్వా యేహి అసఙ్గహితన్తి తస్స పుచ్ఛాయ ఉద్ధటభావేన ఏవం అసఙ్గహితేనఅసఙ్గహితభావనియమనత్థో ఏవ-సద్దో, న అఞ్ఞస్స అసఙ్గహితేనఅసఙ్గహితతానివారణత్థోతి దట్ఠబ్బో. పుచ్ఛాయ ఉద్ధటఞ్హి అఞ్ఞసహితం అసహితఞ్చ అసఙ్గహితేన అసఙ్గహితం హోతి. రూపక్ఖన్ధాదీని హి అఞ్ఞసహితాని విఞ్ఞాణక్ఖన్ధాదీని అసహితానీతి.

అవసేసా సఙ్గహితాతి ఇదం అవసేసా అసఙ్గహితా న హోన్తీతి ఏవం దట్ఠబ్బం. తేహిపి విఞ్ఞాణధమ్మేహి తే రూపధమ్మావ తీహి సఙ్గహేహి అసఙ్గహితాతి పుచ్ఛాయ ఉద్ధటా తీహిపి సఙ్గహేహి అసఙ్గాహకా హుత్వా అసఙ్గహితాతి అధిప్పాయో. అనుద్ధటా వేదనాదయోపి హి అసఙ్గహితా ఏవాతి. ఏత్థ చ పఠమే నయే వేదనాదయోపి విఞ్ఞాణేన అసఙ్గహితాతి వుత్తా, దుతియే రూపధమ్మావాతి అయం విసేసో. వేదనాదయో హి రూపవిఞ్ఞాణేహేవ ఖన్ధాదిసఙ్గహేన అసఙ్గహితాతి ఓళారికరూపేహి విఞ్ఞాణేన చ తీహిపి సఙ్గహేహి అసఙ్గహితాతి అత్థో. రూపేకదేసో హి ఏత్థ రూపగ్గహణేన గహితోతి.

౧౯౬. చతుత్థపఞ్హే చక్ఖాయతనం వేదనాదీహి చతూహీతి ఏత్థ చక్ఖాయతనన్తి ఏతేన పుచ్ఛాయ ఉద్ధటం అసఙ్గాహకం దస్సేతీతి దట్ఠబ్బం. చక్ఖాయతనేన పన అసఙ్గహితేన అసఙ్గహితాని దస ఓళారికాయతనాని న చక్ఖాయతనమేవాతి. ‘‘రూపఞ్చ ధమ్మాయతన’’న్తిఆదినా యేహి ధమ్మేహి తీహిపి సఙ్గహేహి అసఙ్గహితం తం విఞ్ఞాణమేవ హోతి, అసఙ్గహితేన తేన అసఙ్గహితఞ్చ విఞ్ఞాణవజ్జం సబ్బం తేవ ధమ్మే ఉదానేతి. సదిసవిస్సజ్జనా హి ఏకతో ఉదానేత్వా దస్సేతబ్బా. తత్థ పఠమేన రూపక్ఖన్ధేన సదిసవిస్సజ్జనేసు ఏకతో ఉదానేత్వా దస్సితేసు అఞ్ఞే విసదిసవిస్సజ్జనా నయదానేన దస్సితా హోన్తి. తేనాహ ‘‘రూపఞ్చ ధమ్మాయతనన్తి…పే… అఞ్ఞేనాకారేన సఙ్ఖిపిత్వా దస్సితా’’తి. తత్థ ద్వే భవాతి అసఞ్ఞేకవోకారభవా. ద్వేతి బాహిరుపాదాధమ్మే ఏవ సన్ధాయ వుత్తం. యేన అసఙ్గాహకేన అసఙ్గహితేన అసఙ్గహితం పుచ్ఛితబ్బం విస్సజ్జితబ్బఞ్చ పరిచ్ఛిజ్జతి, సో రూపక్ఖన్ధాదికో తస్స పుచ్ఛావిస్సజ్జనానఞ్చ నిస్సయభావతో ‘‘విసయో’’తి వుత్తో, యథాదస్సితస్స పన ఉద్దానస్స నయదానమత్తత్తా ‘‘నయో’’తి వుత్తం. ‘‘ద్వేవీసనయో చా’’తిపి పాఠో, ద్వేవీసపదికో ఏస నయో చాతి అత్థో.

పఞ్చమనయఅసఙ్గహితేనఅసఙ్గహితపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౬. ఛట్ఠనయో సమ్పయోగవిప్పయోగపదవణ్ణనా

౨౨౮. సమ్పయోగవిప్పయోగపదే యం లబ్భతి, యఞ్చ న లబ్భతి, తం సబ్బం పుచ్ఛాయ గహితన్తి ఇదం న రూపక్ఖన్ధాదీని పదాని సన్ధాయ వుత్తం, అథ ఖో సమ్పయోగపదం విప్పయోగపదఞ్చాతి వేదితబ్బం. రూపక్ఖన్ధాదీసు హి యం ధమ్మాయతనాదిపదం న లబ్భతి, తం పుచ్ఛాయపి న గహితం. సమ్పయోగపదం పన రూపక్ఖన్ధాదీసు అలబ్భమానమ్పి ‘‘రూపక్ఖన్ధో కతిహి…పే… సమ్పయుత్తో’’తి ఏవం పుచ్ఛాయ గహితం, వేదనాక్ఖన్ధాదీసు లబ్భమానం, విప్పయోగపదం పన సబ్బత్థ లబ్భమానమేవాతి. రూపధమ్మానం పన రూపేన నిబ్బానేన వా, నిబ్బానస్స చ రూపేన సద్ధిం సమ్పయోగో నామ నత్థీతి ఏకుప్పాదాదిసభాగతాయ అభావతో సమ్పయోగం నివారేన్తేన సా ఏవ ఏకుప్పాదాదితా ఏతేసం విసభాగతాతి తదభావతో విప్పయోగోపి నివారితో ఏవ హోతీతి దట్ఠబ్బో. చతూసు హి ఖన్ధేసు విజ్జమానా ఏకుప్పాదాదితా తేసం అఞ్ఞమఞ్ఞం సభాగతా హోతి రూపనిబ్బానేహి తేసం తేహి చ రూపనిబ్బానానం విసభాగతా చ, న చ రూపేకదేసస్స నిబ్బానస్స వా సా ఏకుప్పాదాదితా అత్థి, యా రూపేకదేసేన రూపేకదేసనిబ్బానానం నిబ్బానేన చ రూపస్స విసభాగతా సియా. తేనేవ ‘‘చతూహి విప్పయోగో’’తి వుత్తన్తి.

సత్తసు విఞ్ఞాణధాతూసు ఏకాయపి అవిప్పయుత్తేతి యథా రూపభవో తీహి విఞ్ఞాణధాతూహి, నేవవిపాకనవిపాకధమ్మధమ్మా పఞ్చహి, అవితక్కఅవిచారా ఏకాయ విప్పయుత్తే అనారమ్మణమిస్సకే ధమ్మే దీపేన్తి, ఏవం అదీపేత్వా ఏకాయపి విప్పయుత్తే అహోన్తే సత్తహిపి సమ్పయుత్తే సత్తపి వా తా దీపేన్తీతి అధిప్పాయో. అవిప్పయుత్తేతి హి యే విప్పయుత్తా న హోన్తి, తే ధమ్మేతి వుత్తం హోతి, న సమ్పయుత్తేతి. తేన యాని తాహి సమ్పయుత్తే దీపేన్తి ధమ్మాయతనాదిపదాని, యాని చ సమ్పయుత్తవిప్పయుత్తభావేహి నవత్తబ్బం దీపేన్తి అచేతసికాదిపదాని, యాని చ సమ్పయుత్తనవత్తబ్బాని దీపేన్తి దుక్ఖసచ్చాదిపదాని, తేసం సబ్బేసం అనారమ్మణమిస్సకధమ్మదీపకానం అగ్గహణం వుత్తం హోతి. న హి అనారమ్మణమిస్సకసబ్బవిఞ్ఞాణధాతుతంసమ్పయుత్తతదుభయసముదాయానం ఖన్ధాయతనధాతూసు కేనచి సమ్పయోగో విప్పయోగో వా అత్థీతి.

యది ఏవం విప్పయుత్తేనవిప్పయుత్తపదనిద్దేసే ‘‘కుసలేహి ధమ్మేహి యే ధమ్మా విప్పయుత్తా, తేహి ధమ్మేహి యే ధమ్మా విప్పయుత్తా’’తి న వత్తబ్బం. అకుసలాబ్యాకతా హి అనారమ్మణమిస్సోభయధమ్మాతి? న, యథావుత్తసముదాయానం ఖన్ధాదీహేవ సమ్పయోగవిప్పయోగాభావవచనతో. ఖన్ధాదయో హి తదేకదేసా తదేకదేసఞ్ఞసముదాయా చ, సముదాయేకదేసానఞ్చ విభాగాభావతో న సభాగవిసభాగతా అత్థి, తేన తేసం ఖన్ధాదీహి సమ్పయోగవిప్పయోగాభావో హోతి. కుసలా పన ధమ్మా అకుసలాబ్యాకతేహి విభత్తా, తే చ కుసలేహి, న తేసం సముదాయేకదేసభావో తదేకదేసఞ్ఞసముదాయభావో వా, తస్మా ఖన్ధాదీని అనామసిత్వా విప్పయుత్తతామత్తేన యథానిద్ధారితధమ్మదస్సనే కుసలేహి ఇతరేసం, ఇతరేహి చ కుసలానం విప్పయోగో న న హోతి విసభాగతాసబ్భావతోతి తేసం అఞ్ఞమఞ్ఞవిప్పయుత్తతా వుత్తా. ఏస నయో సబ్బేసు ఏవరూపేసు.

ఉద్దానే పన అట్ఠారస తతో పరేతి ఇదం ‘‘సోళసా’’తి వత్తబ్బం, తేవీసన్తి ఇదఞ్చ ‘‘ఏకవీస’’న్తి. సబ్బత్థ చ కాలసన్తానభేదరహితారహితబహుధమ్మసమోధానానం సఙ్ఖారక్ఖన్ధధమ్మాయతనధమ్మధాతూనం ఏకదేసా సముదయసచ్చవేదనాక్ఖన్ధాదయో ఏకదేససమ్మిస్సా చ ఇద్ధిపాదాదయో అనారమ్మణేహి అసమ్మిస్సా రూపక్ఖన్ధాదయో చ సారమ్మణేహి అసమ్మిస్సా సమ్పయోగీవిప్పయోగీభావేన సమానకాలసన్తానేహి చ ఏకదేసన్తరేహి విభత్తా ఏవ గహితాతి తేహి తే కేహిచి ఏకదేసన్తరేహి విభత్తేహి యథాయోగం సమ్పయోగం విప్పయోగఞ్చ లభన్తి. అత్థి హి తేసం ఏకుప్పాదాదితా సభాగతా విసభాగతా చాతి. తేన తత్థ తత్థ ‘‘ఏకేన ఖన్ధేన ఏకేనాయతనేన ఏకాయ ధాతుయా కేహిచి సమ్పయుత్త’’న్తి చ, ‘‘ఏకేనాయతనేన ఏకాయ ధాతుయా కేహిచి విప్పయుత్త’’న్తి చ వుత్తం. భిన్నకాలసముదాయా ఏవ పన వేదనాసఞ్ఞావిఞ్ఞాణక్ఖన్ధా వత్తమానా చ ఏకేకధమ్మా ఏవ, తస్మా తేసం సమానకాలస్స విభజితబ్బస్స అభావతో న సుఖిన్ద్రియాదీని వేదనాక్ఖన్ధస్స విభాగం కరోన్తి, చక్ఖువిఞ్ఞాణధాతాదయో చ విఞ్ఞాణక్ఖన్ధస్స మనాయతనస్స చ. తేన ‘‘సుఖిన్ద్రియం ఏకేన ఖన్ధేన కేహిచి విప్పయుత్త’’న్తి, ‘‘చక్ఖువిఞ్ఞాణధాతు ఏకేన ఖన్ధేన ఏకేనాయతనేన కేహిచి విప్పయుత్తా’’తి చ ఏవమాది న వుత్తం, ఖన్ధాయతనవిభాగవిరహితమ్పి పన విఞ్ఞాణం ధాతువిభాగేన విభత్తమేవ వుత్తన్తి ‘‘చక్ఖువిఞ్ఞాణధాతు…పే… మనోవిఞ్ఞాణధాతు సోళసహి ధాతూహి విప్పయుత్తా’’తి వుత్తం, ఏవమేవం ఇన్ద్రియవిభాగేన విభత్తానం సుఖిన్ద్రియాదీనం ‘‘సుఖిన్ద్రియేన యే ధమ్మా విప్పయుత్తా’’తిఆదీసు యథాయోగం విప్పయోగో దట్ఠబ్బో, నావిభత్తస్స వేదనాక్ఖన్ధస్సాతి.

౨౩౫. యథా తంసమ్పయోగీభావం సన్ధాయ ‘‘సముదయసచ్చం తీహి ఖన్ధేహి సమ్పయుత్త’’న్తి వుత్తం, ఏవం తంవిప్పయోగీభావం సన్ధాయ ‘‘తీహి ఖన్ధేహి విప్పయుత్త’’న్తి కస్మా న వుత్తన్తి చే? అవిభాగేహి తేహి విప్పయోగవచనస్స అయుత్తత్తా. విభాగే హి సతి సముదయసచ్చం సుఖదుక్ఖదోమనస్సిన్ద్రియేహి మనోవిఞ్ఞాణధాతుతో అఞ్ఞవిఞ్ఞాణధాతూహి విప్పయుత్తన్తి యుత్తం వత్తుం విభాగేనేవ విసభాగతాయ సఙ్గహితత్తా, విభాగరహితేహి పన వేదనాక్ఖన్ధాదీహి న యుత్తం, తేహి విజ్జమానేహి విజ్జమానస్స సముదయస్స విసభాగభావాభావతో. యఞ్హి అనుప్పన్నా ధమ్మా వియ ఆమట్ఠకాలభేదం న హోతి సఙ్ఖతం ఉద్ధరితబ్బం, తం పచ్చుప్పన్నభావం నిస్సాయ సమ్పయోగీవిప్పయోగీభావేన ఉద్ధరీయతి, తఞ్చ విభాగరహితేహి ఖన్ధాదీహి సఙ్ఖతేహి పచ్చుప్పన్నభావమేవ నిస్సాయ అనామట్ఠకాలభేదే అత్థితాయ ఏవ నిస్సితబ్బత్తా. అవిజ్జమానస్స హి అవిజ్జమానేన, అవిజ్జమానస్స చ విజ్జమానేన, విజ్జమానస్స చ అవిజ్జమానేన సమ్పయోగో నత్థి, విప్పయోగో పన అవిజ్జమానతాదీపకే భేదే గహితే తేనేవ విసభాగతాపి గహితా ఏవాతి హోతి. భేదే పన అగ్గహితే తేన తేన గహణేన విసభాగతాయ అగ్గహితత్తా సతి సభాగత్తే విజ్జమానతాయ ఏవ ధమ్మానం సభాగస్స పరిచ్ఛిన్దనతో విజ్జమానతా దస్సితాతి ఏకుప్పాదాదిభావసఙ్ఖాతా సభాగతాపి గహితా ఏవ హోతి. తస్సా చ గహితత్తా సమ్పయోగోవ లబ్భతి, న విప్పయోగో, తస్మా సముదయసచ్చం వేదనాక్ఖన్ధాదీహి సమ్పయుత్తత్తేన వుత్తం, న విప్పయుత్తత్తేనాతి. ఏస నయో మగ్గసచ్చాదీసుపీతి.

౨౬౨. ‘‘దుతియజ్ఝానవిచారఞ్హి ఠపేత్వా సేసా అవితక్కవిచారమత్తా’’తి అట్ఠకథావచనం యే పధానా వితక్కో వియ కోట్ఠాసన్తరచిత్తుప్పాదేసు అలీనా, తే ఏవ ఇధ అవితక్కవిచారమత్తాతి అధిప్పేతాతి దస్సేతి. తేనేవ హి అనన్తరనయే సముదయసచ్చేన సమానగతికా న సవితక్కసవిచారేహీతి తే న గహితా. దసమోసాననయేసు చ తేహి విప్పయుత్తేహి విప్పయుత్తానం తేహి విప్పయుత్తానఞ్చ సోళసహి ధాతూహి విప్పయోగో అట్ఠారససఙ్గహితో చ వుత్తో. వితక్కసహితేసుపి పన తేసు గహితేసు సబ్బేపి తే విచారేన సమ్పయుత్తాతి ‘‘ఏకేన ఖన్ధేన కేహిచి సమ్పయుత్తా’’తి సక్కా వత్తుం. సో హి సముదాయో విచారం వజ్జేత్వా అఞ్ఞేన కేనచి సమ్పయుత్తో న హోతి. న హి తదేకదేసస్స వితక్కస్స విచారతో అఞ్ఞేన సమ్పయోగో సముదాయస్స హోతి. యథా నానాచిత్తుప్పాదేసు ఉప్పజ్జమానానం ఇద్ధిపాదానం సముదాయస్స ఇద్ధిపాదస్స ఏకదేసానం తీహి ఖన్ధేహి సమ్పయోగో సముదాయస్స న హోతి, ఏవమిధాపి దట్ఠబ్బం. యథా పన తేసు ఏకోపి వేదనాసఞ్ఞాక్ఖన్ధేహి సఙ్ఖారక్ఖన్ధేకదేసేన చ అసమ్పయుత్తో నామ నత్థీతి సముదాయస్స తేహి సమ్పయుత్తతా వుత్తా, ఏవమిధాపి విచారేన అసమ్పయుత్తస్స అవితక్కవిచారమత్తస్స కస్సచి అభావతో సముదాయస్స తేన సమ్పయుత్తతా న న సక్కా వత్తుం. న హి అవితక్కవిచారమత్తానం దస్సనేనపహాతబ్బహేతుకాదీనం వియ సమ్పయుత్తతా న వత్తబ్బా. యథా హి దస్సనేనపహాతబ్బహేతుకేసు కేచి సఙ్ఖారక్ఖన్ధేకదేసేన మోహేన సమ్పయుత్తా, కేచి అసమ్పయుత్తాతి న సముదాయో తేన సమ్పయుత్తో, నాపి అఞ్ఞో కోచి ధమ్మో అత్థి, యేన సో సముదాయో సమ్పయుత్తో సియాతి ‘‘దస్సనేనపహాతబ్బహేతుకా ధమ్మా సమ్పయుత్తాతి నత్థీ’’తి వుత్తం, ఏవం భావనాయపహాతబ్బహేతుకసహేతుకాదయోపి. న పనేవం యేన అవితక్కవిచారమత్తసముదాయో సమ్పయుత్తో సియా, తం నత్థి అవితక్కవిచారమత్తేసు కస్సచి విచారేన అసమ్పయుత్తస్స అభావా, తస్మా తే ‘‘సమ్పయుత్తా’’తి న న వత్తబ్బాతి. సబ్బత్థ చ ఏకధమ్మేపి కేహిచీతి బహువచననిద్దేసో సఙ్ఖాయ అనియమితత్తా కతోతి వేదితబ్బో.

ఛట్ఠనయసమ్పయోగవిప్పయోగపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౭. సత్తమనయో సమ్పయుత్తేనవిప్పయుత్తపదవణ్ణనా

౩౦౬. సమ్పయుత్తేనవిప్పయుత్తపదనిద్దేసే రూపక్ఖన్ధాదయో తేహి సమ్పయుత్తాభావతో న గహితా. సముదయసచ్చాదీని సతిపి తేహి సమ్పయుత్తే, సమ్పయుత్తేహి చ విప్పయుత్తే సమ్పయుత్తేనవిప్పయుత్తానం ఖన్ధాదీహి విప్పయోగాభావతో. న హి సముదయసచ్చేన సమ్పయుత్తేహి లోభసహగతచిత్తుప్పాదేహి విప్పయుత్తానం తతో అఞ్ఞధమ్మానం ఖన్ధాదీసు కేనచి విప్పయోగో అత్థి. నను చ తే ఏవ చిత్తుప్పాదా చత్తారో ఖన్ధా అడ్ఢదుతియాని ఆయతనాని అడ్ఢదుతియా ధాతుయో చ హోన్తీతి తేహి విప్పయోగో వత్తబ్బోతి? న, తదఞ్ఞధమ్మానం ఖన్ధాదిభావతో. న హి తే ఏవ ధమ్మా చత్తారో ఖన్ధా, అథ ఖో తే చ తతో అఞ్ఞే చ, తథా అడ్ఢదుతియాయతనధాతుయోపి. న చ తదఞ్ఞసముదాయేహి అఞ్ఞే విప్పయుత్తా హోన్తి సముదాయేకదేసానం ఏకదేసఞ్ఞసముదాయానఞ్చ విప్పయోగాభావతో. ఏస నయో మగ్గసచ్చసుఖిన్ద్రియాదీసు. అవితక్కవిచారమత్తేసుపి నిరవసేసేసు అధిప్పేతేసు తేసం సవితక్కసవిచారసమానగతికత్తా అగ్గహణే కారణం న దిస్సతి.

అట్ఠకథాయం పన ఏవరూపానీతి యథా రూపక్ఖన్ధే విస్సజ్జనం న యుజ్జతి, ఏవం యేసు అఞ్ఞేసుపి న యుజ్జతి, తాని విస్సజ్జనస్స అయోగేన ‘‘ఏవరూపానీ’’తి వుత్తాని, న సమ్పయుత్తాభావేనాతి దట్ఠబ్బం. యాని పన పదాని ధమ్మధాతుయా సమ్పయుత్తే ధమ్మే దీపేన్తీతి ఏతేన వేదనాక్ఖన్ధాదిపదాని దస్సేతి, విఞ్ఞాణఞ్చ అఞ్ఞేన అసమ్మిస్సన్తి విఞ్ఞాణక్ఖన్ధమనాయతనాదిపదాని. తత్థ అఞ్ఞేన అసమ్మిస్సన్తి అసమ్పయుత్తేన అసమ్మిస్సన్తి అత్థో. అదుక్ఖమసుఖాయవేదనాయసమ్పయుత్తపదానిపి హి సమ్పయుత్తేహి సమ్మిస్సవిఞ్ఞాణదీపకాని ఇధ గహితానీతి. ఏతేన చ లక్ఖణేన ఏవరూపానేవ గహితానీతి దస్సేతి, న ఏవరూపాని గహితానేవాతి సముదయసచ్చాదిఇద్ధిపాదాదిపదానం అసఙ్గహితత్తా. ‘‘అథ ఫస్ససత్తకం చిత్తం సహ యుత్తపదేహి సత్తా’’తి పురాణపాఠో, అయం పన ఊనోతి కత్వా ‘‘అథ ఫస్ససత్తకం, తికే తయో సత్త మహన్తరే చా’’తి పాఠో కతో.

౩౦౯. పుచ్ఛాయ ఉద్ధటపదేనేవ సద్ధిం విప్పయుత్తానం వసేనాతి ఇదం పుచ్ఛాయ ఉద్ధటపదేన సమ్పయుత్తేహి విప్పయుత్తా తేన సద్ధిం విప్పయుత్తా హోన్తీతి కత్వా వుత్తం. పాళిఉద్దానగాథాయం ద్వే చ మనేన యుత్తా, వితక్కవిచారణాతి మనోధాతుయా ఏకన్తసమ్పయుత్తా ద్వే వితక్కవిచారాతి సవితక్కపదం సవిచారపదఞ్చ దస్సేతి.

సత్తమనయసమ్పయుత్తేనవిప్పయుత్తపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౮. అట్ఠమనయో విప్పయుత్తేనసమ్పయుత్తపదవణ్ణనా

౩౧౭. విప్పయుత్తేనసమ్పయుత్తపదనిద్దేసే రూపక్ఖన్ధాదీహి విప్పయుత్తేనసమ్పయుత్తమేవ యథానిద్ధారితం నత్థీతి ‘‘రూపక్ఖన్ధేన యే ధమ్మా విప్పయుత్తా, తేహి ధమ్మేహి యే ధమ్మా సమ్పయుత్తా’’తి అవత్వా ‘‘రూపక్ఖన్ధేన యే ధమ్మా విప్పయుత్తా, తే ధమ్మా కతిహి ఖన్ధేహి…పే… సమ్పయుత్తాతి నత్థీ’’తి వుత్తం. తేన రూపక్ఖన్ధేన విప్పయుత్తానం కేనచి ఖన్ధాదినా సమ్పయోగాభావతో యథానిద్ధారితం విప్పయుత్తేనసమ్పయుత్తమేవ నత్థి, కుతో తస్స పున ఖన్ధాదీహి సమ్పయుత్తతాతి దస్సేతి.

అట్ఠమనయవిప్పయుత్తేనసమ్పయుత్తపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౯. నవమనయో సమ్పయుత్తేనసమ్పయుత్తపదవణ్ణనా

౩౧౯. సమ్పయుత్తేనసమ్పయుత్తపదవణ్ణనాయం యంఖన్ధాదివసేనాతి సమాసపదం ఇదం దట్ఠబ్బం, యస్స ఖన్ధాదినో వసేనాతి అత్థో. తస్సేవాతి చ తస్సేవ ఖన్ధాదినోతి అత్థో. ఇదం వుత్తం హోతి – యం ఇధ సమ్పయుత్తం వుత్తం, తం రూపక్ఖన్ధాదీసు అరణన్తేసు యేన వేదనాక్ఖన్ధాదినా సమ్పయుత్తం, పున తస్సేవ వేదనాక్ఖన్ధాదినో ఖన్ధాదీహి సమ్పయోగం పుచ్ఛిత్వా విస్సజ్జనం కతం. తఞ్హి అత్తనా సమ్పయుత్తేన సమ్పయుత్తత్తా ‘‘సమ్పయుత్తేన సమ్పయుత్త’’న్తి నిద్ధారితన్తి. రూపేన వాతి ఏతేన నిరోధసచ్చఅప్పచ్చయఅసఙ్ఖతేహిపి అయోగో వుత్తో హోతీతి దట్ఠబ్బో, తథా రూపమిస్సకేహి వాతి ఏతేన అనుపాదిన్నఅనుపాదానియాదీహి నిబ్బానమిస్సకేహిపి. వక్ఖతి హి ‘‘నిబ్బానం పన సుఖుమరూపగతికమేవా’’తి. సబ్బారూపక్ఖన్ధసఙ్గాహకేహీతి వత్తమానానమేవ సమ్పయోగో లబ్భతీతి వత్తమానేసు ఏకమ్పి ధమ్మం అనపనేత్వా అవికలచతుక్ఖన్ధసఙ్గాహకేహి అరూపభవాదీహీతి అత్థో. అయం పనేత్థ సఙ్ఖేపో – యే సమ్పయోగం న లభన్తి రూపక్ఖన్ధాదయో, తే సబ్బే న గహితా, ఇతరే చ వేదనాక్ఖన్ధాదయో సబ్బే గహితాతి.

నవమనయసమ్పయుత్తేనసమ్పయుత్తపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౧౦. దసమనయో విప్పయుత్తేనవిప్పయుత్తపదవణ్ణనా

౩౫౩. విప్పయుత్తేనవిప్పయుత్తపదనిద్దేసే అగ్గహితేసు ధమ్మాయతనాదిధమ్మా అనారమ్మణమిస్సకసబ్బచిత్తుప్పాదగతధమ్మభావతో తేహి విప్పయుత్తస్స అభావా న గహితా, దుక్ఖసచ్చచతుమహాభవఅబ్యాకతాదిధమ్మా తేహి విప్పయుత్తేహి విప్పయుత్తానం ఖన్ధాదీహి విప్పయోగాభావతోతి అయం విసేసో వేదితబ్బోతి.

దసమనయవిప్పయుత్తేనవిప్పయుత్తపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౧౧. ఏకాదసమనయో సఙ్గహితేనసమ్పయుత్తవిప్పయుత్తపదవణ్ణనా

౪౦౯. ఏకాదసమనయవణ్ణనాయం ‘‘తే చ సేసేహి తీహి ఖన్ధేహి ఏకేన మనాయతనేన సత్తహి విఞ్ఞాణధాతూహీ’’తి ఏతేసం పదానం ‘‘సమ్పయుత్తా నామా’’తి ఏతేన సహ సమ్బన్ధో. ‘‘కేహిచీ’’తి ఏతస్స పనత్థం దస్సేతుం ‘‘సఙ్ఖారక్ఖన్ధే ధమ్మాయతనధమ్మధాతూసు చ ఠపేత్వా తణ్హ’’న్తి ఏతేన ‘‘తే చా’’తి వుత్తే సముదయసచ్చేన ఖన్ధాదిసఙ్గహేన సఙ్గహితధమ్మే విసేసేత్వా తేసం ఏవ విసేసితానం అత్తవజ్జేహి సేసేహి సఙ్ఖారక్ఖన్ధే తణ్హాయ ధమ్మాయతనధమ్మధాతూసు చ తణ్హాయ వేదనాసఞ్ఞాక్ఖన్ధేహి సమ్పయోగారహేహి సమ్పయుత్తతం సన్ధాయాహ ‘‘సేసేహి సమ్పయుత్తత్తా కేహిచి సమ్పయుత్తా నామా’’తి.

ఏకాదసమనయసఙ్గహితేనసమ్పయుత్తవిప్పయుత్తపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౧౨. ద్వాదసమనయో సమ్పయుత్తేనసఙ్గహితాసఙ్గహితపదవణ్ణనా

౪౧౭. ద్వాదసమనయే చ నవమనయే వియ సమ్పయోగారహావ లబ్భన్తీతి ఆహ ‘‘తేయేవ ఉద్ధటా’’తి.

ద్వాదసమనయసమ్పయుత్తేనసఙ్గహితాసఙ్గహితపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౧౩. తేరసమనయో అసఙ్గహితేనసమ్పయుత్తవిప్పయుత్తపదవణ్ణనా

౪౪౮. తేరసమనయవణ్ణనాయం యేహి తీహిపి సఙ్గహేహి అసఙ్గహితం విఞ్ఞాణమేవ హోతి, తే పాళియం ‘‘రూపఞ్చ ధమ్మాయతన’’న్తిఆదిఉద్దానగాథాయ దస్సితా బావీస ధమ్మా ‘‘రూపక్ఖన్ధేన సదిసపఞ్హా ధమ్మా’’తి వుత్తా. యేహి పన తీహిపి సఙ్గహేహి అసఙ్గహితాని అరూపభవేన వియ ఓళారికాయతనానేవ హోన్తి, తే వుత్తావసేసా సబ్బే ఇధ ఉద్ధటా ‘‘అరూపభవేన సదిసా’’తి వుత్తా. సేసాతి సేసా పఞ్చమనయే ఆగతా వేదనాక్ఖన్ధాదయో సతిపి అసఙ్గాహకత్తే ఇధ విస్సజ్జనం న రుహన్తీతి న ఉద్ధటా. యే పన అసఙ్గాహకా ఏవ న హోన్తి దుక్ఖసచ్చాదిధమ్మా, తేసు వత్తబ్బమేవ నత్థి. యథా పన వేదనాక్ఖన్ధాదయో న రుహన్తి, తం దస్సేతుం ‘‘వేదనాక్ఖన్ధేన హీ’’తిఆదిమాహ. తత్థ తేసఞ్చ సమ్పయోగో నామ నత్థీతి రూపారూపధమ్మానం అసమ్పయోగేహి వోమిస్సతాయ సమ్పయోగో నత్థీతి అత్థో.

యది పన తే కదాచి అసబ్బవిఞ్ఞాణధాతుసమ్పయుత్తా అరూపధమ్మా రూపధమ్మా చ సియుం, న తేసం విప్పయోగో నత్థీతి ‘‘విప్పయోగో చ నత్థీ’’తి న వుత్తం, న వేదనాక్ఖన్ధేన అసఙ్గహితానం విప్పయోగస్స అత్థితాయాతి వేదితబ్బం. ఉభయాభావతో హి వేదనాక్ఖన్ధాదయో ఇధ న రుహన్తీతి. ఏవం పనేత్థ సియా ‘‘వేదనాక్ఖన్ధేన హి ఖన్ధాదివసేన అనారమ్మణమిస్సకా సత్తవిఞ్ఞాణధాతుధమ్మా అసఙ్గహితా హోన్తి, తేసఞ్చ సమ్పయోగో విప్పయోగో చ నత్థీ’’తి. అనారమ్మణసహితానఞ్హి సబ్బవిఞ్ఞాణధాతూనం సబ్బవిఞ్ఞాణధాతుసమ్పయుత్తానం తదుభయధమ్మానఞ్చ వేదనాక్ఖన్ధాదివిఞ్ఞాణక్ఖన్ధాదిచక్ఖాయతనాదీహి తీహిపి సఙ్గహేహి అసఙ్గహితానం సమ్పయోగవిప్పయోగాభావో అరుహణే కారణం. జాతివిప్పయోగభూమికాలసన్తానవిప్పయోగతో చతుబ్బిధో విప్పయోగో. తత్థ జాతివిప్పయోగో ‘‘కుసలా ధమ్మా, అకుసలా ధమ్మా’’తిఆది, భూమివిప్పయోగో ‘‘కామావచరా, రూపావచరా’’తిఆది, కాలవిప్పయోగో ‘‘అతీతా ధమ్మా, అనాగతా ధమ్మా’’తిఆది, సన్తానవిప్పయోగో ‘‘అజ్ఝత్తా ధమ్మా, బహిద్ధా ధమ్మా’’తిఆది. ఏవం విప్పయోగో చతుధా వేదితబ్బో.

తేరసమనయఅసఙ్గహితేనసమ్పయుత్తవిప్పయుత్తపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౧౪. చుద్దసమనయో విప్పయుత్తేనసఙ్గహితాసఙ్గహితపదవణ్ణనా

౪౫౬. చుద్దసమనయే ధమ్మాయతనాదీనం అనారమ్మణమిస్సకసబ్బచిత్తుప్పాదగతధమ్మభావతో విప్పయోగస్స అరుహణం దట్ఠబ్బం. జాతిఆదిత్తయస్స చేత్థ ధమ్మసభావమత్తత్తా న కథఞ్చి సమ్పయోగో విప్పయోగో చ రుహతి అజ్ఝత్తబహిద్ధధమ్మానం సబ్బధమ్మసమోధానత్తా, అనిదస్సనఅప్పటిఘాదీనం అనారమ్మణమిస్సకసబ్బచిత్తుప్పాదత్తా. దుక్ఖసచ్చాదిధమ్మావ ఇధ తేహి విప్పయుత్తానం సఙ్గహాసఙ్గహసబ్భావా గహితాతి.

పాళిఉద్దానగాథాయం సముచ్ఛేదే న లబ్భన్తీతి పరియోసానే నయే న లబ్భన్తీతి అత్థో. మోఘపుచ్ఛకేన చాతి అలబ్భమానా చ తే మోఘపుచ్ఛకేన హేతునా న లబ్భన్తి తేసం పుచ్ఛాయ మోఘత్తాతి వుత్తం హోతి. అథ వా మోఘపుచ్ఛకో అట్ఠమో నయో, తేన చ సహ ఓసాననయే ఏతే ధమ్మా విప్పయోగస్సపి అభావా సబ్బథాపి న లబ్భన్తీతి అత్థో.

చుద్దసమనయవిప్పయుత్తేనసఙ్గహితాసఙ్గహితపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

ధాతుకథాపకరణ-మూలటీకా సమత్తా.