౬. అబ్యాకతవగ్గో

౧-౨. అబ్యాకతసుత్తాదివణ్ణనా

౫౪-౫౫. ఛట్ఠవగ్గస్స పఠమం సువిఞ్ఞేయ్యమేవ. దుతియే అతీతే అత్తభావే నిబ్బత్తకం కమ్మన్తి ‘‘పురిమకమ్మభవస్మిం మోహో అవిజ్జా, ఆయూహనా సఙ్ఖారా, నికన్తి తణ్హా, ఉపగమనం ఉపాదానం, చేతనా భవో’’తి ఏవమాగతం సపరిక్ఖారం పఞ్చవిధం కమ్మవట్టమాహ. ఏతరహి మే అత్తభావో న సియాతి విఞ్ఞాణనామరూపసళాయతనఫస్సవేదనాసహితం పచ్చుప్పన్నం పఞ్చవిధం విపాకవట్టమాహ. యం అత్థికన్తి యం పరమత్థతో విజ్జమానకం. తేనాహ ‘‘భూత’’న్తి. తఞ్హి పచ్చయనిబ్బత్తతాయ ‘‘భూత’’న్తి వుచ్చతి. తం పజహామీతి తప్పటిబద్ధచ్ఛన్దరాగప్పహానేన తతో ఏవ ఆయతిం అనుప్పత్తిధమ్మతాపాదనవసేన పజహామి పరిచ్చజామి. హరితన్తన్తి (మ. ని. అట్ఠ. ౧.౩౦౩) హరితమేవ. అన్త-సద్దేన పదవడ్ఢనం కతం యథా ‘‘వనన్తం సుత్తన్త’’న్తి, అల్లతిణాదీని ఆగమ్మ నిబ్బాయతీతి అత్థో. పథన్తన్తి మహామగ్గం. సేలన్తన్తి పబ్బతం. ఉదకన్తన్తి ఉదకం. రమణీయం వా భూమిభాగన్తి తిణగుమ్బాదిరహితం వివిత్తం అబ్భోకాసభూమిభాగం. అనాహారాతి అపచ్చయా నిరుపాదానా. సేసమేత్థ ఉత్తానమేవ.

అబ్యాకతసుత్తాదివణ్ణనా నిట్ఠితా.

౩. తిస్సబ్రహ్మాసుత్తవణ్ణనా

౫౬. తతియే వివిత్తాని తాదిసాని పన పరియన్తాని అతిదూరాని హోన్తీతి ఆహ ‘‘అన్తిమపరియన్తిమానీ’’తి. అన్తే భవాని అన్తిమాని, అన్తిమానియేవ పరియన్తిమాని. ఉభయేనపి అతిదూరతం దస్సేతి. సమన్నాహారే ఠపయమానోతి ఇన్ద్రియం సమాకారేన వత్తేన్తో ఇన్ద్రియసమతం పటిపాదేన్తో నామ హోతి. విపస్సనాచిత్తసమ్పయుత్తో సమాధి, సతిపి సఙ్ఖారనిమిత్తావిరహే నిచ్చనిమిత్తాదివిరహతో ‘‘అనిమిత్తో’’తి వుచ్చతీతి ఆహ ‘‘అనిమిత్తన్తి బలవవిపస్సనాసమాధి’’న్తి.

తిస్సబ్రహ్మాసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౪-౭. సీహసేనాపతిసుత్తాదివణ్ణనా

౫౭-౬౦. చతుత్థే కుచ్ఛితో అరియో కదరియో. థద్ధమచ్ఛరియసదిసం హి కుచ్ఛితం సబ్బనిహీనం నత్థి సబ్బకుసలానం ఆదిభూతస్స నిసేధనతో. సేసమేత్థ పఞ్చమాదీని చ ఉత్తానత్థానేవ.

సీహసేనాపతిసుత్తాదివణ్ణనా నిట్ఠితా.

౮. పచలాయమానసుత్తవణ్ణనా

౬౧. అట్ఠమే ఆలోకసఞ్ఞం మనసి కరేయ్యాసీతి దివా వా రత్తిం వా సూరియపజ్జోతచన్దమణిఆదీనం ఆలోకం ‘‘ఆలోకో’’తి మనసి కరేయ్యాసి. ఇదం వుత్తం హోతి – సూరియచన్దాలోకాదిం దివా రత్తిఞ్చ ఉపలద్ధం యథాలద్ధవసేనేవ మనసి కరేయ్యాసి, చిత్తే ఠపేయ్యాసి. యథా తే సుభావితాలోకకసిణస్స వియ కసిణాలోకో యదిచ్ఛకం యావదిచ్ఛకఞ్చ సో ఆలోకో రత్తియం ఉపతిట్ఠతి, యేన తత్థ దివాసఞ్ఞం ఠపేయ్యాసి, దివా వియ విగతథినమిద్ధోవ భవేయ్యాసీతి. తేనాహ ‘‘యథా దివా తథా రత్తి’’న్తి. ఇతి వివటేన చేతసాతి ఏవం అపిహితేన చిత్తేన థినమిద్ధపిధానేన అపిహితత్తా. అపరియోనద్ధేనాతి సమన్తతో అనోనద్ధేన అసఞ్ఛాదితేన. సహోభాసన్తి సఞాణోభాసం. థినమిద్ధవినోదనఆలోకోపి వా హోతు కసిణాలోకోపి వా పరికమ్మాలోకోపి వా, ఉపక్కిలేసాలోకో వియ సబ్బోయం ఆలోకో ఞాణసముట్ఠానోవాతి. యేసం అకరణే పుగ్గలో మహాజానియో హోతి, తాని అవస్సం కాతబ్బాని. యాని అకాతుమ్పి వట్టన్తి, సతి సమవాయే కాతబ్బతో తాని కరణీయానీతి ఆహ ‘‘ఇతరాని కరణీయానీ’’తి. అథ వా కత్తబ్బాని కమ్మాని కరణం అరహన్తీతి కరణీయాని. ఇతరాని కిచ్చానీతిపి వదన్తి.

ఆదినయప్పవత్తా విగ్గాహికకథాతి ‘‘న త్వం ఇమం ధమ్మవినయం ఆజానాసి, అహం ఇమం ధమ్మవినయం ఆజానామి, కిం త్వం ఇమం ధమ్మవినయం ఆజానిస్ససి, మిచ్ఛాపటిపన్నో త్వమసి, అహమస్మి సమ్మాపటిపన్నో, సహితం మే, అసహితం తే, పురేవచనీయం పచ్ఛా అవచ, పచ్ఛావచనీయం పురే అవచ, అధిచిణ్ణం తే విపరావత్తం, ఆరోపితో తే వాదో, నిగ్గహితో త్వమసి. చర వాదప్పమోక్ఖాయ, నిబ్బేఠేహి వా సచే పహోసీ’’తి (దీ. ని. ౧.౧౮; మ. ని. ౩.౪౧) ఏవంపవత్తా కథా. తత్థ సహితం మేతి (దీ. ని. అట్ఠ. ౧.౧౮) మయ్హం వచనం సహితం సిలిట్ఠం, అత్థయుత్తం కారణయుత్తన్తి అత్థో. సహితన్తి వా పుబ్బాపరావిరుద్ధం. అసహితం తేతి తుయ్హం వచనం అసహితం అసిలిట్ఠం. అధిచిణ్ణం తే విపరావత్తన్తి యం తుయ్హం దీఘరత్తాచిణ్ణవసేన సుప్పగుణం, తం మయ్హం ఏకవచనేనేవ విపరావత్తం పరివత్తిత్వా ఠితం, న కిఞ్చి జానాసీతి అత్థో. ఆరోపితో తే వాదోతి మయా తవ వాదే దోసో ఆరోపితో. చర వాదప్పమోక్ఖాయాతి దోసమోచనత్థం చర విచర, తత్థ తత్థ గన్త్వా సిక్ఖాతి అత్థో. నిబ్బేఠేహి వా సచే పహోసీతి అథ సయం పహోసి, ఇదాని ఏవ నిబ్బేఠేహీతి అత్థో.

తణ్హా సబ్బసో ఖీయన్తి ఏత్థాతి తణ్హాసఙ్ఖయో, తస్మిం. తణ్హాసఙ్ఖయేతి చ ఇదం విసయే భుమ్మన్తి ఆహ ‘‘తం ఆరమ్మణం కత్వా’’తి. విముత్తచిత్తతాయాతి సబ్బసంకిలేసేహి విప్పయుత్తచిత్తతాయ. అపరభాగే పటిపదా నామ అరియసచ్చాభిసమయో. సా సాసనచారిగోచరా పచ్చత్తం వేదితబ్బతోతి ఆహ ‘‘పుబ్బభాగప్పటిపదం సంఖిత్తేన దేసేథాతి పుచ్ఛతీ’’తి. అకుప్పధమ్మతాయ ఖయవయసఙ్ఖాతం అన్తం అతీతాతి అచ్చన్తా, సో ఏవ అపరిహాయనసభావత్తా అచ్చన్తా నిట్ఠా అస్సాతి అచ్చన్తనిట్ఠా. తేనాహ ‘‘ఏకన్తనిట్ఠో సతతనిట్ఠోతి అత్థో’’తి. న హి పటివిద్ధస్స లోకుత్తరధమ్మస్స దస్సన్నం కుప్పన్నం నామ అత్థి. అచ్చన్తమేవ చతూహి యోగేహి ఖేమో ఏతస్స అత్థీతి అచ్చన్తయోగక్ఖేమీ. మగ్గబ్రహ్మచరియస్స వుసితత్తా తస్స చ అపరిహాయనసభావత్తా అచ్చన్తం బ్రహ్మచారీతి అచ్చన్తబ్రహ్మచారీ. తేనాహ ‘‘నిచ్చబ్రహ్మచారీతి అత్థో’’తి. పరియోసానన్తి మగ్గబ్రహ్మచరియపరియపరియోసానం వట్టదుక్ఖపరియోసానఞ్చ.

పఞ్చక్ఖన్ధాతి పఞ్చుపాదానక్ఖన్ధా. సక్కాయసబ్బఞ్హి సన్ధాయ ఇధ ‘‘సబ్బే ధమ్మా’’తి వుత్తం విపస్సనావిసయస్స అధిప్పేతత్తా. తస్మా ఆయతనధాతుయోపి తగ్గతికా ఏవ దట్ఠబ్బా. తేనాహ భగవా ‘‘నాలం అభినివేసాయా’’తి. న యుత్తా అభినివేసాయ ‘‘ఏతం మమ, ఏసో మే అత్తా’’తి అజ్ఝోసానాయ. ‘‘అలమేవ నిబ్బిన్దితుం అలం విరజ్జితు’’న్తిఆదీసు (దీ. ని. ౨.౨౭౨; సం. ని. ౨.౧౨౪, ౧౨౮, ౧౩౪, ౧౪౩) వియ అలం-సద్దో యుత్తత్థోపి హోతీతి ఆహ ‘‘న యుత్తా’’తి. సమ్పజ్జన్తీతి భవన్తి. యదిపి ‘‘తతియా చతుత్థీ’’తి ఇదం విసుద్ధిద్వయం అభిఞ్ఞాపఞ్ఞా, తస్స పన సపచ్చయనామరూపదస్సనభావతో సతి చ పచ్చయపరిగ్గహే సపచ్చయత్తా అనిచ్చన్తి, నామరూపస్స అనిచ్చతాయ దుక్ఖం, దుక్ఖఞ్చ అనత్తాతి అత్థతో లక్ఖణత్తయం సుపాకటమేవ హోతీతి ఆహ ‘‘అనిచ్చం దుక్ఖం అనత్తాతి ఞాతపరిఞ్ఞాయ అభిజానాతీ’’తి. తథేవ తీరణపరిఞ్ఞాయాతి ఇమినా అనిచ్చాదిభావేన నాలం అభినివేసాయాతి నామరూపస్స ఉపసంహరతి, న అభిఞ్ఞాపఞ్ఞానం సమ్భారధమ్మానం. పురిమాయ హి అత్థతో ఆపన్నం లక్ఖణత్తయం గణ్హాతి సలక్ఖణసల్లక్ఖణపరత్తా తస్సా. దుతియాయ సరూపతో తస్సా లక్ఖణత్తయారోపనవసేన సమ్మసనభావతో. ఏకచిత్తక్ఖణికతాయ అభినిపాతమత్తతాయ చ అప్పమత్తకమ్పి. రూపపరిగ్గహస్స ఓళారికభావతో అరూపపరిగ్గహం దస్సేతి. దస్సేన్తో చ వేదనాయ ఆసన్నభావతో, విసేసతో సుఖసారాగితాయ, భవస్సాదగధితమానసతాయ చ థేరస్స వేదనావసేన నిబ్బత్తేత్వా దస్సేతి.

ఖయవిరాగోతి ఖయసఙ్ఖాతో విరాగో సఙ్ఖారానం పలుజ్జనా. యం ఆగమ్మ సబ్బసో సఙ్ఖారేహి విరజ్జనా హోతి, తం నిబ్బానం అచ్చన్తవిరాగో. నిరోధానుపస్సిమ్హిపీతి నిరోధానుపస్సిపదేపి. ఏసేవ నయోతి అతిదిసిత్వా తం ఏకదేసేన వివరన్తో ‘‘నిరోధోపి హి…పే… దువిధోయేవా’’తి ఆహ. ఖన్ధానం పరిచ్చజనం తప్పటిబద్ధకిలేసప్పహానవసేనాతి యేనాకారేన విపస్సనా కిలేసే పజహతి, తేనాకారేన తంనిమిత్తక్ఖన్ధే చ పజహతీతి వత్తబ్బతం అరహతీతి ఆహ ‘‘సా హి…పే… వోస్సజ్జతీ’’తి. ఆరమ్మణతోతి కిచ్చసాధనవసేన ఆరమ్మణకరణతో. ఏవఞ్హి మగ్గతో అఞ్ఞేసం నిబ్బానారమ్మణానం పక్ఖన్దనవోస్సగ్గాభావో సిద్ధోవ హోతి. పరిచ్చజనేన పక్ఖన్దనేన చాతి ద్వీహిపి వా కారణేహి. సోతి మగ్గో. సబ్బేసం ఖన్ధానం వోస్సజ్జనం తప్పటిబద్ధసంకిలేసప్పహానేన దట్ఠబ్బం. యస్మా వా విపస్సనాచిత్తం పక్ఖన్దతీతి మగ్గసమ్పయుత్తచిత్తం సన్ధాయాహ. మగ్గో చ సముచ్ఛేదవసేన కిలేసే ఖన్ధే చ పరిచ్చజతి, తస్మా యథాక్కమం విపస్సనామగ్గానఞ్చ వసేన పక్ఖన్దనపరిచ్చాగవోస్సగ్గాపి వేదితబ్బా. తదుభయసమఙ్గీతి విపస్సనాసమఙ్గీ మగ్గసమఙ్గీ చ. ‘‘అనిచ్చానుపస్సనాయ నిచ్చసఞ్ఞం పజహతీ’’తిఆదివచనతో (పటి. మ. ౧.౫౨) హి యథా విపస్సనాయ కిలేసానం పరిచ్చాగప్పటినిస్సగ్గో లబ్భతి, ఏవం ఆయతిం తేహి కిలేసేహి ఉప్పాదేతబ్బక్ఖన్ధానమ్పి పరిచ్చాగపటినిస్సగ్గో వత్తబ్బో. పక్ఖన్దనపటినిస్సగ్గో పన మగ్గే లబ్భమానాయ ఏకన్తకారణభూతాయ వుట్ఠానగామినివిపస్సనాయ వసేన వేదితబ్బో. మగ్గే పన తదుభయమ్పి ఞాయాగతమేవ నిప్పరియాయతోవ లబ్భమానత్తా. తేనాహ ‘‘తదుభయసమఙ్గీపుగ్గలో’’తిఆది. పుచ్ఛన్తస్స అజ్ఝాసయవసేన ‘‘న కిఞ్చి లోకే ఉపాదియతీ’’తి ఏత్థ కాముపాదానవసేన ఉపాదియనం పటిక్ఖిపతీతి ఆహ ‘‘తణ్హావసేన న ఉపాదియతీ’’తి. తణ్హావసేన వా అసతి ఉపాదియనే దిట్ఠివసేన ఉపాదియనం అనవకాసమేవాతి ‘‘తణ్హావసేన’’ఇచ్చేవ వుత్తం. న పరామసతీతి నాదియతి. దిట్ఠిపరామాసవసేన వా ‘‘నిచ్చ’’న్తిఆదినా న పరామసతి. సంఖిత్తేనేవ కథేసీతి తస్స అజ్ఝాసయవసేన పపఞ్చం అకత్వా కథేసి.

పచలాయమానసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౯. మేత్తసుత్తవణ్ణనా

౬౨. నవమే మా, భిక్ఖవే, పుఞ్ఞానన్తి (ఇతివు. అట్ఠ. ౬౨) ఏత్థ మాతి పటిసేధే నిపాతో. పుఞ్ఞ-సద్దో ‘‘కుసలానం, భిక్ఖవే, ధమ్మానం సమాదానహేతు ఏవమిదం పుఞ్ఞం పవడ్ఢతీ’’తిఆదీసు (దీ. ని. ౩.౮౦) పుఞ్ఞఫలే ఆగతో. ‘‘అవిజ్జాగతోయం, భిక్ఖవే, పురిసపుగ్గలో పుఞ్ఞఞ్చే సఙ్ఖారం అభిసఙ్ఖరోతీ’’తిఆదీసు (సం. ని. ౨.౫౧) కామరూపావచరసుచరితేసు. ‘‘పుఞ్ఞూపగం హోతి విఞ్ఞాణ’’న్తిఆదీసు (సం. ని. ౨.౫౧) సుగతివిసేసభూతే ఉపపత్తిభవే. ‘‘తీణిమాని, భిక్ఖవే, పుఞ్ఞకిరియవత్థూని దానమయం పుఞ్ఞకిరియవత్థు, సీలమయం పుఞ్ఞకిరియవత్థు, భావనామయం పుఞ్ఞకిరియవత్థూ’’తిఆదీసు (ఇతివు. ౬౦; దీ. ని. ౩.౩౦౫; అ. ని. ౮.౩౬) కుసలచేతనాయం. ఇధ పన తేభూమకకుసలధమ్మే వేదితబ్బో. భాయిత్థాతి ఏత్థ దువిధం భయం ఞాణభయం, సారజ్జభయన్తి. తత్థ ‘‘యేపి తే, భిక్ఖవే, దేవా దీఘాయుకా వణ్ణవన్తో సుఖబహులా ఉచ్చేసు విమానేసు చిరట్ఠితికా, తేపి తథాగతస్స ధమ్మదేసనం సుత్వా యేభుయ్యేన భయం సంవేగం సన్తాసం ఆపజ్జన్తీ’’తి (అ. ని. ౪.౩౩) ఆగతం ఞాణభయం. ‘‘అహుదేవ భయం, అహు ఛమ్భితత్తం, అహు లోమహంసో’’తిఆదీసు (దీ. ని. ౨.౩౧౮) ఆగతం సారజ్జభయం. ఇధాపి సారజ్జభయమేవ. అయఞ్హేత్థ అత్థో – భిక్ఖవే, దీఘరత్తం కాయవచీసంయమో వత్తప్పటివత్తపూరణం ఏకాసనం ఏకసేయ్యం ఇన్ద్రియదమో ధుతధమ్మేహి చిత్తస్స నిగ్గహో సతిసమ్పజఞ్ఞం కమ్మట్ఠానానుయోగవసేన వీరియారమ్భోతి ఏవమాదీని యాని భిక్ఖునా నిరన్తరం పవత్తేతబ్బాని పుఞ్ఞాని, తేహి మా భాయిత్థ, మా భయం సన్తాసం ఆపజ్జిత్థ. ఏకచ్చస్స దిట్ఠధమ్మసుఖస్స ఉపరోధభయేన సమ్పరాయికనిబ్బానసుఖదాయకేహి పుఞ్ఞేహి మా భాయిత్థాతి. నిస్సక్కే ఇదం సామివచనం.

ఇదాని తతో అభాయితబ్బభావే కారణం దస్సేన్తో ‘‘సుఖస్సేత’’న్తిఆదిమాహ. తత్థ సుఖ-సద్దో ‘‘సుఖో బుద్ధానముప్పాదో, సుఖా విరాగతా లోకే’’తిఆదీసు (ధ. ప. ౧౯౪) సుఖమూలే ఆగతో. ‘‘యస్మా చ ఖో, మహాలి, రూపం సుఖం సుఖానుపతితం సుఖావక్కన్త’’న్తిఆదీసు (సం. ని. ౩.౬౦) సుఖారమ్మణే. ‘‘యావఞ్చిదం, భిక్ఖవే, న సుకరం అక్ఖానేన పాపుణితుం యావ సుఖా సగ్గా’’తిఆదీసు (మ. ని. ౩.౨౫౫) సుఖపచ్చయట్ఠానే. ‘‘సుఖో పుఞ్ఞస్స ఉచ్చయో’’తిఆదీసు (ధ. ప. ౧౧౮) సుఖహేతుమ్హి. ‘‘దిట్ఠధమ్మసుఖవిహారా ఏతే ధమ్మా’’తిఆదీసు (మ. ని. ౧.౮౨) అబ్యాపజ్జే. ‘‘నిబ్బానం పరమం సుఖ’’న్తిఆదీసు (మ. ని. ౨.౨౧౫; ధ. ప. ౨౦౩, ౨౦౪) నిబ్బానే. ‘‘సుఖస్స చ పహానా’’తిఆదీసు (దీ. ని. ౧.౨౩౨; మ. ని. ౧.౨౭౧; సం. ని. ౨.౧౫౨) సుఖవేదనాయం. ‘‘అదుక్ఖమసుఖం సన్తం, సుఖమిచ్చేవ భాసిత’’న్తిఆదీసు (సం. ని. ౪.౨౫౩; ఇతివు. ౫౩) ఉపేక్ఖావేదనాయం. ‘‘ద్వేపి మయా, ఆనన్ద, వేదనా వుత్తా పరియాయేన సుఖా వేదనా దుక్ఖా వేదనా’’తిఆదీసు (మ. ని. ౨.౮౯) ఇట్ఠసుఖేసు. ‘‘సుఖో విపాకో పుఞ్ఞాన’’న్తిఆదీసు (పేటకో. ౨౩) ఇట్ఠవిపాకే. ఇధాపి ఇట్ఠవిపాకే ఏవ దట్ఠబ్బో. ఇట్ఠస్సాతిఆదీసు ఇచ్ఛితబ్బతో చేవ అనిట్ఠప్పటిపక్ఖతో చ ఇట్ఠస్స. కమనీయతో మనస్మిఞ్చ కమనతో పవిసనతో కన్తస్స. పియాయితబ్బతో సన్తప్పనతో చ పియస్స. మననీయతో మనస్స వడ్ఢనతో చ మనాపస్సాతి అత్థో వేదితబ్బో. యదిదం పుఞ్ఞానీతి పుఞ్ఞానీతి యదిదం వచనం, ఏతం సుఖస్స ఇట్ఠస్స విపాకస్స అధివచనం నామం. సుఖస్సేతం యదిదం పుఞ్ఞానీతి ఫలేన కారణస్స అభేదోపచారం వదతి. తేన కతూపచితానం పుఞ్ఞానం అవస్సంభావిఫలం సుత్వా అప్పమత్తేన సక్కచ్చం పుఞ్ఞాని కత్తబ్బానీతి పుఞ్ఞకిరియాయం నియోజేతి, ఆదరఞ్చ నేసం తత్థ ఉప్పాదేతి.

ఇదాని అత్తనా సునేత్తకాలే కతేన పుఞ్ఞకమ్మేన దీఘరత్తం పచ్చనుభూతం భవన్తరప్పటిచ్ఛన్నం ఉళారతరం పుఞ్ఞవిపాకం ఉదాహరిత్వా తమత్థం పాకటతరం కరోన్తో ‘‘అభిజానామి ఖో పనాహ’’న్తిఆదిమాహ. తత్థ అభిజానామీతి అభివిసిట్ఠేన ఞాణేన జానామి, పచ్చక్ఖతో బుజ్ఝామి. దీఘరత్తన్తి చిరకాలం. పుఞ్ఞానన్తి దానాదీనం కుసలధమ్మానం. సత్త వస్సానీతి సత్త సంవచ్ఛరాని. మేత్తచిత్తన్తి మిజ్జతీతి మేత్తా, సినియ్హతీతి అత్థో. మిత్తే భవా, మిత్తస్స వా ఏసా పవత్తీతిపి మేత్తా. లక్ఖణాదితో పన హితాకారప్పవత్తిలక్ఖణా, హితూపసంహారరసా, ఆఘాతవినయపచ్చుపట్ఠానా, సత్తానం మనాపభావదస్సనపదట్ఠానా. బ్యాపాదూపసమో ఏతిస్సా సమ్పత్తి, సినేహసమ్భవో విపత్తి. మేత్తచిత్తం భావేత్వాతి మేత్తాసహగతం చిత్తం, చిత్తసీసేన సమాధి వుత్తోతి మేత్తాసమాధిం మేతాబ్రహ్మవిహారం ఉప్పాదేత్వా చేవ వడ్ఢేత్వా చ.

సత్త సంవట్టవివట్టకప్పేతి సత్త మహాకప్పే. సంవట్టవివట్టగ్గహణేనేవ హి సంవట్టట్ఠాయివివట్టట్ఠాయినోపి గహితా. ఇమం లోకన్తి కామలోకం. సంవట్టమానే సుదన్తి సంవట్టమానే, సుదన్తి నిపాతమత్తం, విపజ్జమానేతి అత్థో. ‘‘వరసంవత్తట్ఠానే సుద’’న్తిపి పఠన్తి. కప్పేతి కాలే. కప్పసీసేన హి కాలో వుత్తో, కాలే ఖీయమానే సబ్బోపి ఖీయతేవ. యథాహ – ‘‘కాలో ఘసతి భూతాని, సబ్బానేవ సహత్తనా’’తి (జా. ౧.౨.౧౯౦). ‘‘ఆభస్సరూపగో హోమీ’’తి వుత్తత్తా తేజోసంవట్టవసేనేత్థ కప్పవుట్ఠానం వేదితబ్బం. ఆభస్సరూపగోతి తత్థ పటిసన్ధిగ్గహణవసేన ఆభస్సరబ్రహ్మలోకం ఉపగచ్ఛామీతి ఆభస్సరూపగో హోమి. వివట్టమానేతి సణ్ఠహమానేతి అత్థో. సుఞ్ఞం బ్రహ్మవిమానం ఉపపజ్జామీతి కస్సచి సత్తస్స తత్థ నిబ్బత్తస్స అభావతో సుఞ్ఞం యం పఠమజ్ఝానభూమిసఙ్ఖాతం బ్రహ్మవిమానం ఆదితో నిబ్బత్తతి, తం పటిసన్ధిగ్గహణవసేన ఉపపజ్జామి ఉపేమి.

బ్రహ్మాతి కామావచరసత్తేహి విసిట్ఠట్ఠేన తథా తథా బ్రూహితగుణతాయ బ్రహ్మవిహారతో నిబ్బత్తనట్ఠేన చ బ్రహ్మా. బ్రహ్మపారిసజ్జబ్రహ్మపురోహితేహి మహన్తో బ్రహ్మాతి మహాబ్రహ్మా, తతో ఏవ తే అభిభవిత్వా ఠితత్తా అభిభూ. తేహి న కేనచిపి గుణేన అభిభూతోతి అనభిభూతో. అఞ్ఞదత్థూతి ఏకంసవచనే నిపాతో. దస్సనతో దసో, అతీతానాగతపచ్చుప్పన్నానం దస్సనసమత్థో అభిఞ్ఞాఞాణేన పస్సితబ్బం పస్సామీతి అత్థో. సేసబ్రహ్మానం ఇద్ధిపాదభావనాబలేన అత్తనో చిత్తఞ్చ మమ వసే వత్తేమీతి వసవత్తీ హోమీతి యోజేతబ్బం. తదా కిర బోధిసత్తో అట్ఠసమాపత్తిలాభీపి సమానో తథా సత్తహితం అత్తనో పారమిపూరణఞ్చ ఓలోకేన్తో తాసు ఏవ ద్వీసు ఝానభూమీసు నికన్తి ఉప్పాదేత్వా మేత్తాబ్రహ్మవిహారవసేన అపరాపరం సంసరి. తేన వుత్తం ‘‘సత్త వస్సాని…పే… వసవత్తీ’’తి.

ఏవం భగవా రూపావచరపుఞ్ఞస్స విపాకమహన్తతం పకాసేత్వా ఇదాని కామావచరపుఞ్ఞస్సపి విపాకం దస్సేన్తో ‘‘ఛత్తింసక్ఖత్తు’’న్తిఆదిమాహ. తత్థ సక్కో అహోసిన్తి ఛత్తింసక్ఖత్తుం ఛత్తింసవారే అఞ్ఞత్థ అనుపపజ్జిత్వా నిరన్తరం సక్కో దేవానమిన్దో తావతింసదేవరాజా అహోసిం. రాజా అహోసిన్తిఆదీసు చతూహి అచ్ఛరియధమ్మేహి చతూహి సఙ్గహవత్థూహి చ లోకం రఞ్జేతీతి రాజా. చక్కరతనం వత్తేతి, చతూహి సమ్పత్తిచక్కేహి వత్తతి, తేహి చ పరం వత్తేతి, పరహితాయ చ ఇరియాపథచక్కానం వత్తో ఏతస్మిం అత్థీతి చక్కవత్తీ. ‘‘రాజా’’తి చేత్థ సామఞ్ఞం, ‘‘చక్కవత్తీ’’తి విసేసం. ధమ్మేన చరతీతి ధమ్మికో, ఞాయేన సమేన వత్తతీతి అత్థో. ధమ్మేనేవ రజ్జం లభిత్వా రాజా జాతోతి ధమ్మరాజా, దసవిధే కుసలధమ్మే అగరహితే చ రాజధమ్మే నియుత్తోతి ధమ్మికో. తేన చ ధమ్మేన సకలం లోకం రఞ్జేతీతి ధమ్మరాజా. పరహితధమ్మకరణేన వా ధమ్మికో, అత్తహితధమ్మకరణేన ధమ్మరాజా. యస్మా చక్కవత్తీ ధమ్మేన ఞాయేన రజ్జం అధిగచ్ఛతి, న అధమ్మేన, తస్మా వుత్తం ‘‘ధమ్మేన లద్ధరజ్జత్తా ధమ్మరాజా’’తి.

చతూసు దిసాసు సముద్దపరియోసానతాయ చాతురన్తా నామ తత్థ తత్థ దీపే మహాపథవీతి ఆహ ‘‘పురత్థిమ…పే… ఇస్సరో’’తి. విజితావీతి విజేతబ్బస్స విజితవా, కామకోధాదికస్స అబ్భన్తరస్స పటిరాజభూతస్స బాహిరస్స చ అరిగణస్స విజయీ విజినిత్వా ఠితోతి అత్థో. కామం చక్కవత్తినో కేనచి యుద్ధం నామ నత్థి, యుద్ధేన పన సాధేతబ్బస్స విజయస్స సిద్ధియా ‘‘విజితసఙ్గామో’’తి వుత్తం. జనపదో వా చతుబ్బిధఅచ్ఛరియధమ్మేన సమన్నాగతో అస్మిం రాజిని థావరియం కేనచి అసంహారియం దళ్హభత్తిభావం పత్తో, జనపదే వా అత్తనో ధమ్మికాయ పటిపత్తియా థావరియం థిరభావం పత్తోతి జనపదత్థావరియప్పత్తో. చణ్డస్స హి రఞ్ఞో బలిదణ్డాదీహి లోకం పీళయతో మనుస్సా మజ్ఝిమజనపదం ఛడ్డేత్వా పబ్బతసముద్దతీరకన్దరాదీని నిస్సాయ పచ్చన్తే వాసం కప్పేన్తి. అతిముదుకస్స రఞ్ఞో చోరేహి సాహసికధనవిలోపపీళితా మనుస్సా పచ్చన్తం పహాయ జనపదమజ్ఝే వాసం కప్పేన్తి. ఇతి ఏవరూపే రాజిని జనపదో థిరభావం న పాపుణాతి.

సత్తరతనసమన్నాగతోతి చక్కరతనాదీహి సత్తహి రతనేహి సముపేతో. తేసు హి రాజా చక్కవత్తీ చక్కరతనేన అజితం జినాతి, హత్థిఅస్సరతనేహి విజితే సుఖేనేవ అనువిచరతి, పరిణాయకరతనేన విజితమనురక్ఖతి, అవసేసేహి ఉపభోగసుఖమనుభవతి. పఠమేన చస్స ఉస్సాహసత్తియోగో, పచ్ఛిమేన మన్తసత్తియోగో, హత్థిఅస్సగహపతిరతనేహి పభుసత్తియోగో సుపరిపుణ్ణో హోతి. ఇత్థిమణిరతనేహి ఉపభోగసుఖమనుభవతి, సేసేహి ఇస్సరియసుఖం. విసేసతో చస్స పురిమాని తీణి అదోసకుసలమూలజనితకమ్మానుభావేన సమ్పజ్జన్తి, మజ్ఝిమాని అలోభకుసలమూలజనితకమ్మానుభావేన, పచ్ఛిమమేకం అమోహకుసలమూలజనితకమ్మానుభావేనాతి.

సూరాతి సత్తివన్తో, నిబ్భయాతి అత్థోతి ఆహ ‘‘అభీరునో’’తి. అఙ్గన్తి కారణం. యేన కారణేన ‘‘వీరా’’తి వుచ్చేయ్యుం, తం వీరఙ్గం. తేనాహ ‘‘వీరియస్సేతం నామ’’న్తి. యావ చక్కవాళపబ్బతా చక్కస్స వత్తనతో ‘‘చక్కవాళపబ్బతం సీమం కత్వా ఠితసముద్దపరియన్త’’న్తి వుత్తం. అదణ్డేనాతి ఇమినా ధనదణ్డస్స సరీరదణ్డస్స చ అకరణం వుత్తం. అసత్థేనాతి ఇమినా పన సేనాయ యుజ్ఝనస్సాతి తదుభయం దస్సేతుం ‘‘న దణ్డేనా’’తిఆది వుత్తం. ఇదం వుత్తం హోతి – యే కతాపరాధే సత్తే సతమ్పి సహస్సమ్పి గణ్హన్తి, తే ధనదణ్డేన రజ్జం కారేన్తి. యే ఛేజ్జభేజ్జం అనుసాసన్తి, తే సత్థదణ్డేన. అహం పన దువిధమ్పి దణ్డం పహాయ అదణ్డేన అజ్ఝావసిం. యే ఏకతోధారాదినా సత్థేన పరం విహేఠేన్తి, తే సత్థేన రజ్జం కారేన్తి నామ. అహం పన సత్థేన ఖుద్దకమక్ఖికాయ పివనమత్తమ్పి లోహితం కస్సచి అనుప్పాదేత్వా ధమ్మేనేవ ‘‘ఏహి ఖో, మహారాజా’’తి ఏవం పటిరాజూహి సమ్పటిచ్ఛితాగమనో వుత్తప్పకారం పథవిం అభిజినిత్వా అజ్ఝావసిం, అభివిజినిత్వా సామీ హుత్వా వసిన్తి.

ఇతి భగవా అత్తానం కాయసక్ఖిం కత్వా పుఞ్ఞానం విపాకమహన్తతం పకాసేత్వా ఇదాని తమేవత్థం గాథాబన్ధనేన దస్సేన్తో ‘‘పస్స, పుఞ్ఞానం విపాక’’న్తిఆదిమాహ. సుఖేసినోతి ఆలపనవచనమేతం, తేన సుఖపరియేసకే సత్తే ఆమన్తేతి. పాళియం పన ‘‘పస్సథా’’తి వత్తబ్బే ‘‘పస్సా’’తి వచనబ్యత్తయో కతోతి దట్ఠబ్బో. మనుస్సానం ఉరే సత్థం ఠపేత్వా ఇచ్ఛితధనహరణాదినా వా సాహసకారితాయ సాహసికా, తేసం కమ్మం సాహసికకమ్మం. పథవియా ఇస్సరో పథబ్యోతి ఆహ ‘‘పుథవిసామికో’’తి.

మేత్తసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౧౦. భరియాసుత్తవణ్ణనా

౬౩. దసమే ఉచ్చాసద్దా మహాసద్దా ఉద్ధం ఉగ్గతత్తా ఉచ్చం పత్థటత్తా మహన్తం అవినిబ్భోగం వినిభుఞ్జిత్వా గహేతుం అసక్కుణేయ్యం సద్దం కరోన్తా వదన్తి. వచీఘోసోపి హి బహూహి ఏకజ్ఝం పవత్తితో అత్థతో చ సద్దతో చ దురవబోధో కేవలం మహానిగ్ఘోసో ఏవ హుత్వా సోతపథమాగచ్ఛతి. మచ్ఛవిలోపేతి మచ్ఛే విలుమ్పిత్వా వియ గహణే, మచ్ఛానం వా విలుమ్పనే. కేవట్టానఞ్హి మచ్ఛపచ్ఛిట్ఠపితట్ఠానే మహాజనో సన్నిపతిత్వా ‘‘ఇధ అఞ్ఞం ఏకం మచ్ఛం దేహి, ఏకం మచ్ఛఫాలం దేహి, ఏతస్స తే మహా దిన్నో, మయ్హం ఖుద్దకో’’తి ఏవం ఉచ్చాసద్దమహాసద్దం కరోన్తి. తం సన్ధాయేతం వుత్తం ‘‘కేవట్టానం మచ్ఛపచ్ఛిం ఓతారేత్వా ఠితట్ఠానే’’తి. మచ్ఛగ్గహణత్థం జాలే పక్ఖిత్తేపి తస్మిం ఠానే కేవట్టా చేవ అఞ్ఞే చ ‘‘పవిట్ఠో న పవిట్ఠో, గహితో న గహితో’’తి మహాసద్దం కరోన్తి. తం సన్ధాయేతం వుత్తం ‘‘జాలే వా…పే… మహాసద్దో హోతీ’’తి. కత్తబ్బవత్తన్తి పాదపరికమ్మాదికత్తబ్బకిచ్చం. ఖరాతి చిత్తేన వాచాయ చ కక్ఖళా. సేసమేత్థ ఉత్తానమేవ.

భరియాసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౧౧. కోధనసుత్తవణ్ణనా

౬౪. ఏకాదసమే సపత్తకరణాతి వా సపత్తేహి కాతబ్బా. కోధనన్తి కుజ్ఝనసీలం. కోధనోయన్తి కుజ్ఝనో అయం. అయన్తి చ నిపాతమత్తం. కోధపరేతోతి కోధేన అనుగతో, పరాభిభూతో వా. దుబ్బణ్ణోవ హోతీతి పకతియా వణ్ణవాపి అలఙ్కతప్పటియత్తోపి ముఖవికారాదివసేన విరూపో ఏవ హోతి. ఏతరహి ఆయతిఞ్చాతి కోధాభిభూతస్స ఏకన్తమిదం ఫలన్తి దీపేతుం ‘‘దుబ్బణ్ణోవా’’తి అవధారణం కత్వా పున ‘‘కోధాభిభూతో’’తి వుత్తం.

అయసభావన్తి అకిత్తిమభావం. అత్తనో పరేసఞ్చ అనత్థం జనేతీతి అనత్థజననో. అన్తరతోతి అబ్భన్తరతో, చిత్తతో వా. తం జనో నావబుజ్ఝతీతి కోధసఙ్ఖాతం అన్తరతో అబ్భన్తరే అత్తనో చిత్తేయేవ జాతం అనత్థజననచిత్తప్పకోపనాదిభయం భయహేతుం అయం బాలమహాజనో న జానాతి. యన్తి యత్థ. భుమ్మత్థే హి ఏతం పచ్చత్తవచనం. యస్మిం కాలే కోధో సహతే నరం, అన్ధతమం తదా హోతీతి సమ్బన్ధో. యన్తి వా కారణవచనం, యస్మా కోధో ఉప్పజ్జమానో నరం సహతే అభిభవతి, తస్మా అన్ధతమం తదా హోతి, యదా కుద్ధోతి అత్థో యం-తం-సద్దానం ఏకన్తసమ్బన్ధభావతో. అథ వా యన్తి కిరియాపరామసనం. సహతేతి యదేతం కోధస్స సహనం అభిభవనం, ఏతం అన్ధతమం భవనన్తి అత్థో. అథ వా యం నరం కోధో సహతే అభిభవతి, తస్స అన్ధతమం తదా హోతి. తతో చ కుద్ధో అత్థం న జానాతి, కుద్ధో ధమ్మం న పస్సతీతి.

భూనం వుచ్చతి వుద్ధి, తస్స హననం ఘాతో ఏతేసన్తి భూనహచ్చాని. తేనాహ ‘‘హతవుద్ధీనీ’’తి. దమ-సద్దేన వుత్తమేవత్థం విభావేతుం పఞ్ఞావీరియేన దిట్ఠియాతి వుత్తన్తి దస్సేన్తో ‘‘కతరేన దమేనా’’తిఆదిమాహ. అనేకత్థో హి దమ-సద్దో. ‘‘సచ్చేన దన్తో దమసా ఉపేతో, వేదన్తగూ వుసితబ్రహ్మచరియో’’తి (సం. ని. ౧.౧౯౫; సు. ని. ౪౬౭) ఏత్థ హి ఇన్ద్రియసంవరో దమోతి వుత్తో ‘‘మనచ్ఛట్ఠాని ఇన్ద్రియాని దమేతీ’’తి కత్వా. ‘‘యది సచ్చా దమా చాగా, ఖన్త్యా భియ్యోధ విజ్జతీ’’తి (సం. ని. ౧.౨౪౬; సు. ని. ౧౯౧) ఏత్థ పఞ్ఞా దమో ‘‘సంకిలేసం దమేతి పజహతీ’’తి కత్వా. ‘‘దానేన దమేన సంయమేన సచ్చవజ్జేన అత్థి పుఞ్ఞం, అత్థి పుఞ్ఞస్స ఆగమో’’తి (సం. ని. ౪.౩౬౫) ఏత్థ ఉపోసథకమ్మం దమో ‘‘ఉపవసనవసేన కాయకమ్మాదీని దమేతీ’’తి కత్వా. ‘‘సక్ఖిస్ససి ఖో త్వం, పుణ్ణ, ఇమినా దమూపసమేన సమన్నాగతో సునాపరన్తస్మిం జనపదన్తరే విహరితు’’న్తి (మ. ని. ౩.౩౯౬; సం. ని. ౪.౮౮) ఏత్థ అధివాసనక్ఖన్తి దమో ‘‘కోధూపనాహమక్ఖాదికే దమేతి వినోదేతీ’’తి కత్వా. ‘‘న మానకామస్స దమో ఇధత్థి, న మోనమత్థి అసమాహితస్సా’’తి (సం. ని. ౧.౯) ఏత్థ అభిసమ్బోజ్ఝఙ్గాదికో సమాధిపక్ఖికో ధమ్మో దమో ‘‘దమ్మతి చిత్తం ఏతేనా’’తి కత్వా. ఇధాపి ‘‘తం దమేన సముచ్ఛిన్దే, పఞ్ఞావీరియేన దిట్ఠియా’’తి వచనతో దమ-సద్దేన పఞ్ఞావీరియదిట్ఠియో వుత్తా.

కోధనసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

అబ్యాకతవగ్గవణ్ణనా నిట్ఠితా.