౯. మేత్తసుత్తవణ్ణనా

౬౨. నవమే మా, భిక్ఖవే, పుఞ్ఞానన్తి (ఇతివు. అట్ఠ. ౬౨) ఏత్థ మాతి పటిసేధే నిపాతో. పుఞ్ఞ-సద్దో ‘‘కుసలానం, భిక్ఖవే, ధమ్మానం సమాదానహేతు ఏవమిదం పుఞ్ఞం పవడ్ఢతీ’’తిఆదీసు (దీ. ని. ౩.౮౦) పుఞ్ఞఫలే ఆగతో. ‘‘అవిజ్జాగతోయం, భిక్ఖవే, పురిసపుగ్గలో పుఞ్ఞఞ్చే సఙ్ఖారం అభిసఙ్ఖరోతీ’’తిఆదీసు (సం. ని. ౨.౫౧) కామరూపావచరసుచరితేసు. ‘‘పుఞ్ఞూపగం హోతి విఞ్ఞాణ’’న్తిఆదీసు (సం. ని. ౨.౫౧) సుగతివిసేసభూతే ఉపపత్తిభవే. ‘‘తీణిమాని, భిక్ఖవే, పుఞ్ఞకిరియవత్థూని దానమయం పుఞ్ఞకిరియవత్థు, సీలమయం పుఞ్ఞకిరియవత్థు, భావనామయం పుఞ్ఞకిరియవత్థూ’’తిఆదీసు (ఇతివు. ౬౦; దీ. ని. ౩.౩౦౫; అ. ని. ౮.౩౬) కుసలచేతనాయం. ఇధ పన తేభూమకకుసలధమ్మే వేదితబ్బో. భాయిత్థాతి ఏత్థ దువిధం భయం ఞాణభయం, సారజ్జభయన్తి. తత్థ ‘‘యేపి తే, భిక్ఖవే, దేవా దీఘాయుకా వణ్ణవన్తో సుఖబహులా ఉచ్చేసు విమానేసు చిరట్ఠితికా, తేపి తథాగతస్స ధమ్మదేసనం సుత్వా యేభుయ్యేన భయం సంవేగం సన్తాసం ఆపజ్జన్తీ’’తి (అ. ని. ౪.౩౩) ఆగతం ఞాణభయం. ‘‘అహుదేవ భయం, అహు ఛమ్భితత్తం, అహు లోమహంసో’’తిఆదీసు (దీ. ని. ౨.౩౧౮) ఆగతం సారజ్జభయం. ఇధాపి సారజ్జభయమేవ. అయఞ్హేత్థ అత్థో – భిక్ఖవే, దీఘరత్తం కాయవచీసంయమో వత్తప్పటివత్తపూరణం ఏకాసనం ఏకసేయ్యం ఇన్ద్రియదమో ధుతధమ్మేహి చిత్తస్స నిగ్గహో సతిసమ్పజఞ్ఞం కమ్మట్ఠానానుయోగవసేన వీరియారమ్భోతి ఏవమాదీని యాని భిక్ఖునా నిరన్తరం పవత్తేతబ్బాని పుఞ్ఞాని, తేహి మా భాయిత్థ, మా భయం సన్తాసం ఆపజ్జిత్థ. ఏకచ్చస్స దిట్ఠధమ్మసుఖస్స ఉపరోధభయేన సమ్పరాయికనిబ్బానసుఖదాయకేహి పుఞ్ఞేహి మా భాయిత్థాతి. నిస్సక్కే ఇదం సామివచనం.

ఇదాని తతో అభాయితబ్బభావే కారణం దస్సేన్తో ‘‘సుఖస్సేత’’న్తిఆదిమాహ. తత్థ సుఖ-సద్దో ‘‘సుఖో బుద్ధానముప్పాదో, సుఖా విరాగతా లోకే’’తిఆదీసు (ధ. ప. ౧౯౪) సుఖమూలే ఆగతో. ‘‘యస్మా చ ఖో, మహాలి, రూపం సుఖం సుఖానుపతితం సుఖావక్కన్త’’న్తిఆదీసు (సం. ని. ౩.౬౦) సుఖారమ్మణే. ‘‘యావఞ్చిదం, భిక్ఖవే, న సుకరం అక్ఖానేన పాపుణితుం యావ సుఖా సగ్గా’’తిఆదీసు (మ. ని. ౩.౨౫౫) సుఖపచ్చయట్ఠానే. ‘‘సుఖో పుఞ్ఞస్స ఉచ్చయో’’తిఆదీసు (ధ. ప. ౧౧౮) సుఖహేతుమ్హి. ‘‘దిట్ఠధమ్మసుఖవిహారా ఏతే ధమ్మా’’తిఆదీసు (మ. ని. ౧.౮౨) అబ్యాపజ్జే. ‘‘నిబ్బానం పరమం సుఖ’’న్తిఆదీసు (మ. ని. ౨.౨౧౫; ధ. ప. ౨౦౩, ౨౦౪) నిబ్బానే. ‘‘సుఖస్స చ పహానా’’తిఆదీసు (దీ. ని. ౧.౨౩౨; మ. ని. ౧.౨౭౧; సం. ని. ౨.౧౫౨) సుఖవేదనాయం. ‘‘అదుక్ఖమసుఖం సన్తం, సుఖమిచ్చేవ భాసిత’’న్తిఆదీసు (సం. ని. ౪.౨౫౩; ఇతివు. ౫౩) ఉపేక్ఖావేదనాయం. ‘‘ద్వేపి మయా, ఆనన్ద, వేదనా వుత్తా పరియాయేన సుఖా వేదనా దుక్ఖా వేదనా’’తిఆదీసు (మ. ని. ౨.౮౯) ఇట్ఠసుఖేసు. ‘‘సుఖో విపాకో పుఞ్ఞాన’’న్తిఆదీసు (పేటకో. ౨౩) ఇట్ఠవిపాకే. ఇధాపి ఇట్ఠవిపాకే ఏవ దట్ఠబ్బో. ఇట్ఠస్సాతిఆదీసు ఇచ్ఛితబ్బతో చేవ అనిట్ఠప్పటిపక్ఖతో చ ఇట్ఠస్స. కమనీయతో మనస్మిఞ్చ కమనతో పవిసనతో కన్తస్స. పియాయితబ్బతో సన్తప్పనతో చ పియస్స. మననీయతో మనస్స వడ్ఢనతో చ మనాపస్సాతి అత్థో వేదితబ్బో. యదిదం పుఞ్ఞానీతి పుఞ్ఞానీతి యదిదం వచనం, ఏతం సుఖస్స ఇట్ఠస్స విపాకస్స అధివచనం నామం. సుఖస్సేతం యదిదం పుఞ్ఞానీతి ఫలేన కారణస్స అభేదోపచారం వదతి. తేన కతూపచితానం పుఞ్ఞానం అవస్సంభావిఫలం సుత్వా అప్పమత్తేన సక్కచ్చం పుఞ్ఞాని కత్తబ్బానీతి పుఞ్ఞకిరియాయం నియోజేతి, ఆదరఞ్చ నేసం తత్థ ఉప్పాదేతి.

ఇదాని అత్తనా సునేత్తకాలే కతేన పుఞ్ఞకమ్మేన దీఘరత్తం పచ్చనుభూతం భవన్తరప్పటిచ్ఛన్నం ఉళారతరం పుఞ్ఞవిపాకం ఉదాహరిత్వా తమత్థం పాకటతరం కరోన్తో ‘‘అభిజానామి ఖో పనాహ’’న్తిఆదిమాహ. తత్థ అభిజానామీతి అభివిసిట్ఠేన ఞాణేన జానామి, పచ్చక్ఖతో బుజ్ఝామి. దీఘరత్తన్తి చిరకాలం. పుఞ్ఞానన్తి దానాదీనం కుసలధమ్మానం. సత్త వస్సానీతి సత్త సంవచ్ఛరాని. మేత్తచిత్తన్తి మిజ్జతీతి మేత్తా, సినియ్హతీతి అత్థో. మిత్తే భవా, మిత్తస్స వా ఏసా పవత్తీతిపి మేత్తా. లక్ఖణాదితో పన హితాకారప్పవత్తిలక్ఖణా, హితూపసంహారరసా, ఆఘాతవినయపచ్చుపట్ఠానా, సత్తానం మనాపభావదస్సనపదట్ఠానా. బ్యాపాదూపసమో ఏతిస్సా సమ్పత్తి, సినేహసమ్భవో విపత్తి. మేత్తచిత్తం భావేత్వాతి మేత్తాసహగతం చిత్తం, చిత్తసీసేన సమాధి వుత్తోతి మేత్తాసమాధిం మేతాబ్రహ్మవిహారం ఉప్పాదేత్వా చేవ వడ్ఢేత్వా చ.

సత్త సంవట్టవివట్టకప్పేతి సత్త మహాకప్పే. సంవట్టవివట్టగ్గహణేనేవ హి సంవట్టట్ఠాయివివట్టట్ఠాయినోపి గహితా. ఇమం లోకన్తి కామలోకం. సంవట్టమానే సుదన్తి సంవట్టమానే, సుదన్తి నిపాతమత్తం, విపజ్జమానేతి అత్థో. ‘‘వరసంవత్తట్ఠానే సుద’’న్తిపి పఠన్తి. కప్పేతి కాలే. కప్పసీసేన హి కాలో వుత్తో, కాలే ఖీయమానే సబ్బోపి ఖీయతేవ. యథాహ – ‘‘కాలో ఘసతి భూతాని, సబ్బానేవ సహత్తనా’’తి (జా. ౧.౨.౧౯౦). ‘‘ఆభస్సరూపగో హోమీ’’తి వుత్తత్తా తేజోసంవట్టవసేనేత్థ కప్పవుట్ఠానం వేదితబ్బం. ఆభస్సరూపగోతి తత్థ పటిసన్ధిగ్గహణవసేన ఆభస్సరబ్రహ్మలోకం ఉపగచ్ఛామీతి ఆభస్సరూపగో హోమి. వివట్టమానేతి సణ్ఠహమానేతి అత్థో. సుఞ్ఞం బ్రహ్మవిమానం ఉపపజ్జామీతి కస్సచి సత్తస్స తత్థ నిబ్బత్తస్స అభావతో సుఞ్ఞం యం పఠమజ్ఝానభూమిసఙ్ఖాతం బ్రహ్మవిమానం ఆదితో నిబ్బత్తతి, తం పటిసన్ధిగ్గహణవసేన ఉపపజ్జామి ఉపేమి.

బ్రహ్మాతి కామావచరసత్తేహి విసిట్ఠట్ఠేన తథా తథా బ్రూహితగుణతాయ బ్రహ్మవిహారతో నిబ్బత్తనట్ఠేన చ బ్రహ్మా. బ్రహ్మపారిసజ్జబ్రహ్మపురోహితేహి మహన్తో బ్రహ్మాతి మహాబ్రహ్మా, తతో ఏవ తే అభిభవిత్వా ఠితత్తా అభిభూ. తేహి న కేనచిపి గుణేన అభిభూతోతి అనభిభూతో. అఞ్ఞదత్థూతి ఏకంసవచనే నిపాతో. దస్సనతో దసో, అతీతానాగతపచ్చుప్పన్నానం దస్సనసమత్థో అభిఞ్ఞాఞాణేన పస్సితబ్బం పస్సామీతి అత్థో. సేసబ్రహ్మానం ఇద్ధిపాదభావనాబలేన అత్తనో చిత్తఞ్చ మమ వసే వత్తేమీతి వసవత్తీ హోమీతి యోజేతబ్బం. తదా కిర బోధిసత్తో అట్ఠసమాపత్తిలాభీపి సమానో తథా సత్తహితం అత్తనో పారమిపూరణఞ్చ ఓలోకేన్తో తాసు ఏవ ద్వీసు ఝానభూమీసు నికన్తి ఉప్పాదేత్వా మేత్తాబ్రహ్మవిహారవసేన అపరాపరం సంసరి. తేన వుత్తం ‘‘సత్త వస్సాని…పే… వసవత్తీ’’తి.

ఏవం భగవా రూపావచరపుఞ్ఞస్స విపాకమహన్తతం పకాసేత్వా ఇదాని కామావచరపుఞ్ఞస్సపి విపాకం దస్సేన్తో ‘‘ఛత్తింసక్ఖత్తు’’న్తిఆదిమాహ. తత్థ సక్కో అహోసిన్తి ఛత్తింసక్ఖత్తుం ఛత్తింసవారే అఞ్ఞత్థ అనుపపజ్జిత్వా నిరన్తరం సక్కో దేవానమిన్దో తావతింసదేవరాజా అహోసిం. రాజా అహోసిన్తిఆదీసు చతూహి అచ్ఛరియధమ్మేహి చతూహి సఙ్గహవత్థూహి చ లోకం రఞ్జేతీతి రాజా. చక్కరతనం వత్తేతి, చతూహి సమ్పత్తిచక్కేహి వత్తతి, తేహి చ పరం వత్తేతి, పరహితాయ చ ఇరియాపథచక్కానం వత్తో ఏతస్మిం అత్థీతి చక్కవత్తీ. ‘‘రాజా’’తి చేత్థ సామఞ్ఞం, ‘‘చక్కవత్తీ’’తి విసేసం. ధమ్మేన చరతీతి ధమ్మికో, ఞాయేన సమేన వత్తతీతి అత్థో. ధమ్మేనేవ రజ్జం లభిత్వా రాజా జాతోతి ధమ్మరాజా, దసవిధే కుసలధమ్మే అగరహితే చ రాజధమ్మే నియుత్తోతి ధమ్మికో. తేన చ ధమ్మేన సకలం లోకం రఞ్జేతీతి ధమ్మరాజా. పరహితధమ్మకరణేన వా ధమ్మికో, అత్తహితధమ్మకరణేన ధమ్మరాజా. యస్మా చక్కవత్తీ ధమ్మేన ఞాయేన రజ్జం అధిగచ్ఛతి, న అధమ్మేన, తస్మా వుత్తం ‘‘ధమ్మేన లద్ధరజ్జత్తా ధమ్మరాజా’’తి.

చతూసు దిసాసు సముద్దపరియోసానతాయ చాతురన్తా నామ తత్థ తత్థ దీపే మహాపథవీతి ఆహ ‘‘పురత్థిమ…పే… ఇస్సరో’’తి. విజితావీతి విజేతబ్బస్స విజితవా, కామకోధాదికస్స అబ్భన్తరస్స పటిరాజభూతస్స బాహిరస్స చ అరిగణస్స విజయీ విజినిత్వా ఠితోతి అత్థో. కామం చక్కవత్తినో కేనచి యుద్ధం నామ నత్థి, యుద్ధేన పన సాధేతబ్బస్స విజయస్స సిద్ధియా ‘‘విజితసఙ్గామో’’తి వుత్తం. జనపదో వా చతుబ్బిధఅచ్ఛరియధమ్మేన సమన్నాగతో అస్మిం రాజిని థావరియం కేనచి అసంహారియం దళ్హభత్తిభావం పత్తో, జనపదే వా అత్తనో ధమ్మికాయ పటిపత్తియా థావరియం థిరభావం పత్తోతి జనపదత్థావరియప్పత్తో. చణ్డస్స హి రఞ్ఞో బలిదణ్డాదీహి లోకం పీళయతో మనుస్సా మజ్ఝిమజనపదం ఛడ్డేత్వా పబ్బతసముద్దతీరకన్దరాదీని నిస్సాయ పచ్చన్తే వాసం కప్పేన్తి. అతిముదుకస్స రఞ్ఞో చోరేహి సాహసికధనవిలోపపీళితా మనుస్సా పచ్చన్తం పహాయ జనపదమజ్ఝే వాసం కప్పేన్తి. ఇతి ఏవరూపే రాజిని జనపదో థిరభావం న పాపుణాతి.

సత్తరతనసమన్నాగతోతి చక్కరతనాదీహి సత్తహి రతనేహి సముపేతో. తేసు హి రాజా చక్కవత్తీ చక్కరతనేన అజితం జినాతి, హత్థిఅస్సరతనేహి విజితే సుఖేనేవ అనువిచరతి, పరిణాయకరతనేన విజితమనురక్ఖతి, అవసేసేహి ఉపభోగసుఖమనుభవతి. పఠమేన చస్స ఉస్సాహసత్తియోగో, పచ్ఛిమేన మన్తసత్తియోగో, హత్థిఅస్సగహపతిరతనేహి పభుసత్తియోగో సుపరిపుణ్ణో హోతి. ఇత్థిమణిరతనేహి ఉపభోగసుఖమనుభవతి, సేసేహి ఇస్సరియసుఖం. విసేసతో చస్స పురిమాని తీణి అదోసకుసలమూలజనితకమ్మానుభావేన సమ్పజ్జన్తి, మజ్ఝిమాని అలోభకుసలమూలజనితకమ్మానుభావేన, పచ్ఛిమమేకం అమోహకుసలమూలజనితకమ్మానుభావేనాతి.

సూరాతి సత్తివన్తో, నిబ్భయాతి అత్థోతి ఆహ ‘‘అభీరునో’’తి. అఙ్గన్తి కారణం. యేన కారణేన ‘‘వీరా’’తి వుచ్చేయ్యుం, తం వీరఙ్గం. తేనాహ ‘‘వీరియస్సేతం నామ’’న్తి. యావ చక్కవాళపబ్బతా చక్కస్స వత్తనతో ‘‘చక్కవాళపబ్బతం సీమం కత్వా ఠితసముద్దపరియన్త’’న్తి వుత్తం. అదణ్డేనాతి ఇమినా ధనదణ్డస్స సరీరదణ్డస్స చ అకరణం వుత్తం. అసత్థేనాతి ఇమినా పన సేనాయ యుజ్ఝనస్సాతి తదుభయం దస్సేతుం ‘‘న దణ్డేనా’’తిఆది వుత్తం. ఇదం వుత్తం హోతి – యే కతాపరాధే సత్తే సతమ్పి సహస్సమ్పి గణ్హన్తి, తే ధనదణ్డేన రజ్జం కారేన్తి. యే ఛేజ్జభేజ్జం అనుసాసన్తి, తే సత్థదణ్డేన. అహం పన దువిధమ్పి దణ్డం పహాయ అదణ్డేన అజ్ఝావసిం. యే ఏకతోధారాదినా సత్థేన పరం విహేఠేన్తి, తే సత్థేన రజ్జం కారేన్తి నామ. అహం పన సత్థేన ఖుద్దకమక్ఖికాయ పివనమత్తమ్పి లోహితం కస్సచి అనుప్పాదేత్వా ధమ్మేనేవ ‘‘ఏహి ఖో, మహారాజా’’తి ఏవం పటిరాజూహి సమ్పటిచ్ఛితాగమనో వుత్తప్పకారం పథవిం అభిజినిత్వా అజ్ఝావసిం, అభివిజినిత్వా సామీ హుత్వా వసిన్తి.

ఇతి భగవా అత్తానం కాయసక్ఖిం కత్వా పుఞ్ఞానం విపాకమహన్తతం పకాసేత్వా ఇదాని తమేవత్థం గాథాబన్ధనేన దస్సేన్తో ‘‘పస్స, పుఞ్ఞానం విపాక’’న్తిఆదిమాహ. సుఖేసినోతి ఆలపనవచనమేతం, తేన సుఖపరియేసకే సత్తే ఆమన్తేతి. పాళియం పన ‘‘పస్సథా’’తి వత్తబ్బే ‘‘పస్సా’’తి వచనబ్యత్తయో కతోతి దట్ఠబ్బో. మనుస్సానం ఉరే సత్థం ఠపేత్వా ఇచ్ఛితధనహరణాదినా వా సాహసకారితాయ సాహసికా, తేసం కమ్మం సాహసికకమ్మం. పథవియా ఇస్సరో పథబ్యోతి ఆహ ‘‘పుథవిసామికో’’తి.

మేత్తసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.