౫. మహాయఞ్ఞవగ్గో
౧. సత్తవిఞ్ఞాణట్ఠితిసుత్తవణ్ణనా
౪౪. పఞ్చమస్స పఠమే యస్మా నిదస్సనత్థే నిపాతో (దీ. ని. టీ. ౨.౧౨౭) తస్మా సేయ్యథాపి మనుస్సాతి యథా మనుస్సాతి వుత్తం హోతి. విసేసో హోతియేవ సతిపి బాహిరస్స కారణస్స అభేదే అజ్ఝత్తికస్స భిన్నత్తా. నానత్తం కాయే ఏతేసం, నానత్తో వా కాయో ఏతేసన్తి నానత్తకాయా. ఇమినా నయేన సేసపదేసుపి అత్థో వేదితబ్బో. నేసన్తి మనుస్సానం. నానత్తా సఞ్ఞా ఏతేసం అత్థీతి నానత్తసఞ్ఞినో. సుఖసముస్సయతో వినిపాతో ఏతేసం అత్థీతి వినిపాతికా సతిపి దేవభావే దిబ్బసమ్పత్తియా అభావతో. అపాయేసు వా గతో నత్థి నిపాతో ఏతేసన్తి వినిపాతికా. తేనాహ ‘‘చతుఅపాయవినిముత్తా’’తి. పియఙ్కరమాతాదీనం వియాతి పియఙ్కరమాతా కిర యక్ఖినీ పచ్చూససమయే అనురుద్ధత్థేరస్స ధమ్మం సజ్ఝాయతో సుత్వా –
‘‘మా సద్దమకరీ పియఙ్కర, భిక్ఖు ధమ్మపదాని భాసతి;
అపి ధమ్మపదం విజానియ, పటిపజ్జేమ హితాయ నో సియా.
‘‘పాణేసు చ సంయమామసే, సమ్పజానముసా న భణామసే;
సిక్ఖేమ సుసీల్యమత్తనో, అపి ముచ్చేమ పిసాచయోనియా’’తి. (సం. ని. ౧.౨౪౦) –
ఏవం పుత్తకం సఞ్ఞాపేత్వా తం దివసం సోతాపత్తిఫలం పత్తా. ఉత్తరమాతా పన భగవతో ధమ్మం సుత్వావ సోతాపన్నా జాతా.
బ్రహ్మకాయే పఠమజ్ఝాననిబ్బత్తే బ్రహ్మసమూహే, బ్రహ్మనికాయే వా భవాతి బ్రహ్మకాయికా. మహాబ్రహ్మునో పరిసాయ భవాతి బ్రహ్మపారిసజ్జా తస్స పరిచారకట్ఠానే ఠితత్తా. మహాబ్రహ్మునో పురోహితట్ఠానే ఠితాతి బ్రహ్మపురోహితా. ఆయువణ్ణాదీహి మహన్తా బ్రహ్మానోతి మహాబ్రహ్మానో. సతిపి తేసం తివిధానమ్పి పఠమేన ఝానేన గన్త్వా నిబ్బత్తభావే ఝానస్స పన పవత్తిభేదేన అయం విసేసోతి దస్సేతుం ‘‘బ్రహ్మపారిసజ్జా పనా’’తిఆది వుత్తం. పరిత్తేనాతి హీనేన. సా చస్స హీనతా ఛన్దాదీనం హీనతాయ వేదితబ్బా. పటిలద్ధమత్తం వా హీనం. కప్పస్సాతి అసఙ్ఖ్యేయ్యకప్పస్స. హీనపణీతానం మజ్ఝే భవత్తా మజ్ఝిమం. సా చస్స మజ్ఝిమతా ఛన్దాదీనం మజ్ఝిమతాయ వేదితబ్బా. పటిలభిత్వా నాతిసుభావితం వా మజ్ఝిమం. ఉపడ్ఢకప్పోతి అసఙ్ఖ్యేయ్యకప్పస్స ఉపడ్ఢకప్పో. విప్ఫారికతరోతి బ్రహ్మపారిసజ్జేహి పమాణతో విపులతరో సభావతో ఉళారతరో చ హోతి. సభావేనపి హి ఉళారతమోవ. తం పనేత్థ అప్పమాణం. తస్స హి పరిత్తాభాదీనం పరిత్తసుభాదీనఞ్చ కాయే సతిపి సభావవేమత్తే ఏకత్తవసేనేవ వవత్థపీయతీతి ‘‘ఏకత్తకాయా’’త్వేవ తే వుచ్చన్తి. పణీతేనాతి ఉక్కట్ఠేన. సా చస్స ఉక్కట్ఠతా ఛన్దాదీనం ఉక్కట్ఠతాయ వేదితబ్బా. సుభావితం వా, సమ్మదేవ, వసిభావం పాపితం పణీతం ‘‘పధానభావం నీత’’న్తి కత్వా. ఇధాపి కప్పో అసఙ్ఖ్యేయ్యకప్పవసేనేవ వేదితబ్బో పరిపుణ్ణమహాకప్పస్స అసమ్భవతో. ఇతీతి ఏవం వుత్తప్పకారేన. తేతి ‘‘బ్రహ్మకాయికా’’తి వుత్తా తివిధాపి బ్రహ్మానో. సఞ్ఞాయ ఏకత్తాతి తిహేతుకభావేన ఏకసభావత్తా. న హి తస్సా సమ్పయుత్తధమ్మవసేన అఞ్ఞోపి కోచి భేదో అత్థి. ఏవన్తి ఇమినా నానత్తకాయా ఏకత్తసఞ్ఞినో గహితాతి దస్సేతి.
దణ్డఉక్కాయాతి దణ్డదీపికాయ. సరతి ధావతి, విస్సరతి విప్పకిణ్ణా వియ ధావతి. ద్వే కప్పాతి ద్వే మహాకప్పా. ఇతో పరేసుపి ఏసేవ నయో. ఇధాతి ఇమస్మిం సుత్తే. ఉక్కట్ఠపరిచ్ఛేదవసేన ఆభస్సరగ్గహణేనేవ సబ్బేపి తే పరిత్తాభాఅప్పమాణాభాపి గహితా.
సున్దరా పభా సుభా, తాయ కిణ్ణా సుభాకిణ్ణాతి వత్తబ్బే. భా-సద్దస్స రస్సత్తం అన్తిమ-ణ-కారస్స హ-కారఞ్చ కత్వా ‘‘సుభకిణ్హా’’తి వుత్తా. అట్ఠకథాయం పన నిచ్చలాయ ఏకగ్ఘనాయ పభాయ సుభోతి పరియాయవచనన్తి ‘‘సుభేన ఓకిణ్ణా వికిణ్ణా’’తి అత్థో వుత్తో. ఏత్థాపి అన్తిమ-ణ-కారస్స హ-కారకరణం ఇచ్ఛితబ్బమేవ. న ఛిజ్జిత్వా పభా గచ్ఛతి ఏకగ్ఘనత్తా. చతుత్థవిఞ్ఞాణట్ఠితిమేవ భజన్తి కాయస్స సఞ్ఞాయ చ ఏకరూపత్తా. విపులసన్తసుఖాయువణ్ణాదిఫలత్తా వేహప్ఫలా. ఏత్థాతి విఞ్ఞాణట్ఠితియం.
వివట్టపక్ఖే ఠితా అపునరావత్తనతో. ‘‘న సబ్బకాలికా’’తి వత్వా తమేవ అసబ్బకాలికత్తం విభావేతుం ‘‘కప్పసతసహస్సమ్పీ’’తిఆది వుత్తం. సోళసకప్పసహస్సచ్చయేన ఉప్పన్నానం సుద్ధావాసబ్రహ్మానం పరినిబ్బాయనతో అఞ్ఞేసఞ్చ తత్థ అనుప్పజ్జనతో బుద్ధసుఞ్ఞే లోకే సుఞ్ఞం తం ఠానం హోతి, తస్మా సుద్ధావాసా న సబ్బకాలికా. ఖన్ధావారట్ఠానసదిసా హోన్తి సుద్ధావాసభూమియో. ఇమినా సుత్తేన సుద్ధావాసానం సత్తావాసభావదీపనేనేవ విఞ్ఞాణట్ఠితిభావోపి దీపితో హోతి, తస్మా సుద్ధావాసాపి సత్తసు విఞ్ఞాణట్ఠితీసు చతుత్థవిఞ్ఞాణట్ఠితిం, నవసు సత్తావాసేసు చతుత్థసత్తావాసఞ్చ భజన్తి.
సుఖుమత్తాతి సఙ్ఖారావసేససుఖుమభావప్పత్తత్తా. పరిబ్యత్తవిఞ్ఞాణకిచ్చాభావతో నేవ విఞ్ఞాణం, న సబ్బసో అవిఞ్ఞాణం హోతీతి నావిఞ్ఞాణం, తస్మా పరిప్ఫుతవిఞ్ఞాణకిచ్చవన్తీసు విఞ్ఞాణట్ఠితీసు న వుత్తం.
సత్తవిఞ్ఞాణట్ఠితిసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౨. సమాధిపరిక్ఖారసుత్తవణ్ణనా
౪౫. దుతియే సమాధిపరిక్ఖారాతి ఏత్థ తయో పరిక్ఖారా. ‘‘రథో సీలపరిక్ఖారో, ఝానక్ఖో చక్కవీరియో’’తి (సం. ని. ౫.౪) హి ఏత్థ అలఙ్కారో పరిక్ఖారో నామ. ‘‘సత్తహి నగరపరిక్ఖారేహి సుపరిక్ఖతం హోతీ’’తి (అ. ని. ౭.౬౭) ఏత్థ పరివారో పరిక్ఖారో నామ. ‘‘గిలానపచ్చయ…పే… జీవితపరిక్ఖారా’’తి (మ. ని. ౧.౧౯౧-౧౯౨) ఏత్థ సమ్భారో పరిక్ఖారో నామ. సో ఇధ అధిప్పేతోతి ఆహ ‘‘మగ్గసమాధిస్స సమ్భారా’’తి. పరివారపరిక్ఖారోపి వట్టతియేవ. పరివారో హి సమ్మాదిట్ఠాదయో మగ్గధమ్మా సమ్మాసమాధిస్స సహజాతాదిపచ్చయభావేన పరికరణతో అభిసఙ్ఖరణతో. పరిక్ఖతాతి పరివారితా. అయం వుచ్చతి అరియో సమ్మాసమాధీతి అయం సత్తహి రతనేహి పరివుతో చక్కవత్తీ వియ సత్తహి అఙ్గేహి పరివుతో అరియో సమ్మాసమాధీతి వుచ్చతి. ఉపేచ్చ నిస్సీయతీతి ఉపనిసా, సహ ఉపనిసాయాతి సఉపనిసో, సఉపనిస్సయో అత్థో, సపరివారోయేవాతి వుత్తం హోతి. సహకారికారణభూతో హి ధమ్మసమూహో ఇధ ‘‘ఉపనిసో’’తి అధిప్పేతో.
సమాధిపరిక్ఖారసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౩. పఠమఅగ్గిసుత్తవణ్ణనా
౪౬. తతియే అనుడహనట్ఠేనాతి కామం ఆహునేయ్యగ్గిఆదయో తయో అగ్గీ బ్రాహ్మణేహిపి ఇచ్ఛితా సన్తి. తే పన తేహి ఇచ్ఛితమత్తావ, న సత్తానం తాదిసా అత్థసాధకా. యే పన సత్తానం అత్థసాధకా, తే దస్సేతుం ‘‘ఆహునం వుచ్చతీ’’తిఆది వుత్తం. తత్థ ఆనేత్వా హుననం పూజనం ‘‘ఆహున’’న్తి వుత్తం, తం ఆహునం అరహన్తీ మాతాపితరో. తేనాహ భగవా – ‘‘ఆహునేయ్యాతి, భిక్ఖవే, మాతాపితూనం ఏతం అధివచన’’న్తి (ఇతివు. ౧౦౬). యదగ్గేన చ తే పుత్తానం బహూపకారతాయ ఆహునేయ్యాతి, తేసు సమ్మాపటిపత్తి నేసం హితసుఖావహా, తదగ్గేన తేసు మిచ్ఛాపటిపత్తి అహితదుక్ఖావహాతి ఆహ ‘‘తేసు…పే… నిబ్బత్తన్తీ’’తి.
స్వాయమత్థో (దీ. ని. అట్ఠ. ౩.౩౦౫) మిత్తవిన్దకవత్థునా వేదితబ్బో. మిత్తవిన్దకో హి మాతరా, ‘‘తాత, అజ్జ ఉపోసథికో హుత్వా విహారే సబ్బరత్తిం ధమ్మస్సవనం సుణోహి, సహస్సం తే దస్సామీ’’తి వుత్తో ధనలోభేన ఉపోసథం సమాదాయ విహారం గన్త్వా ‘‘ఇదం ఠానం అకుతోభయ’’న్తి సల్లక్ఖేత్వా ధమ్మాసనస్స హేట్ఠా నిపన్నో సబ్బరత్తిం నిద్దాయిత్వా ఘరం అగమాసి. మాతా పాతోవ యాగుం పచిత్వా ఉపనామేసి. సో సహస్సం గహేత్వావ పివి. అథస్స ఏతదహోసి ‘‘ధనం సంహరిస్సామీ’’తి. సో నావాయ సముద్దం పక్ఖన్దితుకామో అహోసి. అథ నం మాతా, ‘‘తాత, ఇమస్మిం కులే చత్తాలీసకోటిధనం అత్థి, అలం గమనేనా’’తి నివారేతి. సో తస్సా వచనం అనాదియిత్వా గచ్ఛతి ఏవ. సా పురతో అట్ఠాసి. అథ నం కుజ్ఝిత్వా ‘‘అయం మయ్హం పురతో తిట్ఠతీ’’తి పాదేన పహరిత్వా పతితం అన్తరం కత్వా అగమాసి.
మాతా ఉట్ఠహిత్వా ‘‘మాదిసాయ మాతరి ఏవరూపం కమ్మం కత్వా గతస్స తే గతట్ఠానే సుఖం భవిస్సతీతి ఏవంసఞ్ఞీ నామ త్వం పుత్తా’’తి ఆహ. తస్స నావం ఆరుయ్హ గచ్ఛతో సత్తమే దివసే నావా అట్ఠాసి. అథ తే మనుస్సా ‘‘అద్ధా ఏత్థ పాపపుగ్గలో అత్థి, సలాకం దేథా’’తి ఆహంసు. సలాకా దీయమానా తస్సేవ తిక్ఖత్తుం పాపుణి. తే తస్స ఉళుమ్పం దత్వా తం సముద్దే పక్ఖిపింసు. సో ఏకం దీపం గన్త్వా విమానపేతీహి సద్ధిం సమ్పత్తిం అనుభవన్తో తాహి ‘‘పురతో పురతో మా అగమాసీ’’తి వుచ్చమానోపి తద్దిగుణం తద్దిగుణం సమ్పత్తిం పస్సన్తో అనుపుబ్బేన ఖురచక్కధరం ఏకం అద్దస. తం చక్కం పదుమపుప్ఫం వియ ఉపట్ఠాసి. సో తం ఆహ, ‘‘అమ్భో, ఇదం తయా పిళన్ధితం పదుమం మయ్హం దేహీ’’తి. న ఇదం, సామి, పదుమం, ఖురచక్కం ఏతన్తి. సో ‘‘వఞ్చేసి మం త్వం, కిం మయా పదుమం న దిట్ఠపుబ్బ’’న్తి వత్వా ‘‘త్వం లోహితచన్దనం విలిమ్పిత్వా పిళన్ధనం పదుమపుప్ఫం మయ్హం న దాతుకామో’’తి ఆహ. సో చిన్తేసి ‘‘అయమ్పి మయా కతసదిసం కమ్మం కత్వా తస్స ఫలం అనుభవితుకామో’’తి. అథ నం ‘‘గణ్హ, రే’’తి వత్వా తస్స మత్థకే చక్కం ఖిపి. తేన వుత్తం –
‘‘చతుబ్భి అట్ఠజ్ఝగమా, అట్ఠాహి పిచ సోళస;
సోళసాహి చ బాత్తింస, అత్రిచ్ఛం చక్కమాసదో;
ఇచ్ఛాహతస్స పోసస్స, చక్కం భమతి మత్థకే’’తి. (జా. ౧.౧.౧౦౪; ౧.౫.౧౦౩);
సోతి గేహసామికో భత్తా. పురిమనయేనేవాతి అనుడహనస్స పచ్చయతాయ. తత్రిదం వత్థు – కస్సపబుద్ధకాలే సోతాపన్నస్స ఉపాసకస్స భరియా అతిచారం చరతి. సో తం పచ్చక్ఖతో దిస్వా ‘‘కస్మా ఏవం కరోసీ’’తి ఆహ. సా ‘‘సచాహం ఏవరూపం కరోమి, అయం మే సునఖో విలుప్పమానో ఖాదతూ’’తి వత్వా కాలకతా కణ్ణముణ్డకదహే వేమానికపేతీ హుత్వా నిబ్బత్తా దివా సమ్పత్తిం అనుభవతి, రత్తిం దుక్ఖం. తదా బారాణసిరాజా మిగవం చరన్తో అరఞ్ఞం పవిసిత్వా అనుపుబ్బేన కణ్ణముణ్డకదహం సమ్పత్తో తాయ సద్ధిం సమ్పత్తిం అనుభవతి. సా తం వఞ్చేత్వా రత్తిం దుక్ఖం అనుభవతి. సో ఞత్వా ‘‘కత్థ ను ఖో గచ్ఛతీ’’తి పిట్ఠితో పిట్ఠితో గన్త్వా అవిదూరే ఠితో కణ్ణముణ్డకదహతో నిక్ఖమిత్వా తం ‘‘పటపట’’న్తి ఖాదమానం ఏకం సునఖం దిస్వా అసినా ద్విధా ఛిన్ది, ద్వే అహేసుం. పున ఛిన్నే చత్తారో, పున ఛిన్నే అట్ఠ, పున ఛిన్నే సోళస అహేసుం. సా ‘‘కిం కరోసి, సామీ’’తి ఆహ. సో ‘‘కిం ఇద’’న్తి ఆహ. సా ‘‘ఏవం అకత్వా ఖేళపిణ్డం భూమియం నిట్ఠుభిత్వా పాదేన ఘంసాహీ’’తి ఆహ. సో తథా అకాసి. సునఖా అన్తరధాయింసు. ముట్ఠియోగో కిరాయం తస్స సునఖన్తరధానస్స, యదిదం ఖేళపిణ్డం భూమియం నిట్ఠుభిత్వా పాదేన ఘంసనం, తం దివసం తస్సా కమ్మం ఖీణం. రాజా విప్పటిసారీ హుత్వా గన్తుం ఆరద్ధో. సా ‘‘మయ్హం, సామి, కమ్మం ఖీణం, మా అగమాసీ’’తి ఆహ. రాజా అస్సుత్వావ గతో.
దక్ఖిణాతి చత్తారో పచ్చయా దీయమానా దక్ఖన్తి ఏతేహి హితసుఖానీతి, తం దక్ఖిణం అరహతీతి దక్ఖిణేయ్యో, భిక్ఖుసఙ్ఘో.
పఠమఅగ్గిసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౪-౫. దుతియఅగ్గిసుత్తాదివణ్ణనా
౪౭-౪౮. చతుత్థే యఞ్ఞవాటం సమ్పాదేత్వా మహాయఞ్ఞం ఉద్దిస్స సవిఞ్ఞాణకాని అవిఞ్ఞాణకాని చ యఞ్ఞూపకరణాని సజ్జితానీతి ఆహ పాళియం ‘‘మహాయఞ్ఞో ఉపక్ఖటో’’తి. తం ఉపకరణం తేసం తథాసజ్జనన్తి ఆహ ‘‘ఉపక్ఖటోతి పచ్చుపట్ఠితో’’తి. వచ్ఛతరసతానీతి యువభావప్పత్తాని నాతిబలవవచ్ఛసతాని. తే పన వచ్ఛా ఏవ హోన్తి, న దమ్మా, బలీబద్దా వా. ఉరబ్భాతి తరుణమేణ్డకా వుచ్చన్తి. ఉపనీతానీతి ఠపనత్థాయ ఉపనీతాని. విహింసట్ఠేనాతి హింసనట్ఠేన. ఉపవాయతూతి ఉపగన్త్వా సరీరదరథం నిబ్బాపేన్తో సణ్హసీతలా వాతో వాయతు. సేసం సువిఞ్ఞేయ్యమేవ. పఞ్చమే నత్థి వత్తబ్బం.
దుతియఅగ్గిసుత్తాదివణ్ణనా నిట్ఠితా.
౬. దుతియసఞ్ఞాసుత్తవణ్ణనా
౪౯. ఛట్ఠే న్హారువిలేఖనన్తి చమ్మం లిఖన్తానం చమ్మం లిఖిత్వా ఛడ్డితకసటం. ‘‘ఏసోహమస్మీ’’తిఆదినా అహంకరణం అహఙ్కారో. ‘‘ఏతం మమా’’తి మమంకరణం మమఙ్కారో. తేనాహ ‘‘అహఙ్కారదిట్ఠితో’’తిఆది. తిస్సో విధాతి సేయ్యసదిసహీనవసేన తయో మానా. ‘‘ఏకవిధేన రూపసఙ్గహో’’తిఆదీసు (ధ. స. ౫౮౪) కోట్ఠాసో ‘‘విధా’’తి వుత్తో. ‘‘కథంవిధం సీలవన్తం వదన్తి, కథంవిధం పఞ్ఞవన్తం వదన్తీ’’తిఆదీసు (సం. ని. ౧.౯౫) పకారో. ‘‘తిస్సో ఇమా, భిక్ఖవే, విధా. కతమా తిస్సో? సేయ్యోహమస్మీతి విధా’’తి (విభ. ౯౨౦) ఏత్థ మానో ‘‘విధా’’తి వుత్తో. ఇధాపి మానోవ అధిప్పేతో. మానో హి విదహనతో హీనాదివసేన తివిధా. తేనాకారేన దహనతో ఉపదహనతో ‘‘విధా’’తి వుచ్చతి.
దుతియసఞ్ఞాసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౭-౮. మేథునసుత్తాదివణ్ణనా
౫౦-౫౧. సత్తమే ఇధాతి ఇమస్మిం లోకే. ఏకచ్చోతి ఏకో. సమణో వా బ్రాహ్మణో వాతి పబ్బజ్జామత్తేన సమణో వా, జాతిమత్తేన బ్రాహ్మణో వా. ద్వయంద్వయసమాపత్తిన్తి ద్వీహి ద్వీహి సమాపజ్జితబ్బం, మేథునన్తి అత్థో. న హేవ ఖో సమాపజ్జతీతి సమ్బన్ధో. ఉచ్ఛాదనం ఉబ్బట్టనం. సమ్బాహనం పరిమద్దనం. సాదియతీతి అధివాసేతి. తదస్సాదేతీతి ఉచ్ఛాదనాదిం అభిరమతి. నికామేతీతి ఇచ్ఛతి. విత్తిన్తి తుట్ఠిం. ఇదమ్పి ఖోతి ఏత్థ ఇదన్తి యథావుత్తం సాదియనాదిం ఖణ్డాదిభావవసేన ఏకం కత్వా వుత్తం. పి-సద్దో వక్ఖమానం ఉపాదాయ సముచ్చయత్థో, ఖో-సద్దో అవధారణత్థో. ఇదం వుత్తం హోతి – యదేతం బ్రహ్మచారిపటిఞ్ఞస్స అసతిపి ద్వయంద్వయసమాపత్తియం మాతుగామస్స ఉచ్ఛాదననహాపనసమ్బాహనసాదియనాది. ఇదమ్పి ఏకంసేన తస్స బ్రహ్మచరియస్స ఖణ్డాదిభావాపాదనతో ఖణ్డమ్పి ఛిద్దమ్పి సబలమ్పి కమ్మాసమ్పీతి. ఏవం పన ఖణ్డాదిభావాపత్తియా సో అపరిసుద్ధం బ్రహ్మచరియం చరతి, న పరిసుద్ధం, సంయుత్తో మేథునసంయోగేన, న విసంయుత్తో. తతో చస్స న జాతిఆదీహి పరిముత్తీతి దస్సేన్తో ‘‘అయం వుచ్చతీ’’తిఆదిమాహ.
సఞ్జగ్ఘతీతి కిలేసవసేన మహాహసితం హసతి. సంకీళతీతి కాయసంసగ్గవసేన కీళతి. సంకేలాయతీతి సబ్బసో మాతుగామం కేలాయన్తో విహరతి. చక్ఖునాతి అత్తనో చక్ఖునా. చక్ఖున్తి మాతుగామస్స చక్ఖుం. ఉపనిజ్ఝాయతీతి ఉపేచ్చ నిజ్ఝాయతి ఓలోకేతి. తిరోకుట్టన్తి కుట్టస్స పరతో. తథా తిరోపాకారం, ‘‘మత్తికామయా భిత్తి కుట్టం, ఇట్ఠకామయా పాకారో’’తి వదన్తి. యా కాచి వా భిత్తి పోరిసకా దియడ్ఢరతనప్పమాణా కుట్టం, తతో అధికో పాకారో. అస్సాతి బ్రహ్మచారిపటిఞ్ఞస్స. పుబ్బేతి వతసమాదానతో పుబ్బే. కామగుణేహీతి కామకోట్ఠాసేహి. సమప్పితన్తి సుట్ఠు అప్పితం సహితం. సమఙ్గిభూతన్తి సమన్నాగతం. పరిచారయమానన్తి కీళన్తం, ఉపట్ఠహియమానం వా. పణిధాయాతి పత్థేత్వా. సీలేనాతిఆదీసు యమనియమాదిసమాదానవసేన సీలం, అవీతిక్కమవసేన వతం. ఉభయమ్పి వా సీలం, దుక్కరచరియవసేన పవత్తితం వతం. తంతంఅకిచ్చసమ్మతతో వా నివత్తిలక్ఖణం సీలం, తంతంసమాదానవతో వేసభోజనకిచ్చకరణాదివిసేసప్పటిపత్తి వతం. సబ్బథాపి దుక్కరచరియా తపో. మేథునా విరతి బ్రహ్మచరియన్తి ఏవమ్పేత్థ పాళివణ్ణనా వేదితబ్బా. అట్ఠమం ఉత్తానమేవ.
మేథునసుత్తాదివణ్ణనా నిట్ఠితా.
౯. దానమహప్ఫలసుత్తవణ్ణనా
౫౨. నవమే ‘‘సాహు దాన’’న్తి దానం దేతీతి ‘‘దానం నామ సాధు సున్దర’’న్తి దానం దేతీతి అత్థో. దానఞ్హి దత్వా తం పచ్చవేక్ఖన్తస్స పామోజ్జపీతిసోమనస్సాదయో ఉప్పజ్జన్తి, లోభదోసఇస్సామచ్ఛేరాదయో విదూరీభవన్తి. ఇదాని దానం అనుకూలధమ్మపరిబ్రూహనేన పచ్చనీకధమ్మవిదూరీకరణేన చ భావనాచిత్తస్స ఉపసోభనాయ చ పరిక్ఖారాయ చ హోతీతి ‘‘అలఙ్కారభూతఞ్చేవ పరివారభూతఞ్చ దేతీ’’తి వుత్తం. ఝానానాగామీ నామ హోతి ఝానం నిబ్బత్తేత్వా బ్రహ్మలోకూపపన్నానం అరియానం హేట్ఠా అనుప్పజ్జనతో. ఇమం పేచ్చ పరిభుఞ్జిస్సామీతి సాపేక్ఖస్స దానం పరలోకఫలాసాయ సాతిసయాయ చ పుబ్బాచారవసేన ఉప్పజ్జమానాయ అనుభవత్తా తణ్హుత్తరం నామ హోతీతి ఆహ ‘‘పఠమం తణ్హుత్తరియదాన’’న్తి. దానం నామ బుద్ధాదీహి పసత్థన్తి గరుం చిత్తీకారం ఉపట్ఠపేత్వా దాతబ్బత్తా ‘‘దుతియం చిత్తీకారదాన’’న్తి వుత్తం. పుబ్బకేహి పితుపితామహేహి దిన్నపుబ్బం కతపుబ్బం జహాపేతుం నామ నానుచ్ఛవికన్తి అత్తభావసభాగవసేన హిరోత్తప్పం పచ్చుపట్ఠపేత్వా దాతబ్బతో ‘‘తతియం హిరోత్తప్పదాన’’న్తి వుత్తం. ‘‘అహం పచామి, న ఇమే పచన్తి, నారహామి పచన్తో అపచన్తానం దానం అదాతు’’న్తి ఏవంసఞ్ఞీ హుత్వా దేన్తో నిరవసేసం కత్వా దేతీతి ఆహ ‘‘చతుత్థం నిరవసేసదాన’’న్తి. ‘‘యథా తేసం పుబ్బకానం ఇసీనం తాని మహాయఞ్ఞకాని అహేసుం, ఏవం మే అయం దానపరిభోగో భవిస్సతీ’’తి ఏవంసఞ్ఞినో దానం దక్ఖిణం అరహేసు దాతబ్బతో ‘‘పఞ్చమం దక్ఖిణేయ్యదాన’’న్తి వుత్తం. ‘‘ఇమం మే దానం దదతో చిత్తం పసీదతీ’’తిఆదినా పీతిసోమనస్సం ఉప్పాదేత్వా దేన్తస్స దానం సోమనస్సబాహుల్లప్పత్తియా సోమనస్సుపచారం నామ హోతీతి ఆహ ‘‘ఛట్ఠం సోమనస్సుపవిచారదాన’’న్తి వుత్తం.
దానమహప్ఫలసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౧౦. నన్దమాతాసుత్తవణ్ణనా
౫౩. దసమే ‘‘వుత్థవస్సో పవారేత్వా…పే… నిక్ఖమీ’’తి అఙ్గుత్తరభాణకానం మతేనేతం వుత్తం. మజ్ఝిమభాణకా పన వదన్తి ‘‘భగవా ఉపకట్ఠాయ వస్సూపనాయికాయ జేతవనతో భిక్ఖుసఙ్ఘపరివుతో చారికం నిక్ఖమి. తేనేవ చ అకాలే నిక్ఖన్తత్తా కోసలరాజాదయో వారేతుం ఆరభింసు. పవారేత్వా హి చరణం బుద్ధాచిణ్ణ’’న్తి. పుణ్ణాయ సమ్మాపటిపత్తిం పచ్చాసీసన్తో భగవా ‘‘మమ నివత్తనపచ్చయా త్వం కిం కరిస్ససీ’’తి ఆహ. పుణ్ణాపి…పే… పబ్బజీతి ఏత్థ సేట్ఠి ‘‘పుణ్ణాయ భగవా నివత్తితో’’తి సుత్వా తం భుజిస్సం కత్వా ధీతుట్ఠానే ఠపేసి. సా పబ్బజ్జం యాచిత్వా పబ్బజి, పబ్బజిత్వా విపస్సనం ఆరభి. అథస్సా సత్థా ఆరద్ధవిపస్సకభావం ఞత్వా ఇమం ఓభాసగాథం విస్సజ్జేసి –
‘‘పుణ్ణే పూరస్సు సద్ధమ్మం, చన్దో పన్నరసో యథా;
పరిపుణ్ణాయ పఞ్ఞాయ, దుక్ఖస్సన్తం కరిస్ససీ’’తి. (థేరీగా. ౩);
సా గాథాపరియోసానే అరహత్తం పత్వా అభిఞ్ఞాతా సావికా అహోసి. సేసమేత్థ సువిఞ్ఞేయ్యమేవ.
నన్దమాతాసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.
మహాయఞ్ఞవగ్గవణ్ణనా నిట్ఠితా.
పఠమపణ్ణాసకం నిట్ఠితం.