౪. ఆసవసుత్తవణ్ణనా

౫౮. చతుత్థే సంవరేనాతి సంవరేన హేతుభూతేన వా. ఇధాతి అయం ఇధ-సద్దో సబ్బాకారతో ఇన్దియసంవరసంవుతస్స పుగ్గలస్స సన్నిస్సయభూతసాసనపరిదీపనో, అఞ్ఞస్స తథాభావప్పటిసేధనో వాతి వుత్తం ‘‘ఇధాతి ఇధస్మిం సాసనే’’తి. పటిసఙ్ఖాతి పటిసఙ్ఖాయ. సఙ్ఖా-సద్దో ఞాణకోట్ఠాసపఞ్ఞత్తిగణనాదీసు దిస్సతి ‘‘సఙ్ఖాయేకం పటిసేవతీ’’తిఆదీసు (మ. ని. ౨.౧౬౮) హి ఞాణే దిస్సతి. ‘‘పపఞ్చసఞ్ఞాసఙ్ఖా సముదాచరన్తీ’’తిఆదీసు (మ. ని. ౧.౨౦౨, ౨౦౪) కోట్ఠాసే. ‘‘తేసం తేసం ధమ్మానం సఙ్ఖా సమఞ్ఞా’’తిఆదీసు (ధ. స. ౧౩౧౩-౧౩౧౫) పఞ్ఞత్తియం. ‘‘న సుకరం సఙ్ఖాతు’’న్తిఆదీసు (సం. ని. ౨.౧౨౮) గణనాయ. ఇధ పన ఞాణే దట్ఠబ్బో. తేనేవాహ ‘‘పటిసఞ్జానిత్వా పచ్చవేక్ఖిత్వాతి అత్థో’’తి. ఆదీనవపచ్చవేక్ఖణా ఆదీనవపటిసఙ్ఖాతి యోజనా. సమ్పలిమట్ఠన్తి ఘంసితం. అనుబ్యఞ్జనసోతి హత్థపాదసితఆలోకితవిలోకితాదిప్పకారభాగసో. తఞ్హి అయోనిసోమనసికరోతో కిలేసానం అనుబ్యఞ్జనతో ‘‘అనుబ్యఞ్జన’’న్తి వుచ్చతి. నిమిత్తగ్గాహోతి ఇత్థిపురిసనిమిత్తస్స సుభనిమిత్తాదికస్స వా కిలేసవత్థుభూతస్స నిమిత్తస్స గాహో. ఆదిత్తపరియాయేనాతి ఆదిత్తపరియాయే (సం. ని. ౪.౨౮; మహావ. ౫౪) ఆగతనయేన వేదితబ్బో.

యథా ఇత్థియా ఇన్ద్రియం ఇత్థిన్ద్రియం, న ఏవమిదం, ఇదం పన చక్ఖుమేవ ఇన్ద్రియన్తి చక్ఖున్ద్రియం. తేనాహ ‘‘చక్ఖుమేవ ఇన్ద్రియ’’న్తి. యథా ఆవాటే నియతట్ఠితికో కచ్ఛపో ‘‘ఆవాటకచ్ఛపో’’తి వుచ్చతి, ఏవం తప్పటిబద్ధవుత్తితాయ తం ఠానో సంవరో చక్ఖున్ద్రియసంవరో. తేనాహ ‘‘చక్ఖున్ద్రియే సంవరో చక్ఖున్ద్రియసంవరో’’తి. నను చ చక్ఖున్ద్రియే సంవరో వా అసంవరో వా నత్థి. న హి చక్ఖుపసాదం నిస్సాయ సతి వా ముట్ఠస్సచ్చం వా ఉప్పజ్జతి. అపిచ యదా రూపారమ్మణం చక్ఖుస్స ఆపాథం ఆగచ్ఛతి, తదా భవఙ్గే ద్విక్ఖత్తుం ఉప్పజ్జిత్వా నిరుద్ధే కిరియమనోధాతు ఆవజ్జనకిచ్చం సాధయమానా ఉప్పజ్జిత్వా నిరుజ్ఝతి. తతో చక్ఖువిఞ్ఞాణం దస్సనకిచ్చం, తతో విపాకమనోధాతు సమ్పటిచ్ఛనకిచ్చం, తతో విపాకమనోవిఞ్ఞాణధాతు సన్తీరణకిచ్చం, తతో కిరియాహేతుకమనోవిఞ్ఞాణధాతు వోట్ఠబ్బనకిచ్చం సాధయమానా ఉప్పజ్జిత్వా నిరుజ్ఝతి, తదనన్తరం జవనం జవతి. తత్థాపి నేవ భవఙ్గసమయే, న ఆవజ్జనాదీనం అఞ్ఞతరసమయే చ సంవరో వా అసంవరో వా అత్థి. జవనక్ఖణే పన సచే దుస్సీల్యం వా ముట్ఠస్సచ్చం వా అఞ్ఞాణం వా అక్ఖన్తి వా కోసజ్జం వా ఉప్పజ్జతి, అసంవరో హోతి. తస్మిం పన సీలాదీసు ఉప్పన్నేసు సంవరో హోతి, తస్మా ‘‘చక్ఖున్ద్రియే సంవరో’’తి కస్మా వుత్తన్తి ఆహ ‘‘జవనే ఉప్పజ్జమానోపి హేస…పే… చక్ఖున్ద్రియసంవరోతి వుచ్చతీ’’తి.

ఇదం వుత్తం హోతి – యథా నగరే చతూసు ద్వారేసు అసంవుతేసు కిఞ్చాపి అన్తోఘరద్వారకోట్ఠకగబ్భాదయో సుసంవుతా, తథాపి అన్తోనగరే సబ్బం భణ్డం అరక్ఖితం అగోపితమేవ హోతి. నగరద్వారేన హి పవిసిత్వా చోరా యదిచ్ఛకం కరేయ్యుం, ఏవమేవం జవనే దుస్సీల్యాదీసు ఉప్పన్నేసు తస్మిం అసంవరే సతి ద్వారమ్పి అగుత్తం హోతి భవఙ్గమ్పి ఆవజ్జనాదీని వీథిచిత్తానిపి. యథా పన నగరద్వారేసు సంవుతేసు కిఞ్చాపి అన్తోఘరాదయో అసంవుతా, తథాపి అన్తోనగరే సబ్బం భణ్డం సురక్ఖితం సుగోపితమేవ హోతి. నగరద్వారేసు హి పిహితేసు చోరానం పవేసో నత్థి, ఏవమేవం జవనే సీలాదీసు ఉప్పన్నేసు ద్వారమ్పి సుగుత్తం హోతి భవఙ్గమ్పి ఆవజ్జనాదీని వీథిచిత్తానిపి, తస్మా జవనక్ఖణే ఉప్పజ్జమానోపి చక్ఖున్ద్రియసంవరోతి వుత్తోతి.

సంవరేన సమన్నాగతో పుగ్గలో సంవుతోతి ఆహ ‘‘ఉపేతో’’తి. అయమేవేత్థ అత్థో సున్దరతరోతి ఉపరి పాళియం సన్దిస్సనతో వుత్తం. తేనాహ ‘‘తథా హీ’’తిఆది.

యన్తి ఆదేసోతి ఇమినా లిఙ్గవిపల్లాసేన సద్ధిం వచనవిపల్లాసో కతోతి దస్సేతి, నిపాతపదం వా ఏతం పుథువచనత్థం. విఘాతకరాతి చిత్తవిఘాతకరా, కాయచిత్తదుక్ఖనిబ్బత్తకా వా. యథావుత్తకిలేసహేతుకా దాహానుబన్ధా విపాకా ఏవ విపాకపరిళాహా. యథా పనేత్థ ఆసవా అఞ్ఞే చ విఘాతకరా కిలేసపరిళాహా సమ్భవన్తి, తం దస్సేతుం ‘‘చక్ఖుద్వారస్మిఞ్హీ’’తిఆది వుత్తం. తం సువిఞ్ఞేయ్యమేవ. ఏత్థ చ సంవరణూపాయో, సంవరితబ్బం, సంవరో, యతో సో సంవరో, యత్థ సంవరో, యథా సంవరో, యఞ్చ సంవరఫలన్తి అయం విభాగో వేదితబ్బో. కథం? ‘‘పటిసఙ్ఖా యోనిసో’’తి హి సంవరణూపాయో. చక్ఖున్ద్రియం సంవరితబ్బం. సంవరగ్గహణేన గహితా సతి సంవరో. ‘‘అసంవుతస్సా’’తి సంవరణావధి. అసంవరతో హి సంవరణం. సంవరితబ్బగ్గహణసిద్ధో ఇధ సంవరవిసయో. చక్ఖున్ద్రియఞ్హి సంవరణం ఞాణం రూపారమ్మణే సంవరయతీతి అవుత్తసిద్ధోయమత్థో. ఆసవతన్నిమిత్తకిలేసపరిళాహాభావో ఫలం. ఏవం సోతద్వారాదీసు యోజేతబ్బం. సబ్బత్థేవాతి మనోద్వారే పఞ్చద్వారే చాతి సబ్బస్మిం ద్వారే.

పటిసఙ్ఖా యోనిసో చీవరన్తిఆదీసు ‘‘సీతస్స పటిఘాతాయా’’తిఆదినా పచ్చవేక్ఖణమేవ యోనిసో పటిసఙ్ఖా. ఈదిసన్తి ఏవరూపం ఇట్ఠారమ్మణం. భవపత్థనాయ అస్సాదయతోతి భవపత్థనాముఖేన భావితం ఆరమ్మణం అస్సాదేన్తస్స. చీవరన్తి నివాసనాది యం కిఞ్చిచీవరం. పటిసేవతీతి నివాసనాదివసేన పరిభుఞ్జతి. యావదేవాతి పయోజనపరిమాణనియమనం. సీతప్పటిఘాతాదియేవ హి యోగినో చీవరప్పటిసేవనప్పయోజనం. సీతస్సాతి సీతధాతుక్ఖోభతో వా ఉతుపరిణామతో వా ఉప్పన్నస్స సీతస్స. పటిఘాతాయాతి పటిఘాతనత్థం తప్పచ్చయస్స వికారస్స వినోదనత్థం. ఉణ్హస్సాతి అగ్గిసన్తాపతో ఉప్పన్నస్స ఉణ్హస్స. డంసాదయో పాకటాయేవ. పున యావదేవాతి నియతప్పయోజనపరిమాణనియమనం. నియతఞ్హి పయోజనం చీవరం పటిసేవన్తస్స హిరికోపీనప్పటిచ్ఛాదనం, ఇతరం కదాచి. హిరికోపీనన్తి సమ్బాధట్ఠానం. యస్మిఞ్హి అఙ్గే వివటే హిరీ కుప్పతి వినస్సతి, తం హిరియా కోపనతో హిరికోపీనం, తంపటిచ్ఛాదనత్థం చీవరం పటిసేవతి.

పిణ్డపాతన్తి యం కిఞ్చి ఆహారం. సో హి పిణ్డోల్యేన భిక్ఖునో పత్తే పతనతో, తత్థ తత్థ లద్ధభిక్ఖాపిణ్డానం పాతో సన్నిపాతోతి వా ‘‘పిణ్డపాతో’’తి వుచ్చతి. నేవ దవాయాతి న కీళనాయ. న మదాయాతి న బలమదమానమదపురిసమదత్థం. న మణ్డనాయాతి న అఙ్గపచ్చఙ్గానం పీణనభావత్థం. న విభూసనాయాతి న తేసంయేవ సోభత్థం, ఛవిసమ్పత్తిఅత్థన్తి అత్థో. ఇమాని యథాక్కమం మోహదోససణ్ఠానవణ్ణరాగూపనిస్సయప్పహానత్థాని వేదితబ్బాని. పురిమం వా ద్వయం అత్తనో సంకిలేసుప్పత్తినిసేధనత్థం, ఇతరం పరస్సపి. చత్తారిపి కామసుఖల్లికానుయోగస్స పహానత్థం వుత్తానీతి వేదితబ్బాని. కాయస్సాతి రూపకాయస్స. ఠితియా యాపనాయాతి పబన్ధట్ఠితత్థఞ్చేవ పవత్తియా అవిచ్ఛేదనత్థఞ్చ, చిరకాలట్ఠితత్థం జీవితిన్ద్రియస్స పవత్తాపనత్థం. విహింసూపరతియాతి జిఘచ్ఛాదుక్ఖస్స ఉపరమత్థం. బ్రహ్మచరియానుగ్గహాయాతి సాసనమగ్గబ్రహ్మచరియానం అనుగ్గణ్హనత్థం. ఇతీతి ఏవం ఇమినా ఉపాయేన. పురాణఞ్చ వేదనం పటిహఙ్ఖామీతి పురాణం అభుత్తపచ్చయా ఉప్పజ్జనకవేదనం పటిహనిస్సామి. నవఞ్చ వేదనం న ఉప్పాదేస్సామీతి నవం భుత్తపచ్చయా ఉప్పజ్జనకవేదనం న ఉప్పాదేస్సామి. తస్సా హి అనుప్పజ్జనత్థమేవ ఆహారం పరిభుఞ్జతి. ఏత్థ అభుత్తపచ్చయా ఉప్పజ్జనకవేదనా నామ యథావుత్తజిఘచ్ఛానిమిత్తా వేదనా. సా హి అభుఞ్జన్తస్స భియ్యో భియ్యోపవడ్ఢనవసేన ఉప్పజ్జతి, భుత్తపచ్చయా అనుప్పజ్జనకవేదనాపి ఖుదానిమిత్తావ అఙ్గదాహసూలాదివేదనా అప్పవత్తా. సా హి భుత్తపచ్చయా అనుప్పన్నావ న ఉప్పజ్జిస్సతి. విహింసానిమిత్తతా చేతాసం విహింసాయ విసేసో.

యాత్రా చ మే భవిస్సతీతి యాపనా చ మే చతున్నం ఇరియాపథానం భవిస్సతి. ‘‘యాపనాయా’’తి ఇమినా జీవితిన్ద్రియయాపనా వుత్తా, ఇధ చతున్నం ఇరియాపథానం అవిచ్ఛేదసఙ్ఖాతా యాపనాతి అయమేతాసం విసేసో. అనవజ్జతా చ ఫాసువిహారో చాతి అయుత్తపరియేసనప్పటిగ్గహణపరిభోగపరివజ్జనేన అనవజ్జతా, పరిమితపరిభోగేన ఫాసువిహారో. అసప్పాయాపరిమితభోజనపచ్చయా అరతితన్దీవిజమ్భితావిఞ్ఞుగరహాదిదోసాభావేన వా అనవజ్జతా. సప్పాయపరిమితభోజనపచ్చయా కాయబలసమ్భవేన ఫాసువిహారో. యావదత్థం ఉదరావదేహకభోజనపరివజ్జనేన వా సేయ్యసుఖపస్ససుఖమిద్ధసుఖాదీనం అభావతో అనవజ్జతా. చతుపఞ్చాలోపమత్తఊనభోజనేన చతుఇరియాపథయోగ్యతాపాదనతో ఫాసువిహారో. వుత్తఞ్హేతం –

‘‘చత్తారో పఞ్చ ఆలోపే, అభుత్వా ఉదకం పివే;

అలం ఫాసువిహారాయ, పహితత్తస్స భిక్ఖునో’’తి. (థేరగా. ౯౮౩; మి. ప. ౬.౫.౧౦);

ఏత్తావతా చ పయోజనపరిగ్గహో, మజ్ఝిమా చ పటిపదా దీపితా హోతి. యాత్రా చ మే భవిస్సతీతి పయోజనపరిగ్గహదీపనా. యాత్రా హి నం ఆహారూపయోగం పయోజేతి. ధమ్మికసుఖాపరిచ్చాగహేతుకో ఫాసువిహారో మజ్ఝిమా పటిపదా అన్తద్వయపరివజ్జనతో.

సేనాసనన్తి సేనఞ్చ ఆసనఞ్చ. యత్థ విహారాదికే సేతి నిపజ్జతి ఆసతి నిసీదతి, తం సేనాసనం. ఉతుపరిస్సయవినోదనప్పటిసల్లానారామత్థన్తి ఉతుయేవ పరిసహనట్ఠేన పరిస్సయో సరీరాబాధచిత్తవిక్ఖేపకరో, తస్స వినోదనత్థం, అనుప్పన్నస్స అనుప్పాదనత్థం, ఉప్పన్నస్స వూపసమనత్థఞ్చాతి అత్థో. అథ వా యథావుత్తో ఉతు చ సీహబ్యగ్ఘాదిపాకటపరిస్సయో చ రాగదోసాదిపటిచ్ఛన్నపరిస్సయో చ ఉతుపరిస్సయో, తస్స వినోదనత్థఞ్చేవ ఏకీభావఫాసుకత్థఞ్చ. చీవరప్పటిసేవనే హిరీకోపీనప్పటిచ్ఛాదనం వియ తం నియతపయోజనన్తి పున ‘‘యావదేవా’’తి వుత్తం.

గిలానపచ్చయభేసజ్జపరిక్ఖారన్తి రోగస్స పచ్చనీకప్పవత్తియా గిలానపచ్చయో, తతో ఏవ భిసక్కస్స అనుఞ్ఞాతవత్థుతాయ భేసజ్జం, జీవితస్స పరివారసమ్భారభావేహి పరిక్ఖారో చాతి గిలానపచ్చయభేసజ్జపరిక్ఖారో, తం. వేయ్యాబాధికానన్తి వేయ్యాబాధతో ధాతుక్ఖోభతో చ తంనిబ్బత్తకుట్ఠగణ్డపీళకాదిరోగతో ఉప్పన్నానం. వేదనానన్తి దుక్ఖవేదనానం. అబ్యాబజ్ఝపరమతాయాతి నిద్దుక్ఖపరమభావాయ. యావ తం దుక్ఖం సబ్బం పహీనం హోతి, తావ పటిసేవామీతి యోజనా. ఏవమేత్థ సఙ్ఖేపేనేవ పాళివణ్ణనా వేదితబ్బా. నవవేదనుప్పాదతోపీతి న కేవలం ఆయతిం ఏవ విపాకపరిళాహా, అథ ఖో అతిభోజనపచ్చయా అలంసాటకాదీనం వియ నవవేదనుప్పాదతోపి వేదితబ్బా.

కమ్మట్ఠానికస్స చలనం నామ కమ్మట్ఠానపరిచ్చాగోతి ఆహ ‘‘చలతి కమ్పతి కమ్మట్ఠానం విజహతీ’’తి. ‘‘ఖమో హోతి సీతస్స ఉణ్హస్సా’’తి ఏత్థ చ లోమసనాగత్థేరస్స వత్థు కథేతబ్బం. థేరో కిర చేతియపబ్బతే పియఙ్గుగుహాయ పధానఘరే విహరన్తో అన్తరట్ఠకే హిమపాతసమయే లోకన్తరికనిరయం పచ్చవేక్ఖిత్వా కమ్మట్ఠానం అవిజహన్తోవ అబ్భోకాసే వీతినామేసి. గిమ్హసమయే చ పచ్ఛాభత్తం బహిచఙ్కమే కమ్మట్ఠానం మనసికరోతో సేదాపిస్స కచ్ఛేహి ముచ్చన్తి. అథ నం అన్తేవాసికో ఆహ – ‘‘ఇధ, భన్తే, నిసీదథ, సీతలో ఓకాసో’’తి. థేరో ‘‘ఉణ్హభయేనేవమ్హి, ఆవుసో, ఇధ నిసిన్నో’’తి అవీచిమహానిరయం పచ్చవేక్ఖిత్వా నిసీదియేవ. ఉణ్హన్తి చేత్థ అగ్గిసన్తాపోవ వేదితబ్బో సూరియసన్తాపస్స పరతో వుచ్చమానత్తా. సూరియసన్తాపవసేన పనేతం వత్థు వుత్తం.

యో చ ద్వే తయో వారే భత్తం వా పానీయం వా అలభమానోపి అనమతగ్గే సంసారే అత్తనో పేత్తివిసయూపపత్తిం పచ్చవేక్ఖిత్వా అవేధన్తో కమ్మట్ఠానం న విజహతియేవ. డంసమకసవాతాతపసమ్ఫస్సేహి ఫుట్ఠో చేపి తిరచ్ఛానూపపత్తిం పచ్చవేక్ఖిత్వా అవేధన్తో కమ్మట్ఠానం న విజహతియేవ. సరీసపసమ్ఫస్సేన ఫుట్ఠో చాపి అనమతగ్గే సంసారే సీహబ్యగ్ఘాదిముఖేసు అనేకవారం పరివత్తితపుబ్బభావం పచ్చవేక్ఖిత్వా అవేధన్తో కమ్మట్ఠానం న విజహతియేవ పధానియత్థేరో వియ, అయం ‘‘ఖమో జిఘచ్ఛాయ…పే… సరీసపసమ్ఫస్సాన’’న్తి వేదితబ్బో. థేరం కిర ఖణ్డచేలవిహారే కణికారపధానియఘరే అరియవంసధమ్మం సుణన్తఞ్ఞేవ ఘోరవిసో సప్పో డంసి. థేరో జానిత్వాపి పసన్నచిత్తో నిసిన్నో ధమ్మంయేవ సుణాతి, విసవేగో థద్ధో అహోసి. థేరో ఉపసమ్పదమాళం ఆదిం కత్వా సీలం పచ్చవేక్ఖిత్వా ‘‘విసుద్ధసీలోమ్హీ’’తి పీతిం ఉప్పాదేసి, సహ పీతుప్పాదా విసం నివత్తిత్వా పథవిం పావిసి. థేరో తత్థేవ చిత్తేకగ్గతం లభిత్వా విపస్సనం వడ్ఢేత్వా అరహత్తం పాపుణి.

యో పన అక్కోసవసేన దురుత్తే దురుత్తత్తాయేవ చ దురాగతే అపి అన్తిమవత్థుసఞ్ఞితే వచనపథే సుత్వా ఖన్తిగుణంయేవ పచ్చవేక్ఖిత్వా న వేధతి దీఘభాణకఅభయత్థేరో వియ, అయం ‘‘ఖమో దురుత్తానం దురాగతానం వచనపథాన’’న్తి వేదితబ్బో. థేరో కిర పచ్చయసన్తోసభావనారామతాయ మహాఅరియవంసప్పటిపదం కథేసి, సబ్బో మహాగామో ఆగచ్ఛతి, థేరస్స మహాసక్కారో ఉప్పజ్జి. తం అఞ్ఞతరో మహాథేరో అధివాసేతుం అసక్కోన్తో ‘‘దీఘభాణకో ‘అరియవంసం కథేమీ’తి సబ్బరత్తిం కోలాహలం కరోతీ’’తిఆదీహి అక్కోసి. ఉభోపి చ అత్తనో అత్తనో విహారం గచ్ఛన్తా గావుతమత్తం ఏకపథేన అగమంసు. సకలగావుతమ్పి సో తం అక్కోసియేవ. తతో యత్థ ద్విన్నం విహారానం మగ్గో భిజ్జతి, తత్థ ఠత్వా దీఘభాణకత్థేరో తం వన్దిత్వా ‘‘ఏసో, భన్తే, తుమ్హాకం మగ్గో’’తి ఆహ. సో అస్సుణన్తో వియ అగమాసి. థేరోపి విహారం గన్త్వా పాదే పక్ఖాలేత్వా నిసీది. తమేనం అన్తేవాసికో ‘‘కిం, భన్తే, సకలగావుతం పరిభాసన్తం న కిఞ్చి అవోచుత్థా’’తి ఆహ. థేరో ‘‘ఖన్తియేవావుసో, మయ్హం భారో, న అక్ఖన్తి, ఏకపదుద్ధారేపి కమ్మట్ఠానవియోగం న పస్సామీ’’తి ఆహ.

వచనమేవ తదత్థం ఞాపేతుకామానఞ్చ పథో ఉపాయోతి ఆహ ‘‘వచనమేవ వచనపథో’’తి. అసుఖట్ఠేన వా తిబ్బా. యఞ్హి న సుఖం, తం అనిట్ఠం తిబ్బన్తి వుచ్చతి. అధివాసకజాతికో హోతీతి యథావుత్తవేదనానం అధివాసకసభావో హోతి. చిత్తలపబ్బతే పధానియత్థేరస్స కిర రత్తిం పధానేన వీతినామేత్వా ఠితస్స ఉదరవాతో ఉప్పజ్జతి. సో తం అధివాసేతుం అసక్కోన్తో ఆవత్తతి పరివత్తతి. తమేనం చఙ్కమనపస్సే ఠితో పిణ్డపాతియత్థేరో ఆహ – ‘‘ఆవుసో, పబ్బజితో నామ అధివాసనసీలో హోతీ’’తి. సో ‘‘సాధు, భన్తే’’తి అధివాసేత్వా నిచ్చలో సయి. వాతో నాభితో యావ హదయం ఫాలేసి. థేరో వేదనం విక్ఖమ్భేత్వా విపస్సన్తో ముహుత్తేన అనాగామీ హుత్వా పరినిబ్బాయి. ఏవం సబ్బత్థాతి ‘‘ఉణ్హేన ఫుట్ఠస్స సీతం పత్థయతో’’తిఆదినా సబ్బత్థ ఉణ్హాదినిమిత్తం కామాసవుప్పత్తి వేదితబ్బా. నత్థి సుగతిభవే సీతం వా ఉణ్హం వాతి అనిట్ఠం సీతం వా ఉణ్హం వా నత్థీతి అధిప్పాయో. అత్తగ్గాహే సతి అత్తనియగ్గాహోతి ఆహ ‘‘మయ్హం సీతం ఉణ్హన్తి గాహో దిట్ఠాసవో’’తి.

అహం సమణోతి ‘‘అహం సమణో, కిం మమ జీవితేన వా మరణేన వా’’తి ఏవం చిన్తేత్వాతి అధిప్పాయో. పచ్చవేక్ఖిత్వాతి గామప్పవేసప్పయోజనాదిఞ్చ పచ్చవేక్ఖిత్వా. పటిక్కమతీతి హత్థిఆదీనం సమీపగమనతో అపక్కమతి. ఠాయన్తి ఏత్థాతి ఠానం, కణ్టకానం ఠానం కణ్టకట్ఠానం, యత్థ కణ్టకాని సన్తి, తం ఓకాసన్తి వుత్తం హోతి. అమనుస్సదుట్ఠానీతి అమనుస్ససఞ్చారేన దూసితాని, సపరిస్సయానీతి అత్థో. అనియతవత్థుభూతన్తి అనియతసిక్ఖాపదస్స కారణభూతం. వేసియాదిభేదతోతి వేసియావిధవాథుల్లకుమారికాపణ్డకపానాగారభిక్ఖునిభేదతో. సమానన్తి సమం, అవిసమన్తి అత్థో. అకాసి వాతి తాదిసం అనాచారం అకాసి వా. సీలసంవరసఙ్ఖాతేనాతి కథం పరివజ్జనం సీలం? అనాసనపరివజ్జనేన హి అనాచారపరివజ్జనం వుత్తం. అనాచారాగోచరపరివజ్జనం చారిత్తసీలతాయ సీలసంవరో. తథా హి భగవతా ‘‘పాతిమోక్ఖసంవరసంవుతో విహరతీ’’తి (విభ. ౫౦౮) సీలసంవరవిభజనే ఆచారగోచరసమ్పత్తిం దస్సేన్తేన ‘‘అత్థి అనాచారో, అత్థి అగోచరో’’తిఆదినా (విభ. ౫౧౩-౫౧౪) ఆచారగోచరా విభజిత్వా దస్సితా. ‘‘చణ్డం హత్థిం పరివజ్జేతీ’’తి వచనతో హత్థిఆదిపరివజ్జనమ్పి భగవతో వచనానుట్ఠానన్తి కత్వా ఆచారసీలమేవాతి వేదితబ్బం.

ఇతిపీతి ఇమినాపి కారణేన అయోనిసోమనసికారసముట్ఠితత్తాపి, లోభాదిసహగతత్తాపి, కుసలప్పటిపక్ఖతోపీతిఆదీహి కారణేహి అయం వితక్కో అకుసలోతి అత్థో. ఇమినా నయేన సావజ్జోతిఆదీసుపి అత్థో వేదితబ్బో. ఏత్థ చ అకుసలోతిఆదినా దిట్ఠధమ్మికం కామవితక్కస్స ఆదీనవం దస్సేతి, దుక్ఖవిపాకోతి ఇమినా సమ్పరాయికం. అత్తబ్యాబాధాయ సంవత్తతీతిఆదీసుపి ఇమినావ నయేన ఆదీనవవిభావనా వేదితబ్బా. ఉప్పన్నస్స కామవితక్కస్స అనధివాసనం నామ పున తాదిసస్స అనుప్పాదనం. తం పనస్స పహానం వినోదనం బ్యన్తికరణం అనభావగమనన్తి చ వత్తుం వట్టతీతి పాళియం – ‘‘ఉప్పన్నం కామవితక్కం నాధివాసేతీ’’తి వత్వా ‘‘పజహతీ’’తిఆది వుత్తన్తి తమత్థం దస్సేన్తో ‘‘అనధివాసేన్తో కిం కరోతీ’’తిఆదిమాహ. పహానఞ్చేత్థ విక్ఖమ్భనమేవ, న సముచ్ఛేదోతి దస్సేతుం ‘‘వినోదేతీ’’తిఆది వుత్తన్తి విక్ఖమ్భనవసేనేవ అత్థో దస్సితో. ఉప్పన్నుప్పన్నేతి తేసం పాపవితక్కానం ఉప్పాదావత్థాగహణం వా కతం సియా అనవసేసగ్గహణం వా. తేసు పఠమం సన్ధాయాహ ‘‘ఉప్పన్నమత్తే’’తి, సమ్పతిజాతేతి అత్థో. అనవసేసగ్గహణం బ్యాపనిచ్ఛాయం హోతీతి దస్సేతుం ‘‘సతక్ఖత్తుమ్పి ఉప్పన్నుప్పన్నే’’తి వుత్తం.

ఞాతివితక్కోతి ‘‘అమ్హాకం ఞాతయో సుఖజీవినో సమ్పత్తియుత్తా’’తిఆదినా గేహస్సితపేమవసేన ఞాతకే ఆరబ్భ ఉప్పన్నవితక్కో. జనపదవితక్కోతి ‘‘అమ్హాకం జనపదో సుభిక్ఖో సమ్పన్నసస్సో రమణీయో’’తిఆదినా గేహస్సితపేమవసేన జనపదం ఆరబ్భ ఉప్పన్నవితక్కో. ఉక్కుటికప్పధానాదీహి దుక్ఖే నిజ్జిణ్ణే సమ్పరాయే సత్తా సుఖీ హోన్తి అమరాతి దుక్కరకారికాయ పటిసంయుత్తో అమరత్థాయ వితక్కో. తం వా ఆరబ్భ అమరావిక్ఖేపదిట్ఠిసహగతో అమరో చ సో వితక్కో చాతి అమరావితక్కో. పరానుద్దయతాపటిసంయుత్తోతి పరేసు ఉపట్ఠాకాదీసు సహనన్దితాదివసేన పవత్తో అనుద్దయతాపతిరూపకో గేహస్సితపేమప్పటిసంయుత్తో వితక్కో. లాభసక్కారసిలోకప్పటిసంయుత్తోతి చీవరాదిలాభేన చ సక్కారేన చ కిత్తిసద్దేన చ ఆరమ్మణకరణవసేన పటిసంయుత్తో. అనవఞ్ఞత్తిప్పటిసంయుత్తోతి ‘‘అహో వత మం పరే న అవజానేయ్యుం, న హేట్ఠా కత్వా మఞ్ఞేయ్యుం, పాసాణచ్ఛత్తం వియ గరుం కరేయ్యు’’న్తి ఉప్పన్నవితక్కో.

కామవితక్కో కామసఙ్కప్పనసభావతో కామాసవప్పత్తియా సాతిసయత్తా చ కామనాకారోతి ఆహ ‘‘కామవితక్కో పనేత్థ కామాసవో’’తి. తబ్బిసేసోతి కామాసవవిసేసో భవసభావత్తాతి అధిప్పాయో. కామవితక్కాదికే వినోదేతి అత్తనో సన్తానతో నీహరతి ఏతేనాతి వినోదనం, వీరియన్తి ఆహ ‘‘వీరియసంవరసఙ్ఖాతేన వినోదనేనా’’తి.

‘‘సత్త బోజ్ఝఙ్గా భావితా బహులీకతా విజ్జావిముత్తియో పరిపూరేన్తీ’’తి వచనతో విజ్జావిముత్తీనం అనధిగమో తతో చ సకలవట్టదుక్ఖానతివత్తి అభావనాయ ఆదీనవో. వుత్తవిపరియాయేన భగవతో ఓరసపుత్తభావాదివసేన చ భావనాయ ఆనిసంసో వేదితబ్బో. థోమేన్తోతి ఆసవపహానస్స దుక్కరత్తా తాయ ఏవ దుక్కరకిరియాయ తం అభిత్థవన్తో. సంవరేనేవ పహీనాతి సంవరేన పహీనా ఏవ. తేన వుత్తం ‘‘న అప్పహీనేసుయేవ పహీనసఞ్ఞీ’’తి.

ఆసవసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.