౧-౩. గోతమీసుత్తాదివణ్ణనా

౫౧-౫౩. ఛట్ఠస్స పఠమే (సారత్థ. టీ. చూళవగ్గ ౩.౪౦౨) గోతమీతి గోత్తం. నామకరణదివసే పనస్సా లద్ధసక్కారా బ్రాహ్మణా లక్ఖణసమ్పత్తిం దిస్వా ‘‘సచే అయం ధీతరం లభిస్సతి, చక్కవత్తిరఞ్ఞో మహేసీ భవిస్సతి. సచే పుత్తం లభిస్సతి, చక్కవత్తిరాజా భవిస్సతీతి ఉభయథాపి మహతీయేవస్సా పజా భవిస్సతీ’’తి బ్యాకరింసు. అథస్సా ‘‘మహాపజాపతీ’’తి నామం అకంసు. తేనాహ ‘‘పుత్తపజాయ చేవ ధీతుపజాయ చ మహన్తత్తా ఏవంలద్ధనామా’’తి.

‘‘అత్తదణ్డా భయం జాతం, జనం పస్సథ మేధగం;

సంవేగం కిత్తయిస్సామి, యథా సంవిజితం మయా’’తి. (సు. ని. ౯౪౧; మహాని. ౧౭౦) –

ఆదినా అత్తదణ్డసుత్తం కథేసి. తంతంపలోభనకిరియా కాయవాచాహి పరక్కమన్తియో ఉక్కణ్ఠన్తూతి సాసనం పేసేన్తి నామాతి కత్వా వుత్తం ‘‘సాసనం పేసేత్వా’’తి. కుణాలదహన్తి కుణాలదహతీరం. అనభిరతిం వినోదేత్వాతి ఇత్థీనం దోసదస్సనముఖేన కామానం వోకారసంకిలేసవిభావనేన అనభిరతిం వినోదేత్వా.

ఆపాదికాతి సంవద్ధకా, తుమ్హాకం హత్థపాదేసు కిచ్చం అసాధేన్తేసు హత్థే చ పాదే చ వడ్ఢేత్వా పటిజగ్గితాతి అత్థో. పోసికాతి దివసస్స ద్వే తయో వారే నహాపేత్వా భోజేత్వా పాయేత్వా తుమ్హే పోసేసి. థఞ్ఞం పాయేసీతి నన్దకుమారో కిర బోధిసత్తతో కతిపాహేనేవ దహరో, తస్మిం జాతే మహాపజాపతీ అత్తనో పుత్తం ధాతీనం దత్వా సయం బోధిసత్తస్స ధాతికిచ్చం సాధయమానా అత్తనో థఞ్ఞం పాయేసి. తం సన్ధాయ థేరో ఏవమాహ. దహరోతి తరుణో. యువాతి యోబ్బఞ్ఞే ఠితో. మణ్డనకజాతికోతి అలఙ్కారసభావో. తత్థ కోచి తరుణోపి యువా న హోతి యథా అతితరుణో. కోచి యువాపి మణ్డనకజాతికో న హోతి యథా ఉపసన్తసభావో, ఆలసియబ్యసనాదీహి వా అభిభూతో. ఇధ పన దహరో చేవ యువా చ మణ్డనకజాతికో చ అధిప్పేతో, తస్మా ఏవమాహ. ఉప్పలాదీని మణ్డనకజాతికో చ లోకసమ్మతత్తా వుత్తాని.

మాతుగామస్స పబ్బజితత్తాతి ఇదం పఞ్చవస్ససతతో ఉద్ధం అట్ఠత్వా పఞ్చసుయేవ వస్ససతేసు సద్ధమ్మట్ఠితియా కారణనిదస్సనం. పటిసమ్భిదాపభేదప్పత్తఖీణాసవవసేనేవ వుత్తన్తి ఏత్థ పటిసమ్భిదాప్పత్తఖీణాసవగ్గహణేన ఝానానిపి గహితానేవ హోన్తి. న హి నిజ్ఝానకానం సబ్బప్పకారసమ్పత్తి ఇజ్ఝతీతి వదన్తి. సుక్ఖవిపస్సకఖీణాసవవసేన వస్ససహస్సన్తిఆదినా చ యం వుత్తం, తం ఖన్ధకభాణకానం మతేన వుత్తన్తి వేదితబ్బం. వినయట్ఠకథాయమ్పి (చూళవ. అట్ఠ. ౪౦౩) ఇమినావ నయేన వుత్తం.

దీఘనికాయట్ఠకథాయం (దీ. ని. అట్ఠ. ౩.౧౬౧) పన ‘‘పటిసమ్భిదాప్పత్తేహి వస్ససహస్సం అట్ఠాసి, ఛళభిఞ్ఞేహి వస్ససహస్సం, తేవిజ్జేహి వస్ససహస్సం, సుక్ఖవిపస్సకేహి వస్ససహస్సం, పాతిమోక్ఖేన వస్ససహస్సం అట్ఠాసీ’’తి వుత్తం. ఇధాపి సాసనన్తరధానకథాయం (అ. ని. అట్ఠ. ౧.౧.౧౩౦) ‘‘బుద్ధానఞ్హి పరినిబ్బానతో వస్ససహస్సమేవ పటిసమ్భిదా నిబ్బత్తేతుం సక్కోన్తి, తతో పరం ఛ అభిఞ్ఞా, తతో తాపి నిబ్బత్తేతుం అసక్కోన్తా తిస్సో విజ్జా నిబ్బత్తేన్తి, గచ్ఛన్తే గచ్ఛన్తే కాలే తాపి నిబ్బత్తేతుం అసక్కోన్తా సుక్ఖవిపస్సకా హోన్తి. ఏతేనేవ ఉపాయేన అనాగామినో, సకదాగామినో, సోతాపన్నా’’తి వుత్తం.

సంయుత్తనికాయట్ఠకథాయం (సం. ని. అట్ఠ. ౨.౨.౧౫౬) పన ‘‘పఠమబోధియఞ్హి భిక్ఖూ పటిసమ్భిదాప్పత్తా అహేసుం. అథ కాలే గచ్ఛన్తే పటిసమ్భిదా పాపుణితుం న సక్ఖింసు, ఛళభిఞ్ఞా అహేసుం. తతో ఛ అభిఞ్ఞా పత్తుం అసక్కోన్తా తిస్సో విజ్జా పాపుణింసు. ఇదాని కాలే గచ్ఛన్తే తిస్సో విజ్జా పాపుణితుం అసక్కోన్తా ఆసవక్ఖయమత్తం పాపుణిస్సన్తి, తమ్పి అసక్కోన్తా అనాగామిఫలం, తమ్పి అసక్కోన్తా సకదాగామిఫలం, తమ్పి అసక్కోన్తా సోతాపత్తిఫలం, గచ్ఛన్తే కాలే సోతాపత్తిఫలమ్పి పత్తుం న సక్ఖిస్సన్తీ’’తి వుత్తం. యస్మా చేతం సబ్బం అఞ్ఞమఞ్ఞప్పటివిరుద్ధం, తస్మా తేసం తేసం భాణకానం మతమేవ ఆచరియేన తత్థ తత్థ దస్సితన్తి గహేతబ్బం. అఞ్ఞథా హి ఆచరియస్సేవ పుబ్బాపరవిరోధప్పసఙ్గో సియాతి.

తానియేవాతి తానియేవ పఞ్చవస్ససహస్సాని. పరియత్తిమూలకం సాసనన్తి ఆహ ‘‘న హి పరియత్తియా అసతి పటివేధో అత్థీ’’తిఆది. పరియత్తియా హి అన్తరహితాయ పటిపత్తిఅన్తరధాయతి, పటిపత్తియా అన్తరహితాయ అధిగమో అన్తరధాయతి. కింకారణా? అయఞ్హి పరియత్తి పటిపత్తియా పచ్చయో హోతి, పటిపత్తి అధిగమస్స. ఇతి పటిపత్తితోపి పరియత్తియేవ పమాణం. దుతియతతియేసు నత్థి వత్తబ్బం.

గోతమీసుత్తాదివణ్ణనా నిట్ఠితా.