౨. అనుసయవగ్గో

౪.పుగ్గలసుత్తవణ్ణనా

౧౪. దుతియస్స చతుత్థే ఉభతో ఉభయథా, ఉభతో ఉభోహి భాగేహి విముత్తోతి ఉభతోభాగవిముత్తో ఏకదేససరూపేకసేసనయేన. ద్వీహి భాగేహీతి కరణే నిస్సక్కే చేతం బహువచనం. ఆవుత్తిఆదివసేన అయం నియమో వేదితబ్బోతి ఆహ ‘‘అరూపసమాపత్తియా’’తిఆది. ఏతేన ‘‘సమాపత్తియా విక్ఖమ్భనవిమోక్ఖేన, మగ్గేన సముచ్ఛేదవిమోక్ఖేన విముత్తత్తా ఉభతోభాగవిముత్తో’’తి ఏవం పవత్తో తిపిటకచూళనాగత్థేరవాదో, ‘‘నామకాయతో రూపకాయతో చ విముత్తత్తా ఉభతోభాగవిముత్తో’’తి ఏవం పవత్తో తిపిటకమహారక్ఖితత్థేరవాదో, ‘‘సమాపత్తియా విక్ఖమ్భనవిమోక్ఖేన ఏకవారం, మగ్గేన సముచ్ఛేదవిమోక్ఖేన ఏకవారం విముత్తత్తా ఉభతోభాగవిముత్తో’’తి ఏవం పవత్తో తిపిటకచూళాభయత్థేరవాదో చాతి ఇమేసం తిణ్ణమ్పి థేరవాదానం ఏకజ్ఝం సఙ్గహో కతోతి దట్ఠబ్బం. ఏత్థ చ పఠమవాదే ద్వీహి భాగేహి విముత్తో ఉభతోభాగవిముత్తో వుత్తో, దుతియవాదే ఉభతో భాగతో విముత్తోతి ఉభతోభాగవిముత్తో, తతియవాదే ద్వీహి భాగేహి ద్వే వారే విముత్తోతి అయమేతేసం విసేసోతి. విముత్తోతి కిలేసేహి విముత్తో, కిలేసవిక్ఖమ్భనసముచ్ఛేదనేహి వా కాయతో విముత్తోహి అత్థో.

సోతి ఉభతోభాగవిముత్తో. కామఞ్చేత్థ రూపావచరచతుత్థజ్ఝానమ్పి అరూపావచరజ్ఝానం వియ దువఙ్గికం ఆనేఞ్జప్పత్తన్తి వుచ్చతి. తం పన పదట్ఠానం కత్వా అరహత్తం పత్తో ఉభతోభాగవిముత్తో నామ న హోతి రూపకాయతో అవిముత్తత్తా. తఞ్హి కిలేసకాయతోవ విముత్తం, న రూపకాయతో, తస్మా తతో వుట్ఠాయ అరహత్తం పత్తో ఉభతోభాగవిముత్తో న హోతీతి ఆహ ‘‘చతున్నం అరూప…పే… పఞ్చవిధో హోతీ’’తి. అరూపసమాపత్తీనన్తి నిద్ధారణే సామివచనం. అరహత్తం పత్తఅనాగామినోతి భూతపుబ్బగతియా వుత్తం. న హి అరహత్తం పత్తో అనాగామీ నామ హోతి. ‘‘రూపీ రూపాని పస్సతీ’’తిఆదికే నిరోధసమాపత్తిఅన్తే అట్ఠ విమోక్ఖే వత్వా –

‘‘యతో చ ఖో, ఆనన్ద, భిక్ఖు ఇమే అట్ఠ విమోక్ఖే కాయేన ఫుసిత్వా విహరతి, పఞ్ఞాయ చస్స దిస్వా ఆసవా పరిక్ఖీణా హోన్తి. అయం వుచ్చతి, ఆనన్ద, భిక్ఖు ఉభతోభాగవిముత్తో’’తి –

యదిపి మహానిదానే (దీ. ని. ౨.౧౩౦) వుత్తం, తం పన ఉభతోభాగవిముత్తసేట్ఠవసేన వుత్తన్తి, ఇధ పన సబ్బఉభతోభాగవిముత్తే సఙ్గహణత్థం ‘‘పఞ్చవిధో హోతీ’’తి వత్వా ‘‘పాళి పనేత్థ…పే… అట్ఠవిమోక్ఖలాభినో వసేన ఆగతా’’తి ఆహ. మజ్ఝిమనికాయే పన కీటాగిరిసుత్తే (మ. ని. ౨.౧౮౨) –

‘‘కతమో చ, భిక్ఖవే, పుగ్గలో ఉభతోభాగవిముత్తో? ఇధ, భిక్ఖవే, ఏకచ్చో పుగ్గలో యే తే సన్తా విమోక్ఖా అతిక్కమ్మ రూపే ఆరుప్పా, తే కాయేన ఫుసిత్వా విహరతి, పఞ్ఞాయ చస్స దిస్వా ఆసవా పరిక్ఖీణా హోన్తి. అయం వుచ్చతి, భిక్ఖవే, పుగ్గలో ఉభతోభాగవిముత్తో’’తి –

అరూపసమాపత్తివసేన చత్తారో ఉభతోభాగవిముత్తా, సేట్ఠో చ వుత్తో వుత్తలక్ఖణూపపత్తితో. యథావుత్తేసు హి పఞ్చసు పురిమా చత్తారో సమాపత్తిసీసం నిరోధం న సమాపజ్జన్తీతి పరియాయేన ఉభతోభాగవిముత్తా నామ. అట్ఠసమాపత్తిలాభీ అనాగామీ తం సమాపజ్జిత్వా తతో వుట్ఠాయ విపస్సనం వడ్ఢేత్వా అరహత్తం పత్తోతి నిప్పరియాయేన ఉభతోభాగవిముత్తసేట్ఠో నామ.

కతమో చ పుగ్గలోతిఆది పుగ్గలపఞ్ఞత్తిపాళి. తత్థ కతమోతి పుచ్ఛావచనం. పుగ్గలోతి అసాధారణతో పుచ్ఛితబ్బవచనం. ఇధాతి ఇధస్మిం సాసనే. ఏకచ్చోతి ఏకో. అట్ఠ విమోక్ఖే కాయేన ఫుసిత్వా విహరతీతి అట్ఠ సమాపత్తియో సమాపజ్జిత్వా నామకాయతో పటిలభిత్వా విహరతి. పఞ్ఞాయ చస్స దిస్వా ఆసవా పరిక్ఖీణా హోన్తీతి విపస్సనాపఞ్ఞాయ సఙ్ఖారగతం, మగ్గపఞ్ఞాయ చత్తారి సచ్చాని పస్సిత్వా చత్తారోపి ఆసవా పరిక్ఖీణా హోన్తి. దిస్వాతి దస్సనహేతు. న హి ఆసవే పఞ్ఞాయ పస్సన్తి, దస్సనకారణా పన పరిక్ఖీణా దిస్వా పరిక్ఖీణాతి వుత్తా దస్సనాయత్తపరిక్ఖయత్తా. ఏవఞ్హి దస్సనం ఆసవానం ఖయస్స పురిమకిరియాభావేన వుత్తం.

పఞ్ఞావిముత్తోతి విసేసతో పఞ్ఞాయ ఏవ విముత్తో, న తస్స అధిట్ఠానభూతేన అట్ఠవిమోక్ఖసఙ్ఖాతేన సాతిసయేన సమాధినాతి పఞ్ఞావిముత్తో. యో అరియో అనధిగతఅట్ఠవిమోక్ఖో సబ్బసో ఆసవేహి విముత్తో, తస్సేతం అధివచనం. అధిగతేపి హి రూపజ్ఝానవిమోక్ఖే న సో సాతిసయసమాధినిస్సితోతి న తస్స వసేన ఉభతోభాగవిముత్తతా హోతీతి వుత్తోవాయమత్థో. అరూపజ్ఝానేసు పన ఏకస్మిమ్పి సతి ఉభతోభాగవిముత్తోయేవ నామ హోతి. తేన హి అట్ఠవిమోక్ఖేకదేసేన తంనామదానసమత్థేన అట్ఠవిమోక్ఖలాభీత్వేవ వుచ్చతి. సముదాయే హి పవత్తో వోహారో అవయవేపి దిస్సతి యథా తం ‘‘సత్తిసయో’’తి అనవసేసతో ఆసవానం పరిక్ఖీణత్తా. అట్ఠవిమోక్ఖపటిక్ఖేపవసేనేవ న ఏకదేసభూతరూపజ్ఝానప్పటిక్ఖేపవసేన. ఏవఞ్హి అరూపజ్ఝానేకదేసాభావేపి అట్ఠవిమోక్ఖపటిక్ఖేపో న హోతీతి సిద్ధం హోతి. అరూపావచరజ్ఝానేసు హి ఏకస్మిమ్పి సతి ఉభతోభాగవిముత్తోయేవ నామ హోతి.

ఫుట్ఠన్తం సచ్ఛికతోతి ఫుట్ఠానం అన్తో ఫుట్ఠన్తో, ఫుట్ఠానం అరూపజ్ఝానానం అనన్తరో కాలోతి అధిప్పాయో. అచ్చన్తసంయోగే చేతం ఉపయోగవచనం. తం ఫుట్ఠానన్తరకాలమేవ సచ్ఛికాతబ్బం సచ్ఛికతో సచ్ఛికరణూపాయేనాతి వుత్తం హోతి, భావనపుంసకం వా ఏతం ‘‘ఏకమన్తం నిసీదీ’’తిఆదీసు వియ. యో హి అరూపజ్ఝానేన రూపకాయతో నామకాయేకదేసతో చ విక్ఖమ్భనవిమోక్ఖేన విముత్తో, తేన నిరోధసఙ్ఖాతో విమోక్ఖో ఆలోచితో పకాసితో వియ హోతి, న పన కాయేన సచ్ఛికతో. నిరోధం పన ఆరమ్మణం కత్వా ఏకచ్చేసు ఆసవేసు ఖేపితేసు తేన సో సచ్ఛికతో హోతి, తస్మా సో సచ్ఛికాతబ్బం నిరోధం యథాఆలోచితం నామకాయేన సచ్ఛి కరోతీతి ‘‘కాయసక్ఖీ’’తి వుచ్చతి, న తు ‘‘విముత్తో’’తి ఏకచ్చానం ఆసవానం అపరిక్ఖీణత్తా. తేనాహ ‘‘ఝానఫస్సం పఠమం ఫుసతి, పచ్ఛా నిరోధం నిబ్బానం సచ్ఛికరోతీ’’తి. అయం చతున్నం అరూపసమాపత్తీనం ఏకేకతో వుట్ఠాయ సఙ్ఖారే సమ్మసిత్వా కాయసక్ఖిభావం పత్తానం చతున్నం, నిరోధా వుట్ఠాయ అగ్గమగ్గప్పత్తఅనాగామినో చ వసేన ఉభతోభాగవిముత్తో వియ పఞ్చవిధో నామ హోతీతి వుత్తం అభిధమ్మటీకాయం (పు. ప. మూలటీ. ౨౪) ‘‘కాయసక్ఖిమ్హిపి ఏసేవ నయో’’తి. ఏకచ్చే ఆసవాతి హేట్ఠిమమగ్గవజ్ఝా ఆసవా.

దిట్ఠన్తం పత్తోతి దస్సనసఙ్ఖాతస్స సోతాపత్తిమగ్గఞాణస్స అనన్తరం పత్తోతి వుత్తం హోతి. ‘‘దిట్ఠత్తా పత్తో’’తిపి పాఠో. ఏతేన చతుసచ్చదస్సనసఙ్ఖాతాయ దిట్ఠియా నిరోధస్స పత్తతం దీపేతి. తేనాహ ‘‘దుక్ఖా సఙ్ఖారా’’తిఆది. తత్థ పఞ్ఞాయాతి మగ్గపఞ్ఞాయ. పఠమఫలట్ఠతో పట్ఠాయ యావ అగ్గమగ్గట్ఠా దిట్ఠిప్పత్తో. తేనాహ ‘‘సోపి కాయసక్ఖీ వియ ఛబ్బిధో హోతీ’’తి. యథా పన పఞ్ఞావిముత్తో, ఏవం అయమ్పి సుక్ఖవిపస్సకో చతూహి అరూపజ్ఝానేహి వుట్ఠాయ దిట్ఠిప్పత్తభావప్పత్తా చత్తారో చాతి పఞ్చవిధో హోతీతి వేదితబ్బో. సద్ధావిముత్తేపి ఏసేవ నయో. ఇదం దుక్ఖన్తి ఏత్తకం దుక్ఖం, న ఇతో ఉద్ధం దుక్ఖన్తి. యథాభూతం పజానాతీతి ఠపేత్వా తణ్హం ఉపాదానక్ఖన్ధపఞ్చకం దుక్ఖసచ్చన్తి యాథావతో పజానాతి. యస్మా పన తణ్హా దుక్ఖం జనేతి నిబ్బత్తేతి, తతో తం దుక్ఖం సముదేతి, తస్మా నం ‘‘అయం దుక్ఖసముదయో’’తి యథాభూతం పజానాతి. యస్మా పన ఇదం దుక్ఖఞ్చ సముదయో చ నిబ్బానం పత్వా నిరుజ్ఝతి, అప్పవత్తిం గచ్ఛతి, తస్మా న ‘‘అయం దుక్ఖనిరోధో’’తి యథాభూతం పజానాతి. అరియో పన అట్ఠఙ్గికో మగ్గో తం దుక్ఖనిరోధం గచ్ఛతి, తేన తం ‘‘అయం దుక్ఖనిరోధగామినీ పటిపదా’’తి యథాభూతం పజానాతి. ఏత్తావతా నానాక్ఖణే సచ్చవవత్థానం దస్సితం. ఇదాని తం ఏకక్ఖణే దస్సేతుం ‘‘తథాగతప్పవేదితా’’తిఆది వుత్తం. తథాగతప్పవేదితాతి తథాగతేన బోధిమణ్డే పటివిద్ధా విదితా పాకటా కతా. ధమ్మాతి చతుసచ్చధమ్మా. వోదిట్ఠా హోన్తీతి సుదిట్ఠా. వోచరితాతి సుచరితా, పఞ్ఞాయ సుట్ఠు చరాపితాతి అత్థో. అయన్తి అయం ఏవరూపో పుగ్గలో దిట్ఠిప్పత్తోతి.

సద్ధాయ విముత్తోతి సద్దహనవసేన విముత్తో. ఏతేన సబ్బథా అవిముత్తస్సపి సద్ధామత్తేన విముత్తభావం దస్సేతి. సద్ధావిముత్తోతి వా సద్ధాయ అధిముత్తోతి అత్థో. కిం పన నేసం కిలేసప్పహానే నానత్తం అత్థీతి? నత్థి. అథ కస్మా సద్ధావిముత్తో దిట్ఠిప్పత్తం న పాపుణాతీతి? ఆగమనీయనానత్తేన. దిట్ఠిప్పత్తో హి ఆగమనమ్హి కిలేసే విక్ఖమ్భేన్తో అప్పదుక్ఖేన అకసిరేన అకిలమన్తోవ సక్కోతి విక్ఖమ్భితుం, సద్ధావిముత్తో పన దుక్ఖేన కసిరేన కిలమన్తో సక్కోతి విక్ఖమ్భితుం, తస్మా సద్ధావిముత్తో దిట్ఠిప్పత్తం న పాపుణాతి. తేనాహ ‘‘ఏతస్స హీ’’తిఆది. సద్దహన్తస్సాతి ‘‘ఏకంసతో అయం పటిపదా కిలేసక్ఖయం ఆవహతి సమ్మాసమ్బుద్ధేన భాసితత్తా’’తి ఏవం సద్దహన్తస్స. యస్మా పనస్స అనిచ్చానుపస్సనాదీహి నిచ్చసఞ్ఞాపహానవసేన భావనాయ పుబ్బేనాపరం విసేసం పస్సతో తత్థ తత్థ పచ్చక్ఖతాపి అత్థి, తస్మా వుత్తం ‘‘సద్దహన్తస్స వియా’’తి. సేసపదద్వయం తస్సేవ వేవచనం. ఏత్థ చ పుబ్బభాగమగ్గభావనాతి వచనేన ఆగమనీయనానత్తేన దిట్ఠిప్పత్తసద్ధావిముత్తానం పఞ్ఞానానత్తం హోతీతి దస్సితం. అభిధమ్మట్ఠకథాయమ్పి (పు. ప. అట్ఠ. ౨౮) ‘‘నేసం కిలేసప్పహానే నానత్తం నత్థి, పఞ్ఞాయ నానత్తం అత్థియేవా’’తి వత్వా ‘‘ఆగమనీయనానత్తేనేవ సద్ధావిముత్తో దిట్ఠిప్పత్తం న పాపుణాతీతి సన్నిట్ఠానం కత’’న్తి వుత్తం.

ఆరమ్మణం యాథావతో ధారేతి అవధారేతీతి ధమ్మో, పఞ్ఞా. తం పఞ్ఞాసఙ్ఖాతం ధమ్మం అధిమత్తతాయ పుబ్బఙ్గమం హుత్వా పవత్తం అనుస్సరతీతి ధమ్మానుసారీ. తేనాహ ‘‘ధమ్మో’’తిఆది. పఞ్ఞాపుబ్బఙ్గమన్తి పఞ్ఞాపధానం. ‘‘సద్ధం అనుస్సరతి, సద్ధాపుబ్బఙ్గమం మగ్గం భావేతీ’’తి ఇమమత్థం ఏసేవ నయోతి అతిదిసతి. పఞ్ఞం వాహేతీతి పఞ్ఞావాహీ, పఞ్ఞం సాతిసయం పవత్తేతీతి అత్థో. తేనాహ ‘‘పఞ్ఞాపుబ్బఙ్గమం అరియమగ్గం భావేతీ’’తి. పఞ్ఞా వా పుగ్గలం వాహేతి నిబ్బానాభిముఖం గమేతీతి పఞ్ఞావాహీ. సద్ధావాహీతి ఏత్థాపి ఇమినా నయేనేవ అత్థో వేదితబ్బో. ఉభతోభాగవిముత్తాదికథాతి ఉభతోభాగవిముత్తాదీసు ఆగమనతో పట్ఠాయ వత్తబ్బకథా. తస్మాతి విసుద్ధిమగ్గే (విసుద్ధి. ౨.౭౭౩, ౮౮౯) వుత్తత్తా. తతో ఏవ విసుద్ధిమగ్గసంవణ్ణనాయం (విసుద్ధి. మహాటీ. ౨.౭౭౩) వుత్తనయేనేవ చేత్థ అత్థో వేదితబ్బో.

పుగ్గలసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౫. ఉదకూపమాసుత్తవణ్ణనా

౧౫. పఞ్చమే ఏకన్తకాళకేహీతి నత్థికవాదఅహేతుకవాదఅకిరియవాదసఙ్ఖాతేహి నియతమిచ్ఛాదిట్ఠిధమ్మేహి. తేనాహ ‘‘నియతమిచ్ఛాదిట్ఠిం సన్ధాయ వుత్త’’న్తి. ఏవం పుగ్గలోతి ఇమినా కారణేన ఏకవారం నిముగ్గో నిముగ్గోయేవ సో హోతి. ఏతస్స హి పున భవతో వుట్ఠానం నామ నత్థీతి వదన్తి మక్ఖలిగోసాలాదయో వియ. హేట్ఠా హేట్ఠా నరకగ్గీనంయేవ ఆహారో. సాధు సద్ధా కుసలేసూతి కుసలధమ్మేసు సద్ధా నామ సాహు లద్ధకాతి ఉమ్ముజ్జతి, సో తావత్తకేనేవ కుసలేన ఉమ్ముజ్జతి నామ. సాధు హిరీతిఆదీసుపి ఏసేవ నయో. చఙ్కవారేతి రజకానం ఖారపరిస్సావనే, సురాపరిస్సావనే వా. ఏవం పుగ్గలోతి ‘‘ఏవం సాధు సద్ధా’’తి ఇమేసం సద్ధాదీనం వసేన ఏకవారం ఉమ్ముజ్జిత్వా తేసం పరిహానియా పున నిముజ్జతియేవ దేవదత్తాదయో వియ. దేవదత్తో హి అట్ఠ సమాపత్తియో పఞ్చ చ అభిఞ్ఞాయో నిబ్బత్తేత్వాపి పున బుద్ధానం పటిపక్ఖతాయ తేహి గుణేహి పరిహీనో రుహిరుప్పాదకమ్మం సఙ్ఘభేదకమ్మఞ్చ కత్వా కాయస్స భేదా దుతియచిత్తవారేన చుతిచిత్తమనన్తరా నిరయే నిబ్బత్తో. కోకాలికో ద్వే అగ్గసావకే ఉపవదిత్వా పదుమనిరయే నిబ్బత్తో.

నేవ హాయతి నో వడ్ఢతీతి అప్పహోనకకాలేపి న హాయతి, పహోనకకాలేపి న వడ్ఢతి. ఉభయమ్పి పనేతం అగారికేనపి అనగారికేనపి దీపేతబ్బం. ఏకచ్చో హి అగారికో అప్పహోనకకాలే పక్ఖికభత్తం వస్సికం వా ఉపనిబన్ధాపేసి, సో పచ్ఛా పహోనకకాలేపి పక్ఖికభత్తాదిమత్తమేవ పవత్తేతి. అనగారికోపి ఆదిమ్హి అప్పహోనకకాలే ఉద్దేసం ధుతఙ్గం వా గణ్హాతి, మేధావీ బలవీరియసమ్పత్తియా పహోనకకాలే తతో ఉత్తరిం న కరోతి. ఏవం పుగ్గలోతి ఏవం ఇమాయ సద్ధాదీనం ఠితియా పుగ్గలో ఉమ్ముజ్జిత్వా ఠితో నామ హోతి. ఉమ్ముజ్జిత్వా పతరతీతి సకదాగామిపుగ్గలో కిలేసతనుతాయ ఉట్ఠహిత్వా గన్తబ్బదిసాభిముఖో తరతి నామ.

పటిగాధప్పత్తో హోతీతి అనాగామిపుగ్గలం సన్ధాయ వదతి. ఇమే పన సత్త పుగ్గలా ఉదకోపమేన దీపితా. సత్త కిర జఙ్ఘవాణిజా అద్ధానమగ్గప్పటిపన్నా అన్తరామగ్గే ఏకం పుణ్ణనదిం పాపుణింసు. తేసు పఠమం ఓతిణ్ణో ఉదకభీరుకో పురిసో ఓతిణ్ణట్ఠానేయేవ నిముజ్జిత్వా పున సణ్ఠాతుం నాసక్ఖి, అవస్సంవ మచ్ఛకచ్ఛపభత్తం జాతో. దుతియో ఓతిణ్ణట్ఠానే నిముజ్జిత్వా సకిం ఉట్ఠహిత్వా పున నిముగ్గో ఉట్ఠాతుం నాసక్ఖి, అన్తోయేవ మచ్ఛకచ్ఛపభత్తం జాతో. తతియో నిముజ్జిత్వా ఉట్ఠితో మజ్ఝే నదియా ఠత్వా నేవ ఓరతో ఆగన్తుం, న పారం గన్తుం అసక్ఖి. చతుత్థో ఉట్ఠాయ ఠితో ఉత్తరణతిత్థం ఓలోకేసి. పఞ్చమో ఉత్తరణతిత్థం ఓలోకేత్వా పతరతి. ఛట్ఠో తం దిస్వా పారిమతీరం గన్త్వా కటిప్పమాణే ఉదకే ఠితో. సత్తమో పారిమతీరం గన్త్వా గన్ధచుణ్ణాదీహి న్హత్వా వరవత్థాదీని నివాసేత్వా సురభివిలేపనం విలిమ్పిత్వా నీలుప్పలమాలాదీని పిలన్ధిత్వా నానాలఙ్కారప్పటిమణ్డితో మహానగరం పవిసిత్వా పాసాదమారుహిత్వా ఉత్తమభోజనం భుఞ్జతి.

తత్థ జఙ్ఘవాణిజా వియ ఇమే సత్త పుగ్గలా, నదీ వియ వట్టం, పఠమస్స ఉదకభీరుకస్స పురిసస్స ఓతిణ్ణట్ఠానేయేవ నిముజ్జనం వియ మిచ్ఛాదిట్ఠికస్స వట్టే నిముజ్జనం, ఉమ్ముజ్జిత్వా నిముజ్జనపురిసో వియ సద్ధాదీనం ఉప్పత్తిమత్థకేన ఉమ్ముజ్జిత్వా తాసం హానియా నిముగ్గపుగ్గలో, మజ్ఝే నదియా ఠత్వా వియ సద్ధాదీనం ఠితియా ఠితిపుగ్గలో, ఉత్తరణతిత్థం ఓలోకేన్తో వియ సోతాపన్నో, పతరన్తపురిసో వియ కిలేసకామావట్టతాయ పతరన్తో సకదాగామీ, తరిత్వా కటిమత్తే ఉదకే ఠితపురిసో వియ అనావట్టధమ్మత్తా అనాగామీ, న్హత్వా పారిమతీరం ఉత్తరిత్వా థలే ఠితపురిసో వియ చత్తారో ఓఘే అతిక్కమిత్వా నిబ్బానథలే ఠితో ఖీణాసవబ్రాహ్మణో, థలే ఠితపురిసస్స నగరం పవిసిత్వా పాసాదం ఆరుయ్హ ఉత్తమభోజనభుఞ్జనం వియ ఖీణాసవస్స నిబ్బానారమ్మణసమాపత్తిం అప్పేత్వా వీతినామనం వేదితబ్బం.

ఉదకూపమాసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౬-౯. అనిచ్చానుపస్సీసుత్తాదివణ్ణనా

౧౬-౧౯. ఛట్ఠే ‘‘ఇధ సమసీసీ కథితో’’తి వత్వా ఏవం సమసీసితం విభజిత్వా ఇధాధిప్పేతం దస్సేతుం ‘‘సో చతుబ్బిధో హోతీ’’తిఆదిమాహ. రోగవసేన సమసీసీ రోగసమసీసీ. ఏస నయో సేసేసుపి. ఏకప్పహారేనేవాతి ఏకవేలాయమేవ. యో చక్ఖురోగాదీసు అఞ్ఞతరస్మిం సతి ‘‘ఇతో అనుట్ఠితో అరహత్తం పాపుణిస్సామీ’’తి విపస్సనం పట్ఠపేసి, అథస్స అరహత్తఞ్చ రోగతో వుట్ఠానఞ్చ ఏకకాలమేవ హోతి, అయం రోగసమసీసీ నామ. ఇరియాపథస్స పరియోసానన్తి ఇరియాపథన్తరసమాయోగో. యో ఠానాదీసు ఇరియాపథేసు అఞ్ఞతరం అధిట్ఠాయ ‘‘అవికోపేత్వావ అరహత్తం పాపుణిస్సామీ’’తి విపస్సనం పట్ఠపేసి. అథస్స అరహత్తప్పత్తి చ ఇరియాపథవికోపనఞ్చ ఏకప్పహారేనేవ హోతి, అయం ఇరియాపథసమసీసీ నామ. జీవితసమసీసీ నామాతి ఏత్థ ‘‘పలిబోధసీసం మానో, పరామాససీసం దిట్ఠి, విక్ఖేపసీసం ఉద్ధచ్చం, కిలేససీసం అవిజ్జా, అధిమోక్ఖసీసం సద్ధా, పగ్గహసీసం వీరియం, ఉపట్ఠానసీసం సతి, అవిక్ఖేపసీసం సమాధి, దస్సనసీసం పఞ్ఞా, పవత్తసీసం జీవితిన్ద్రియం, చుతిసీసం విమోక్ఖో, సఙ్ఖారసీసం నిరోధో’’తి పటిసమ్భిదాయం (పటి. మ. ౩.౩౩) వుత్తేసు సత్తరససు సీసేసు పవత్తసీసం కిలేససీసన్తి ద్వే సీసాని ఇధాధిప్పేతాని – ‘‘అపుబ్బం అచరిమం ఆసవపరియాదానఞ్చ హోతి జీవితపరియాదానఞ్చా’’తి వచనతో. తేసు కిలేససీసం అరహత్తమగ్గో పరియాదియతి, పవత్తసీసం జీవితిన్ద్రియం చుతిచిత్తం పరియాదియతి. తత్థ అవిజ్జాపరియాదాయకం చిత్తం జీవితిన్ద్రియం పరియాదాతుం న సక్కోతి, జీవితిన్ద్రియపరియాదాయకం అవిజ్జం పరియాదాతుం న సక్కోతి. అఞ్ఞం అవిజ్జాపరియాదాయకం చిత్తం, అఞ్ఞం జీవితన్ద్రియపరియాదాయకం. యస్స చేతం సీసద్వయం సమం పరియాదానం గచ్ఛతి, సో జీవితసమసీసీ నామ.

కథం పనిదం సమం హోతీతి? వారసమతాయ. యస్మిఞ్హి వారే మగ్గవుట్ఠానం హోతి, సోతాపత్తిమగ్గే పఞ్చ పచ్చవేక్ఖణాని, సకదాగామిమగ్గే పఞ్చ, అనాగామిమగ్గే పఞ్చ, అరహత్తమగ్గే చత్తారీతి ఏకూనవీసతిమే పచ్చవేక్ఖణఞాణే పతిట్ఠాయ భవఙ్గం ఓతరిత్వా పరినిబ్బాయతో ఇమాయ వారసమతాయ ఇదం ఉభయసీసపరియాదానమ్పి సమం హోతీతి ఇమాయ వారసమతాయ. వారసమవుత్తిదాయకేన హి మగ్గచిత్తేన అత్తనో అనన్తరం వియ నిప్ఫాదేతబ్బా పచ్చవేక్ఖణవారా చ కిలేసపరియాదానస్సేవ వారాతి వత్తబ్బతం అరహతి. ‘‘విముత్తస్మిం విముత్తమితి ఞాణం హోతీ’’తి (మ. ని. ౧.౭౮; సం. ని. ౩.౧౨, ౧౪) వచనతో పచ్చవేక్ఖణపరిసమాపనేన కిలేసపరియాదానం సమ్పాపితం నామ హోతీతి ఇమాయ వారవుత్తియా సమతాయ కిలేసపరియాదానజీవితపరియాదానానం సమతా వేదితబ్బా. తేనేవాహ ‘‘యస్మా పనస్స…పే... తస్మా ఏవం వుత్త’’న్తి.

ఆయునో వేమజ్ఝం అనతిక్కమిత్వా అన్తరావ కిలేసపరినిబ్బానేన పరినిబ్బాయతీతి అన్తరాపరినిబ్బాయీ. తేనాహ ‘‘యో పఞ్చసు సుద్ధావాసేసూ’’తిఆది. వేమజ్ఝేతి అవిహాదీసు యత్థ ఉప్పన్నో, తత్థ ఆయునో వేమజ్ఝే. ఆయువేమజ్ఝం ఉపహచ్చ అతిక్కమిత్వా తత్థ పరినిబ్బాయతీతి ఉపహచ్చపరినిబ్బాయీ. తేనాహ ‘‘యో తత్థేవా’’తిఆది. అసఙ్ఖారేన అప్పయోగేన అనుస్సాహేన అకిలమన్తో తిక్ఖిన్ద్రియతాయ సుఖేనేవ పరినిబ్బాయతీతి అసఙ్ఖారపరినిబ్బాయీ. తేనాహ ‘‘యో తేసంయేవా’’తిఆది. తేసంయేవ పుగ్గలానన్తి నిద్ధారణే సామివచనం. అప్పయోగేనాతి అధిమత్తప్పయోగేన వినా అప్పకసిరేన. ససఙ్ఖారేన సప్పయోగేన కిలమన్తో దుక్ఖేన పరినిబ్బాయతీతి ససఙ్ఖారపరినిబ్బాయీ. ఉద్ధంవాహిభావేన ఉద్ధమస్స తణ్హాసోతం వట్టసోతఞ్చాతి, ఉద్ధం వా గన్త్వా పటిలభితబ్బతో ఉద్ధమస్స మగ్గసోతన్తి ఉద్ధంభోతో. పటిసన్ధివసేన అకనిట్ఠం గచ్ఛతీతి అకనిట్ఠగామీ.

ఏత్థ పన చతుక్కం వేదితబ్బం. యో హి అవిహతో పట్ఠాయ చత్తారో దేవలోకే సోధేత్వా అకనిట్ఠం గన్త్వా పరినిబ్బాయతి, అయం ఉద్ధంసోతో అకనిట్ఠగామీ నామ. అయఞ్హి అవిహేసు కప్పసహస్సం వసన్తో అరహత్తం పత్తుం అసక్కుణిత్వా అతప్పం గచ్ఛతి, తత్రాపి ద్వే కప్పసహస్సాని వసన్తో అరహత్తం పత్తుం అసక్కుణిత్వా సుదస్సం గచ్ఛతి, తత్రాపి చత్తారి కప్పసహస్సాని వసన్తో అరహత్తం పత్తుం అసక్కుణిత్వా సుదస్సిం గచ్ఛతి, తత్రాపి అట్ఠ కప్పసహస్సాని వసన్తో అరహత్తం పత్తుం అసక్కుణిత్వా అకనిట్ఠం గచ్ఛతి, తత్థ వసన్తో అగ్గమగ్గం అధిగచ్ఛతి. తత్థ యో అవిహతో పట్ఠాయ దుతియం వా చతుత్థం వా దేవలోకం గన్త్వా పరినిబ్బాయతి, అయం ఉద్ధంసోతో న అకనిట్ఠగామీ నామ. యో కామభవతో చవిత్వా అకనిట్ఠేసు పరినిబ్బాయతి, అయం న ఉద్ధంసోతో అకనిట్ఠగామీ నామ. యో హేట్ఠా చతూసు దేవలోకేసు తత్థ తత్థేవ నిబ్బత్తిత్వా పరినిబ్బాయతి, అయం న ఉద్ధంసోతో న అకనిట్ఠగామీతి.

ఏతే పన అవిహేసు ఉప్పన్నసమనన్తరఆయువేమజ్ఝం అప్పత్వావ పరినిబ్బాయనవసేన తయో అన్తరాపరినిబ్బాయినో, ఏకో ఉపహచ్చపరినిబ్బాయీ, ఏకో ఉద్ధంసోతోతి పఞ్చవిధో, అసఙ్ఖారససఙ్ఖారపరినిబ్బాయివిభాగేన దస హోన్తి, తథా అతప్పసుదస్ససుదస్సీసూతి చత్తారో దసకాతి చత్తారీసం. అకనిట్ఠే పన ఉద్ధంసోతో నత్థి, తయో అన్తరాపరినిబ్బాయినో, ఏకో ఉపహచ్చపరినిబ్బాయీతి చత్తారో, అసఙ్ఖారససఙ్ఖారపరినిబ్బాయివిభాగేన అట్ఠాతి అట్ఠచత్తారీసం అనాగామినో. సత్తమాదీసు నత్థి వత్తబ్బం.

అనిచ్చానుపస్సీసుత్తాదివణ్ణనా నిట్ఠితా.

౧౦. నిద్దసవత్థుసుత్తవణ్ణనా

౨౦. దసమే నిద్దసవత్థూనీతి ఆదిసద్దలోపేనాయం నిద్దేసోతి ఆహ ‘‘నిద్దసాదివత్థూనీ’’తి. నత్థి ఇదాని ఇమస్స దసాతి నిద్దసో. పఞ్హోతి ఞాతుం ఇచ్ఛితో అత్థో. పున దసవస్సో న హోతీతి తేసం మతిమత్తమేతన్తి దస్సేతుం ‘‘సో కిరా’’తి కిరసద్దగ్గహణం. నిద్దసోతి చేతం వచనమత్తం. తస్స నిబ్బీసాదిభావస్స వియ నిన్నవాదిభావస్స చ ఇచ్ఛితత్తాతి దస్సేతుం ‘‘న కేవలఞ్చా’’తిఆది వుత్తం. గామే విచరన్తోతి గామే పిణ్డాయ చరన్తో. న ఇదం తిత్థియానం అధివచనం తేసు తన్నిమిత్తస్స అభావా, సాసనేపి సేఖస్సపి న ఇదం అధివచనం, కిమఙ్గం పన పుథుజ్జనస్స. యస్స పనేతం అధివచనం యేన చ కారణేన, తం దస్సేతుం ‘‘ఖీణాసవస్సేత’’న్తిఆది వుత్తం. అప్పటిసన్ధికభావో హిస్స పచ్చక్ఖతో కారణం. పరమ్పరాయ ఇతరాని యాని పాళియం ఆగతానిం.

సిక్ఖాయ సమ్మదేవ ఆదానం సిక్ఖాసమాదానం. తం పనస్సా పారిపూరియా వేదితబ్బన్తి ఆహ ‘‘సిక్ఖాత్తయపూరణే’’తి. సిక్ఖాయ వా సమ్మదేవ ఆదితో పట్ఠాయ రక్ఖణం సిక్ఖాసమాదానం. తఞ్చ అత్థతో పూరణేన పరిచ్ఛిన్నం అరక్ఖణే సబ్బేన సబ్బం అభావతో, రక్ఖణే చ పరిపూరణతో. బలవచ్ఛన్దోతి దళ్హచ్ఛన్దో. ఆయతిన్తి అనన్తరానాగతదివసాదికాలో అధిప్పేతో, న అనాగతభవోతి ఆహ ‘‘అనాగతే పునదివసాదీసుపీ’’తి. సిక్ఖం పరిపూరేన్తస్స తత్థ నిబద్ధభత్తితా అవిగతపేమతా. తేభూమకధమ్మానం అనిచ్చాదివసేన సమ్మదేవ నిజ్ఝానం ధమ్మనిసామనాతి ఆహ ‘‘విపస్సనాయేతం అధివచన’’న్తి. తణ్హావినయేతి భఙ్గానుపస్సనాఞాణానుభావసిద్ధే తణ్హావిక్ఖమ్భనే. ఏకీభావేతి గణసఙ్గణికాకిలేససఙ్గణికావిగమసిద్ధే వివేకవాసే. వీరియారమ్భేతి సమ్మప్పధానస్స పగ్గణ్హనే. తం పన సబ్బసో వీరియస్స పరిబ్రూహనం హోతీతి ఆహ ‘‘కాయికచేతసికస్స వీరియస్స పూరణే’’తి. సతియఞ్చేవ నిపకభావే చాతి సతోకారితాయ చేవ సమ్పజానకారితాయ చ. సతిసమ్పజఞ్ఞబలేనేవ హి వీరియారమ్భో ఇజ్ఝతి. దిట్ఠిపటివేధేతి మగ్గసమ్మాదిట్ఠియా పటివిజ్ఝనే. తేనాహ ‘‘మగ్గదస్సనే’’తి.

నిద్దసవత్థుసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

అనుసయవగ్గవణ్ణనా నిట్ఠితా.