౧. సత్తవిఞ్ఞాణట్ఠితిసుత్తవణ్ణనా

౪౪. పఞ్చమస్స పఠమే యస్మా నిదస్సనత్థే నిపాతో (దీ. ని. టీ. ౨.౧౨౭) తస్మా సేయ్యథాపి మనుస్సాతి యథా మనుస్సాతి వుత్తం హోతి. విసేసో హోతియేవ సతిపి బాహిరస్స కారణస్స అభేదే అజ్ఝత్తికస్స భిన్నత్తా. నానత్తం కాయే ఏతేసం, నానత్తో వా కాయో ఏతేసన్తి నానత్తకాయా. ఇమినా నయేన సేసపదేసుపి అత్థో వేదితబ్బో. నేసన్తి మనుస్సానం. నానత్తా సఞ్ఞా ఏతేసం అత్థీతి నానత్తసఞ్ఞినో. సుఖసముస్సయతో వినిపాతో ఏతేసం అత్థీతి వినిపాతికా సతిపి దేవభావే దిబ్బసమ్పత్తియా అభావతో. అపాయేసు వా గతో నత్థి నిపాతో ఏతేసన్తి వినిపాతికా. తేనాహ ‘‘చతుఅపాయవినిముత్తా’’తి. పియఙ్కరమాతాదీనం వియాతి పియఙ్కరమాతా కిర యక్ఖినీ పచ్చూససమయే అనురుద్ధత్థేరస్స ధమ్మం సజ్ఝాయతో సుత్వా –

‘‘మా సద్దమకరీ పియఙ్కర, భిక్ఖు ధమ్మపదాని భాసతి;

అపి ధమ్మపదం విజానియ, పటిపజ్జేమ హితాయ నో సియా.

‘‘పాణేసు చ సంయమామసే, సమ్పజానముసా న భణామసే;

సిక్ఖేమ సుసీల్యమత్తనో, అపి ముచ్చేమ పిసాచయోనియా’’తి. (సం. ని. ౧.౨౪౦) –

ఏవం పుత్తకం సఞ్ఞాపేత్వా తం దివసం సోతాపత్తిఫలం పత్తా. ఉత్తరమాతా పన భగవతో ధమ్మం సుత్వావ సోతాపన్నా జాతా.

బ్రహ్మకాయే పఠమజ్ఝాననిబ్బత్తే బ్రహ్మసమూహే, బ్రహ్మనికాయే వా భవాతి బ్రహ్మకాయికా. మహాబ్రహ్మునో పరిసాయ భవాతి బ్రహ్మపారిసజ్జా తస్స పరిచారకట్ఠానే ఠితత్తా. మహాబ్రహ్మునో పురోహితట్ఠానే ఠితాతి బ్రహ్మపురోహితా. ఆయువణ్ణాదీహి మహన్తా బ్రహ్మానోతి మహాబ్రహ్మానో. సతిపి తేసం తివిధానమ్పి పఠమేన ఝానేన గన్త్వా నిబ్బత్తభావే ఝానస్స పన పవత్తిభేదేన అయం విసేసోతి దస్సేతుం ‘‘బ్రహ్మపారిసజ్జా పనా’’తిఆది వుత్తం. పరిత్తేనాతి హీనేన. సా చస్స హీనతా ఛన్దాదీనం హీనతాయ వేదితబ్బా. పటిలద్ధమత్తం వా హీనం. కప్పస్సాతి అసఙ్ఖ్యేయ్యకప్పస్స. హీనపణీతానం మజ్ఝే భవత్తా మజ్ఝిమం. సా చస్స మజ్ఝిమతా ఛన్దాదీనం మజ్ఝిమతాయ వేదితబ్బా. పటిలభిత్వా నాతిసుభావితం వా మజ్ఝిమం. ఉపడ్ఢకప్పోతి అసఙ్ఖ్యేయ్యకప్పస్స ఉపడ్ఢకప్పో. విప్ఫారికతరోతి బ్రహ్మపారిసజ్జేహి పమాణతో విపులతరో సభావతో ఉళారతరో చ హోతి. సభావేనపి హి ఉళారతమోవ. తం పనేత్థ అప్పమాణం. తస్స హి పరిత్తాభాదీనం పరిత్తసుభాదీనఞ్చ కాయే సతిపి సభావవేమత్తే ఏకత్తవసేనేవ వవత్థపీయతీతి ‘‘ఏకత్తకాయా’’త్వేవ తే వుచ్చన్తి. పణీతేనాతి ఉక్కట్ఠేన. సా చస్స ఉక్కట్ఠతా ఛన్దాదీనం ఉక్కట్ఠతాయ వేదితబ్బా. సుభావితం వా, సమ్మదేవ, వసిభావం పాపితం పణీతం ‘‘పధానభావం నీత’’న్తి కత్వా. ఇధాపి కప్పో అసఙ్ఖ్యేయ్యకప్పవసేనేవ వేదితబ్బో పరిపుణ్ణమహాకప్పస్స అసమ్భవతో. ఇతీతి ఏవం వుత్తప్పకారేన. తేతి ‘‘బ్రహ్మకాయికా’’తి వుత్తా తివిధాపి బ్రహ్మానో. సఞ్ఞాయ ఏకత్తాతి తిహేతుకభావేన ఏకసభావత్తా. న హి తస్సా సమ్పయుత్తధమ్మవసేన అఞ్ఞోపి కోచి భేదో అత్థి. ఏవన్తి ఇమినా నానత్తకాయా ఏకత్తసఞ్ఞినో గహితాతి దస్సేతి.

దణ్డఉక్కాయాతి దణ్డదీపికాయ. సరతి ధావతి, విస్సరతి విప్పకిణ్ణా వియ ధావతి. ద్వే కప్పాతి ద్వే మహాకప్పా. ఇతో పరేసుపి ఏసేవ నయో. ఇధాతి ఇమస్మిం సుత్తే. ఉక్కట్ఠపరిచ్ఛేదవసేన ఆభస్సరగ్గహణేనేవ సబ్బేపి తే పరిత్తాభాఅప్పమాణాభాపి గహితా.

సున్దరా పభా సుభా, తాయ కిణ్ణా సుభాకిణ్ణాతి వత్తబ్బే. భా-సద్దస్స రస్సత్తం అన్తిమ-ణ-కారస్స హ-కారఞ్చ కత్వా ‘‘సుభకిణ్హా’’తి వుత్తా. అట్ఠకథాయం పన నిచ్చలాయ ఏకగ్ఘనాయ పభాయ సుభోతి పరియాయవచనన్తి ‘‘సుభేన ఓకిణ్ణా వికిణ్ణా’’తి అత్థో వుత్తో. ఏత్థాపి అన్తిమ-ణ-కారస్స హ-కారకరణం ఇచ్ఛితబ్బమేవ. న ఛిజ్జిత్వా పభా గచ్ఛతి ఏకగ్ఘనత్తా. చతుత్థవిఞ్ఞాణట్ఠితిమేవ భజన్తి కాయస్స సఞ్ఞాయ చ ఏకరూపత్తా. విపులసన్తసుఖాయువణ్ణాదిఫలత్తా వేహప్ఫలా. ఏత్థాతి విఞ్ఞాణట్ఠితియం.

వివట్టపక్ఖే ఠితా అపునరావత్తనతో. ‘‘న సబ్బకాలికా’’తి వత్వా తమేవ అసబ్బకాలికత్తం విభావేతుం ‘‘కప్పసతసహస్సమ్పీ’’తిఆది వుత్తం. సోళసకప్పసహస్సచ్చయేన ఉప్పన్నానం సుద్ధావాసబ్రహ్మానం పరినిబ్బాయనతో అఞ్ఞేసఞ్చ తత్థ అనుప్పజ్జనతో బుద్ధసుఞ్ఞే లోకే సుఞ్ఞం తం ఠానం హోతి, తస్మా సుద్ధావాసా న సబ్బకాలికా. ఖన్ధావారట్ఠానసదిసా హోన్తి సుద్ధావాసభూమియో. ఇమినా సుత్తేన సుద్ధావాసానం సత్తావాసభావదీపనేనేవ విఞ్ఞాణట్ఠితిభావోపి దీపితో హోతి, తస్మా సుద్ధావాసాపి సత్తసు విఞ్ఞాణట్ఠితీసు చతుత్థవిఞ్ఞాణట్ఠితిం, నవసు సత్తావాసేసు చతుత్థసత్తావాసఞ్చ భజన్తి.

సుఖుమత్తాతి సఙ్ఖారావసేససుఖుమభావప్పత్తత్తా. పరిబ్యత్తవిఞ్ఞాణకిచ్చాభావతో నేవ విఞ్ఞాణం, న సబ్బసో అవిఞ్ఞాణం హోతీతి నావిఞ్ఞాణం, తస్మా పరిప్ఫుతవిఞ్ఞాణకిచ్చవన్తీసు విఞ్ఞాణట్ఠితీసు న వుత్తం.

సత్తవిఞ్ఞాణట్ఠితిసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.