౬. మహావగ్గో
౧. సోణసుత్తవణ్ణనా
౫౫. ఛట్ఠస్స పఠమే నిసీది భగవా పఞ్ఞత్తే ఆసనేతి ఏత్థ కిం తం ఆసనం పఠమమేవ పఞ్ఞత్తం, ఉదాహు భగవన్తం దిస్వా పఞ్ఞత్తన్తి చే? భగవతో ధరమానకాలే పధానికభిక్ఖూనం వత్తమేతం, యదిదం అత్తనో వసనట్ఠానే బుద్ధాసనం పఞ్ఞపేత్వావ నిసీదనన్తి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘పధానికభిక్ఖూ’’తిఆది. బుద్ధకాలే కిర యత్థ యత్థ ఏకోపి భిక్ఖు విహరతి, సబ్బత్థ బుద్ధాసనం పఞ్ఞత్తమేవ హోతి. కస్మా? భగవా హి అత్తనో సన్తికే కమ్మట్ఠానం గహేత్వా ఫాసుకట్ఠానే విహరన్తే మనసి కరోతి – ‘‘అసుకో మయ్హం సన్తికే కమ్మట్ఠానం గహేత్వా గతో, అసక్ఖి ను ఖో విసేసం నిబ్బత్తేతుం, నో’’తి. అథ నం పస్సతి కమ్మట్ఠానం విస్సజ్జేత్వా అకుసలవితక్కం వితక్కయమానం, తతో ‘‘కథఞ్హి నామ మాదిసస్స సత్థు సన్తికే కమ్మట్ఠానం గహేత్వా విహరన్తం ఇమం కులపుత్తం అకుసలవితక్కా అధిభవిత్వా అనమతగ్గే వట్టదుక్ఖే సంసారేస్సన్తీ’’తి తస్స అనుగ్గహత్థం తత్థేవ అత్తానం దస్సేత్వా తం కులపుత్తం ఓవదిత్వా ఆకాసం ఉప్పతిత్వా పున అత్తనో వసనట్ఠానమేవ గచ్ఛతి. అథేవం ఓవదియమానా తే భిక్ఖూ చిన్తయింసు ‘‘సత్థా అమ్హాకం మనం జానిత్వా ఆగన్త్వా అమ్హాకం సమీపే ఠితంయేవ అత్తానం దస్సేతి. తస్మిం ఖణే, ‘భన్తే, ఇధ నిసీదథ నిసీదథా’తి ఆసనపరియేసనం నామ భారో’’తి. తే ఆసనం పఞ్ఞపేత్వావ విహరన్తి. యస్స పీఠం అత్థి, సో తం పఞ్ఞపేతి. యస్స నత్థి, సో మఞ్చం వా ఫలకం వా పాసాణం వా వాలికాపుఞ్జం వా పఞ్ఞపేతి. తం అలభమానా పురాణపణ్ణానిపి సంకడ్ఢిత్వా తత్థ పంసుకూలం పత్థరిత్వా ఠపేన్తి.
సత్త సరాతి – ఛజ్జో, ఉసభో, గన్ధారో, మజ్ఝిమో, పఞ్చమో, ధేవతో, నిసాదోతి ఏతే సత్త సరా. తయో గామాతి – ఛజ్జగామో, మజ్ఝిమగామో, సాధారణగామోతి తయో గామా, సమూహాతి అత్థో. మనుస్సలోకే వీణావాదనా ఏకేకస్స సరస్స వసేన తయో తయో ముచ్ఛనాతి కత్వా ఏకవీసతి ముచ్ఛనా. దేవలోకే వీణావాదనా పన సమపఞ్ఞాస ముచ్ఛనాతి వదన్తి. తత్థ హి ఏకేకస్స సరస్స వసేన సత్త సత్త ముచ్ఛనా, అన్తరస్స సరస్స చ ఏకాతి సమపఞ్ఞాస ముచ్ఛనా. తేనేవ సక్కపఞ్హసుత్తసంవణ్ణనాయం (దీ. ని. అట్ఠ. ౨.౩౪౫) ‘‘సమపఞ్ఞాస ముచ్ఛనా ముచ్ఛేత్వా’’తి పఞ్చసిఖస్స వీణావాదనం దస్సేన్తేన వుత్తం. ఠానా ఏకూనపఞ్ఞాసాతి ఏకేకస్సేవ సరస్స సత్త సత్త ఠానభేదా, యతో సరస్స మణ్డలతావవత్థానం హోతి. ఏకూనపఞ్ఞాసట్ఠానవిసేసో తిస్సో దువే చతస్సో చతస్సో తిస్సో దువే చతస్సోతి ద్వావీసతి సుతిభేదా చ ఇచ్ఛితా.
అతిగాళ్హం ఆరద్ధన్తి థినమిద్ధఛమ్భితత్తానం వూపసమత్థం అతివియ ఆరద్ధం. సబ్బత్థ నియుత్తా సబ్బత్థికా. సబ్బేన వా లీనుద్ధచ్చపక్ఖియేన అత్థేతబ్బా సబ్బత్థికా. సమథోయేవ సమథనిమిత్తం. ఏవం సేసేసుపి. ఖయా రాగస్స వీతరాగత్తాతి ఏత్థ యస్మా బాహిరకో కామేసు వీతరాగో న ఖయా రాగస్స వీతరాగో సబ్బసో అవిప్పహీనరాగత్తా. విక్ఖమ్భితరాగో హి సో. అరహా పన ఖయా ఏవ, తస్మా వుత్తం ‘‘ఖయా రాగస్స వీతరాగత్తా’’తి. ఏస నయో దోసమోహేసుపి.
లాభసక్కారసిలోకం నికామయమానోతి ఏత్థ లబ్భతి పాపుణీయతీతి లాభో, చతున్నం పచ్చయానమేతం అధివచనం. సక్కచ్చం కాతబ్బోతి సక్కారో. పచ్చయా ఏవ హి పణీతపణీతా సున్దరసున్దరా అభిసఙ్ఖరిత్వా కతా ‘‘సక్కారో’’తి వుచ్చతి, యా చ పరేహి అత్తనో గారవకిరియా, పుప్ఫాదీహి వా పూజా. సిలోకోతి వణ్ణభణనం. తం లాభఞ్చ, సక్కారఞ్చ, సిలోకఞ్చ, నికామయమానో, పవత్తయమానోతి అత్థో. తేనేవాహ ‘‘చతుపచ్చయలాభఞ్చ…పే… పత్థయమానో’’తి.
థూణన్తి పసూనం బన్ధనత్థాయ నిఖాతత్థమ్భసఙ్ఖాతం థూణం. సేసం సువిఞ్ఞేయ్యమేవ.
సోణసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౨. ఫగ్గునసుత్తవణ్ణనా
౫౬. దుతియే సమధోసీతి సమన్తతో అధోసి. సబ్బభాగేన పరిఫన్దనచలనాకారేన అపచితిం దస్సేతి. వత్తం కిరేతం బాళ్హగిలానేనపి వుడ్ఢతరం దిస్వా ఉట్ఠితాకారేన అపచితి దస్సేతబ్బా. తేన పన ‘‘మా చలి మా చలీ’’తి వత్తబ్బో, తం పన చలనం ఉట్ఠానాకారదస్సనం హోతీతి ఆహ ‘‘ఉట్ఠానాకారం దస్సేతీ’’తి. సన్తిమాని ఆసనానీతి పఠమమేవ పఞ్ఞత్థాసనం సన్ధాయ వదతి. బుద్ధకాలస్మిఞ్హి ఏకస్సపి భిక్ఖునో వసనట్ఠానే – ‘‘సచే సత్థా ఆగచ్ఛిస్సతి, ఆసనం పఞ్ఞత్తమేవ హోతూ’’తి అన్తమసో ఫలకమత్తమ్పి పణ్ణసన్థారమత్తమ్పి పఞ్ఞత్తమేవ. ఖమనీయం యాపనీయన్తి కచ్చి దుక్ఖం ఖమితుం, ఇరియాపథం వా యాపేతుం సక్కాతి పుచ్ఛతి. సీసవేదనాతి కుతోచి నిక్ఖమితుం అలభమానేహి వాతేహి సముట్ఠాపితా బలవతియో సీసవేదనా హోన్తి.
ఫగ్గునసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౨. ఛళభిజాతిసుత్తవణ్ణనా
౫౭. తతియే అభిజాతియోతి ఏత్థ అభి-సద్దో ఉపసగ్గమత్తం, న అత్థవిసేసజోతకోతి ఆహ ‘‘ఛ జాతియో’’తి. అభిజాయతీతి ఏత్థాపి ఏసేవ నయో.
ఉరబ్భే హనన్తీతి ఓరబ్భికా. ఏవం సూకరికాదయో వేదితబ్బా. రోదేన్తి కురురకమ్మన్తతాయ సప్పటిబద్ధే సత్తే అస్సూని మోచేన్తీతి రుద్దా, తే ఏవ లుద్దా ర-కారస్స ల-కారం కత్వా. ఇమినా అఞ్ఞేపి యే కేచి మాగవికా నేసాదా వుత్తా, తే పాపకమ్మప్పసుతతాయ ‘‘కణ్హాభిజాతీ’’తి వదతి.
భిక్ఖూతి చ బుద్ధసాసనే భిక్ఖూ. తే కిర సచ్ఛన్దరాగేన పరిభుఞ్జన్తీతి అధిప్పాయేన చతూసు పచ్చయేసు కణ్టకే పక్ఖిపిత్వా ఖాదన్తీతి ‘‘కణ్టకవుత్తికా’’తి వదతి. కస్మాతి చే? యస్మా తే పణీతే పచ్చయే పటిసేవన్తీతి తస్స మిచ్ఛాగాహో. ఞాయలద్ధేపి పచ్చయే భుఞ్జమానా ఆజీవకసమయస్స విలోమగ్గాహితాయ పచ్చయేసు కణ్టకే పక్ఖిపిత్వా ఖాదన్తి నామాతి వదతీతి. అథ వా కణ్టకవుత్తికా ఏవంనామకా ఏకే పబ్బజితా, యే సవిసేసం అత్తకిలమథానుయోగం అనుయుత్తా. తథా హి తే కణ్టకే వత్తన్తా వియ హోన్తీతి ‘‘కణ్టకవుత్తికా’’తి వుత్తా. ఇమమేవ చ అత్థవికప్పం సన్ధాయాహ ‘‘కణ్టకవుత్తికాతి సమణా నామేతే’’తి.
లోహితాభిజాతి నామ నిగణ్ఠా ఏకసాటకాతి వుత్తా. తే కిర ఠత్వా భుఞ్జననహానప్పటిక్ఖేపాదివతసమాయోగేన పురిమేహి ద్వీహి పణ్డరతరా.
అచేలకసావకాతి ఆజీవకసావకే వదతి. తే కిర ఆజీవకలద్ధియా సువిసుద్ధచిత్తతాయ నిగణ్ఠేహిపి పణ్డరతరా. ఏవఞ్చ కత్వా అత్తనో పచ్చయదాయకే నిగణ్ఠేహిపి జేట్ఠకతరే కరోతి.
ఆజీవకా ఆజీవకినియో ‘‘సుక్కాభిజాతీ’’తి వుత్తా. తే కిర పురిమేహి చతూహి పణ్డరతరా. నన్దాదయో హి తథారూపం ఆజీవకప్పటిపత్తిం ఉక్కంసం పాపేత్వా ఠితా, తస్మా నిగణ్ఠేహి ఆజీవకసావకేహి చ పణ్డరతరాతి ‘‘పరమసుక్కాభిజాతీ’’తి వుత్తా.
బిలం ఓలగ్గేయ్యున్తి మంసభాగం న్హారునా వా కేనచి వా గన్థిత్వా పురిసస్స హత్థే వా కేసే వా ఓలమ్బనవసేన బన్ధేయ్యుం. ఇమినా సత్థధమ్మం నామ దస్సేతి. సత్థవాహో కిర మహాకన్తారం పటిపన్నో అన్తరామగ్గే గోణే మతే మంసం గహేత్వా సబ్బేసం సత్థికానం ‘‘ఇదం ఖాదిత్వా ఏత్తకం మూలం దాతబ్బ’’న్తి కోట్ఠాసం ఓలమ్బతి. గోణమంసం నామ ఖాదన్తాపి అత్థి, అఖాదన్తాపి అత్థి, ఖాదన్తాపి మూలం దాతుం సక్కోన్తాపి అసక్కోన్తాపి. సత్థవాహో యేన మూలేన గోణో గహితో, తం మూలం సత్థికేహి ధారణత్థం సబ్బేసం బలక్కారేన కోట్ఠాసం దత్వా మూలం గణ్హాతి. అయం సత్థధమ్మో.
కణ్హాభిజాతియో సమానోతి కణ్హే నీచకులే జాతో హుత్వా. కణ్హధమ్మన్తి పచ్చత్తే ఉపయోగవచనన్తి ఆహ ‘‘కణ్హసభావో హుత్వా అభిజాయతీ’’తి, తం అన్తోగధహేతుఅత్థం పదం, ఉప్పాదేతీతి అత్థో. తస్మా కణ్హం ధమ్మం అభిజాయతీతి కాళకం దసదుస్సీల్యధమ్మం ఉప్పాదేతి. సుక్కం ధమ్మం అభిజాయతీతి ఏత్థాపి ఇమినా నయేన అత్థో వేదితబ్బో. సో హి ‘‘అహం పుబ్బేపి పుఞ్ఞానం అకతత్తా నీచకులే నిబ్బత్తో, ఇదాని పుఞ్ఞం కరిస్సామీ’’తి పుఞ్ఞసఙ్ఖాతం పణ్డరధమ్మం కరోతి.
అకణ్హం అసుక్కం నిబ్బానన్తి సచే కణ్హం భవేయ్య, కణ్హవిపాకం దదేయ్య యథా దసవిధం దుస్సీల్యధమ్మం. సచే సుక్కం, సుక్కవిపాకం దదేయ్య యథా దానసీలాదికుసలకమ్మం. ద్విన్నమ్పి అప్పదానతో ‘‘అకణ్హం అసుక్క’’న్తి వుత్తం. నిబ్బానఞ్చ నామ ఇమస్మిం అత్థే అరహత్తం అధిప్పేతం ‘‘అభిజాయతీ’’తి వచనతో. తఞ్హి కిలేసనిబ్బానన్తే జాతత్తా నిబ్బానం నామ యథా ‘‘రాగాదీనం ఖయన్తే జాతత్తా రాగక్ఖయో, దోసక్ఖయో, మోహక్ఖయో’’తి. పటిప్పస్సమ్భనవసేన వా కిలేసానం నిబ్బాపనతో నిబ్బానం. తం ఏస అభిజాయతి పసవతి. ఇధాపి హి అన్తోగధహేతు అత్థం ‘‘జాయతీ’’తి పదం. అట్ఠకథాయం పన ‘‘జాయతీ’’తి ఇమస్స పాపుణాతీహి అత్థం గహేత్వావ ‘‘నిబ్బానం పాపుణాతీ’’తి వుత్తం. సుక్కాభిజాతియో సమానోతి సుక్కే ఉచ్చకులే జాతో హుత్వా. సేసమేత్థ సువిఞ్ఞేయ్యమేవ.
ఛళభిజాతిసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౪. ఆసవసుత్తవణ్ణనా
౫౮. చతుత్థే సంవరేనాతి సంవరేన హేతుభూతేన వా. ఇధాతి అయం ఇధ-సద్దో సబ్బాకారతో ఇన్దియసంవరసంవుతస్స పుగ్గలస్స సన్నిస్సయభూతసాసనపరిదీపనో, అఞ్ఞస్స తథాభావప్పటిసేధనో వాతి వుత్తం ‘‘ఇధాతి ఇధస్మిం సాసనే’’తి. పటిసఙ్ఖాతి పటిసఙ్ఖాయ. సఙ్ఖా-సద్దో ఞాణకోట్ఠాసపఞ్ఞత్తిగణనాదీసు దిస్సతి ‘‘సఙ్ఖాయేకం పటిసేవతీ’’తిఆదీసు (మ. ని. ౨.౧౬౮) హి ఞాణే దిస్సతి. ‘‘పపఞ్చసఞ్ఞాసఙ్ఖా సముదాచరన్తీ’’తిఆదీసు (మ. ని. ౧.౨౦౨, ౨౦౪) కోట్ఠాసే. ‘‘తేసం తేసం ధమ్మానం సఙ్ఖా సమఞ్ఞా’’తిఆదీసు (ధ. స. ౧౩౧౩-౧౩౧౫) పఞ్ఞత్తియం. ‘‘న సుకరం సఙ్ఖాతు’’న్తిఆదీసు (సం. ని. ౨.౧౨౮) గణనాయ. ఇధ పన ఞాణే దట్ఠబ్బో. తేనేవాహ ‘‘పటిసఞ్జానిత్వా పచ్చవేక్ఖిత్వాతి అత్థో’’తి. ఆదీనవపచ్చవేక్ఖణా ఆదీనవపటిసఙ్ఖాతి యోజనా. సమ్పలిమట్ఠన్తి ఘంసితం. అనుబ్యఞ్జనసోతి హత్థపాదసితఆలోకితవిలోకితాదిప్పకారభాగసో. తఞ్హి అయోనిసోమనసికరోతో కిలేసానం అనుబ్యఞ్జనతో ‘‘అనుబ్యఞ్జన’’న్తి వుచ్చతి. నిమిత్తగ్గాహోతి ఇత్థిపురిసనిమిత్తస్స సుభనిమిత్తాదికస్స వా కిలేసవత్థుభూతస్స నిమిత్తస్స గాహో. ఆదిత్తపరియాయేనాతి ఆదిత్తపరియాయే (సం. ని. ౪.౨౮; మహావ. ౫౪) ఆగతనయేన వేదితబ్బో.
యథా ఇత్థియా ఇన్ద్రియం ఇత్థిన్ద్రియం, న ఏవమిదం, ఇదం పన చక్ఖుమేవ ఇన్ద్రియన్తి చక్ఖున్ద్రియం. తేనాహ ‘‘చక్ఖుమేవ ఇన్ద్రియ’’న్తి. యథా ఆవాటే నియతట్ఠితికో కచ్ఛపో ‘‘ఆవాటకచ్ఛపో’’తి వుచ్చతి, ఏవం తప్పటిబద్ధవుత్తితాయ తం ఠానో సంవరో చక్ఖున్ద్రియసంవరో. తేనాహ ‘‘చక్ఖున్ద్రియే సంవరో చక్ఖున్ద్రియసంవరో’’తి. నను చ చక్ఖున్ద్రియే సంవరో వా అసంవరో వా నత్థి. న హి చక్ఖుపసాదం నిస్సాయ సతి వా ముట్ఠస్సచ్చం వా ఉప్పజ్జతి. అపిచ యదా రూపారమ్మణం చక్ఖుస్స ఆపాథం ఆగచ్ఛతి, తదా భవఙ్గే ద్విక్ఖత్తుం ఉప్పజ్జిత్వా నిరుద్ధే కిరియమనోధాతు ఆవజ్జనకిచ్చం సాధయమానా ఉప్పజ్జిత్వా నిరుజ్ఝతి. తతో చక్ఖువిఞ్ఞాణం దస్సనకిచ్చం, తతో విపాకమనోధాతు సమ్పటిచ్ఛనకిచ్చం, తతో విపాకమనోవిఞ్ఞాణధాతు సన్తీరణకిచ్చం, తతో కిరియాహేతుకమనోవిఞ్ఞాణధాతు వోట్ఠబ్బనకిచ్చం సాధయమానా ఉప్పజ్జిత్వా నిరుజ్ఝతి, తదనన్తరం జవనం జవతి. తత్థాపి నేవ భవఙ్గసమయే, న ఆవజ్జనాదీనం అఞ్ఞతరసమయే చ సంవరో వా అసంవరో వా అత్థి. జవనక్ఖణే పన సచే దుస్సీల్యం వా ముట్ఠస్సచ్చం వా అఞ్ఞాణం వా అక్ఖన్తి వా కోసజ్జం వా ఉప్పజ్జతి, అసంవరో హోతి. తస్మిం పన సీలాదీసు ఉప్పన్నేసు సంవరో హోతి, తస్మా ‘‘చక్ఖున్ద్రియే సంవరో’’తి కస్మా వుత్తన్తి ఆహ ‘‘జవనే ఉప్పజ్జమానోపి హేస…పే… చక్ఖున్ద్రియసంవరోతి వుచ్చతీ’’తి.
ఇదం వుత్తం హోతి – యథా నగరే చతూసు ద్వారేసు అసంవుతేసు కిఞ్చాపి అన్తోఘరద్వారకోట్ఠకగబ్భాదయో సుసంవుతా, తథాపి అన్తోనగరే సబ్బం భణ్డం అరక్ఖితం అగోపితమేవ హోతి. నగరద్వారేన హి పవిసిత్వా చోరా యదిచ్ఛకం కరేయ్యుం, ఏవమేవం జవనే దుస్సీల్యాదీసు ఉప్పన్నేసు తస్మిం అసంవరే సతి ద్వారమ్పి అగుత్తం హోతి భవఙ్గమ్పి ఆవజ్జనాదీని వీథిచిత్తానిపి. యథా పన నగరద్వారేసు సంవుతేసు కిఞ్చాపి అన్తోఘరాదయో అసంవుతా, తథాపి అన్తోనగరే సబ్బం భణ్డం సురక్ఖితం సుగోపితమేవ హోతి. నగరద్వారేసు హి పిహితేసు చోరానం పవేసో నత్థి, ఏవమేవం జవనే సీలాదీసు ఉప్పన్నేసు ద్వారమ్పి సుగుత్తం హోతి భవఙ్గమ్పి ఆవజ్జనాదీని వీథిచిత్తానిపి, తస్మా జవనక్ఖణే ఉప్పజ్జమానోపి చక్ఖున్ద్రియసంవరోతి వుత్తోతి.
సంవరేన సమన్నాగతో పుగ్గలో సంవుతోతి ఆహ ‘‘ఉపేతో’’తి. అయమేవేత్థ అత్థో సున్దరతరోతి ఉపరి పాళియం సన్దిస్సనతో వుత్తం. తేనాహ ‘‘తథా హీ’’తిఆది.
యన్తి ఆదేసోతి ఇమినా లిఙ్గవిపల్లాసేన సద్ధిం వచనవిపల్లాసో కతోతి దస్సేతి, నిపాతపదం వా ఏతం పుథువచనత్థం. విఘాతకరాతి చిత్తవిఘాతకరా, కాయచిత్తదుక్ఖనిబ్బత్తకా వా. యథావుత్తకిలేసహేతుకా దాహానుబన్ధా విపాకా ఏవ విపాకపరిళాహా. యథా పనేత్థ ఆసవా అఞ్ఞే చ విఘాతకరా కిలేసపరిళాహా సమ్భవన్తి, తం దస్సేతుం ‘‘చక్ఖుద్వారస్మిఞ్హీ’’తిఆది వుత్తం. తం సువిఞ్ఞేయ్యమేవ. ఏత్థ చ సంవరణూపాయో, సంవరితబ్బం, సంవరో, యతో సో సంవరో, యత్థ సంవరో, యథా సంవరో, యఞ్చ సంవరఫలన్తి అయం విభాగో వేదితబ్బో. కథం? ‘‘పటిసఙ్ఖా యోనిసో’’తి హి సంవరణూపాయో. చక్ఖున్ద్రియం సంవరితబ్బం. సంవరగ్గహణేన గహితా సతి సంవరో. ‘‘అసంవుతస్సా’’తి సంవరణావధి. అసంవరతో హి సంవరణం. సంవరితబ్బగ్గహణసిద్ధో ఇధ సంవరవిసయో. చక్ఖున్ద్రియఞ్హి సంవరణం ఞాణం రూపారమ్మణే సంవరయతీతి అవుత్తసిద్ధోయమత్థో. ఆసవతన్నిమిత్తకిలేసపరిళాహాభావో ఫలం. ఏవం సోతద్వారాదీసు యోజేతబ్బం. సబ్బత్థేవాతి మనోద్వారే పఞ్చద్వారే చాతి సబ్బస్మిం ద్వారే.
పటిసఙ్ఖా యోనిసో చీవరన్తిఆదీసు ‘‘సీతస్స పటిఘాతాయా’’తిఆదినా పచ్చవేక్ఖణమేవ యోనిసో పటిసఙ్ఖా. ఈదిసన్తి ఏవరూపం ఇట్ఠారమ్మణం. భవపత్థనాయ అస్సాదయతోతి భవపత్థనాముఖేన భావితం ఆరమ్మణం అస్సాదేన్తస్స. చీవరన్తి నివాసనాది యం కిఞ్చిచీవరం. పటిసేవతీతి నివాసనాదివసేన పరిభుఞ్జతి. యావదేవాతి పయోజనపరిమాణనియమనం. సీతప్పటిఘాతాదియేవ హి యోగినో చీవరప్పటిసేవనప్పయోజనం. సీతస్సాతి సీతధాతుక్ఖోభతో వా ఉతుపరిణామతో వా ఉప్పన్నస్స సీతస్స. పటిఘాతాయాతి పటిఘాతనత్థం తప్పచ్చయస్స వికారస్స వినోదనత్థం. ఉణ్హస్సాతి అగ్గిసన్తాపతో ఉప్పన్నస్స ఉణ్హస్స. డంసాదయో పాకటాయేవ. పున యావదేవాతి నియతప్పయోజనపరిమాణనియమనం. నియతఞ్హి పయోజనం చీవరం పటిసేవన్తస్స హిరికోపీనప్పటిచ్ఛాదనం, ఇతరం కదాచి. హిరికోపీనన్తి సమ్బాధట్ఠానం. యస్మిఞ్హి అఙ్గే వివటే హిరీ కుప్పతి వినస్సతి, తం హిరియా కోపనతో హిరికోపీనం, తంపటిచ్ఛాదనత్థం చీవరం పటిసేవతి.
పిణ్డపాతన్తి యం కిఞ్చి ఆహారం. సో హి పిణ్డోల్యేన భిక్ఖునో పత్తే పతనతో, తత్థ తత్థ లద్ధభిక్ఖాపిణ్డానం పాతో సన్నిపాతోతి వా ‘‘పిణ్డపాతో’’తి వుచ్చతి. నేవ దవాయాతి న కీళనాయ. న మదాయాతి న బలమదమానమదపురిసమదత్థం. న మణ్డనాయాతి న అఙ్గపచ్చఙ్గానం పీణనభావత్థం. న విభూసనాయాతి న తేసంయేవ సోభత్థం, ఛవిసమ్పత్తిఅత్థన్తి అత్థో. ఇమాని యథాక్కమం మోహదోససణ్ఠానవణ్ణరాగూపనిస్సయప్పహానత్థాని వేదితబ్బాని. పురిమం వా ద్వయం అత్తనో సంకిలేసుప్పత్తినిసేధనత్థం, ఇతరం పరస్సపి. చత్తారిపి కామసుఖల్లికానుయోగస్స పహానత్థం వుత్తానీతి వేదితబ్బాని. కాయస్సాతి రూపకాయస్స. ఠితియా యాపనాయాతి పబన్ధట్ఠితత్థఞ్చేవ పవత్తియా అవిచ్ఛేదనత్థఞ్చ, చిరకాలట్ఠితత్థం జీవితిన్ద్రియస్స పవత్తాపనత్థం. విహింసూపరతియాతి జిఘచ్ఛాదుక్ఖస్స ఉపరమత్థం. బ్రహ్మచరియానుగ్గహాయాతి సాసనమగ్గబ్రహ్మచరియానం అనుగ్గణ్హనత్థం. ఇతీతి ఏవం ఇమినా ఉపాయేన. పురాణఞ్చ వేదనం పటిహఙ్ఖామీతి పురాణం అభుత్తపచ్చయా ఉప్పజ్జనకవేదనం పటిహనిస్సామి. నవఞ్చ వేదనం న ఉప్పాదేస్సామీతి నవం భుత్తపచ్చయా ఉప్పజ్జనకవేదనం న ఉప్పాదేస్సామి. తస్సా హి అనుప్పజ్జనత్థమేవ ఆహారం పరిభుఞ్జతి. ఏత్థ అభుత్తపచ్చయా ఉప్పజ్జనకవేదనా నామ యథావుత్తజిఘచ్ఛానిమిత్తా వేదనా. సా హి అభుఞ్జన్తస్స భియ్యో భియ్యోపవడ్ఢనవసేన ఉప్పజ్జతి, భుత్తపచ్చయా అనుప్పజ్జనకవేదనాపి ఖుదానిమిత్తావ అఙ్గదాహసూలాదివేదనా అప్పవత్తా. సా హి భుత్తపచ్చయా అనుప్పన్నావ న ఉప్పజ్జిస్సతి. విహింసానిమిత్తతా చేతాసం విహింసాయ విసేసో.
యాత్రా చ మే భవిస్సతీతి యాపనా చ మే చతున్నం ఇరియాపథానం భవిస్సతి. ‘‘యాపనాయా’’తి ఇమినా జీవితిన్ద్రియయాపనా వుత్తా, ఇధ చతున్నం ఇరియాపథానం అవిచ్ఛేదసఙ్ఖాతా యాపనాతి అయమేతాసం విసేసో. అనవజ్జతా చ ఫాసువిహారో చాతి అయుత్తపరియేసనప్పటిగ్గహణపరిభోగపరివజ్జనేన అనవజ్జతా, పరిమితపరిభోగేన ఫాసువిహారో. అసప్పాయాపరిమితభోజనపచ్చయా అరతితన్దీవిజమ్భితావిఞ్ఞుగరహాదిదోసాభావేన వా అనవజ్జతా. సప్పాయపరిమితభోజనపచ్చయా కాయబలసమ్భవేన ఫాసువిహారో. యావదత్థం ఉదరావదేహకభోజనపరివజ్జనేన వా సేయ్యసుఖపస్ససుఖమిద్ధసుఖాదీనం అభావతో అనవజ్జతా. చతుపఞ్చాలోపమత్తఊనభోజనేన చతుఇరియాపథయోగ్యతాపాదనతో ఫాసువిహారో. వుత్తఞ్హేతం –
‘‘చత్తారో పఞ్చ ఆలోపే, అభుత్వా ఉదకం పివే;
అలం ఫాసువిహారాయ, పహితత్తస్స భిక్ఖునో’’తి. (థేరగా. ౯౮౩; మి. ప. ౬.౫.౧౦);
ఏత్తావతా చ పయోజనపరిగ్గహో, మజ్ఝిమా చ పటిపదా దీపితా హోతి. యాత్రా చ మే భవిస్సతీతి పయోజనపరిగ్గహదీపనా. యాత్రా హి నం ఆహారూపయోగం పయోజేతి. ధమ్మికసుఖాపరిచ్చాగహేతుకో ఫాసువిహారో మజ్ఝిమా పటిపదా అన్తద్వయపరివజ్జనతో.
సేనాసనన్తి సేనఞ్చ ఆసనఞ్చ. యత్థ విహారాదికే సేతి నిపజ్జతి ఆసతి నిసీదతి, తం సేనాసనం. ఉతుపరిస్సయవినోదనప్పటిసల్లానారామత్థన్తి ఉతుయేవ పరిసహనట్ఠేన పరిస్సయో సరీరాబాధచిత్తవిక్ఖేపకరో, తస్స వినోదనత్థం, అనుప్పన్నస్స అనుప్పాదనత్థం, ఉప్పన్నస్స వూపసమనత్థఞ్చాతి అత్థో. అథ వా యథావుత్తో ఉతు చ సీహబ్యగ్ఘాదిపాకటపరిస్సయో చ రాగదోసాదిపటిచ్ఛన్నపరిస్సయో చ ఉతుపరిస్సయో, తస్స వినోదనత్థఞ్చేవ ఏకీభావఫాసుకత్థఞ్చ. చీవరప్పటిసేవనే హిరీకోపీనప్పటిచ్ఛాదనం వియ తం నియతపయోజనన్తి పున ‘‘యావదేవా’’తి వుత్తం.
గిలానపచ్చయభేసజ్జపరిక్ఖారన్తి రోగస్స పచ్చనీకప్పవత్తియా గిలానపచ్చయో, తతో ఏవ భిసక్కస్స అనుఞ్ఞాతవత్థుతాయ భేసజ్జం, జీవితస్స పరివారసమ్భారభావేహి పరిక్ఖారో చాతి గిలానపచ్చయభేసజ్జపరిక్ఖారో, తం. వేయ్యాబాధికానన్తి వేయ్యాబాధతో ధాతుక్ఖోభతో చ తంనిబ్బత్తకుట్ఠగణ్డపీళకాదిరోగతో ఉప్పన్నానం. వేదనానన్తి దుక్ఖవేదనానం. అబ్యాబజ్ఝపరమతాయాతి నిద్దుక్ఖపరమభావాయ. యావ తం దుక్ఖం సబ్బం పహీనం హోతి, తావ పటిసేవామీతి యోజనా. ఏవమేత్థ సఙ్ఖేపేనేవ పాళివణ్ణనా వేదితబ్బా. నవవేదనుప్పాదతోపీతి న కేవలం ఆయతిం ఏవ విపాకపరిళాహా, అథ ఖో అతిభోజనపచ్చయా అలంసాటకాదీనం వియ నవవేదనుప్పాదతోపి వేదితబ్బా.
కమ్మట్ఠానికస్స చలనం నామ కమ్మట్ఠానపరిచ్చాగోతి ఆహ ‘‘చలతి కమ్పతి కమ్మట్ఠానం విజహతీ’’తి. ‘‘ఖమో హోతి సీతస్స ఉణ్హస్సా’’తి ఏత్థ చ లోమసనాగత్థేరస్స వత్థు కథేతబ్బం. థేరో కిర చేతియపబ్బతే పియఙ్గుగుహాయ పధానఘరే విహరన్తో అన్తరట్ఠకే హిమపాతసమయే లోకన్తరికనిరయం పచ్చవేక్ఖిత్వా కమ్మట్ఠానం అవిజహన్తోవ అబ్భోకాసే వీతినామేసి. గిమ్హసమయే చ పచ్ఛాభత్తం బహిచఙ్కమే కమ్మట్ఠానం మనసికరోతో సేదాపిస్స కచ్ఛేహి ముచ్చన్తి. అథ నం అన్తేవాసికో ఆహ – ‘‘ఇధ, భన్తే, నిసీదథ, సీతలో ఓకాసో’’తి. థేరో ‘‘ఉణ్హభయేనేవమ్హి, ఆవుసో, ఇధ నిసిన్నో’’తి అవీచిమహానిరయం పచ్చవేక్ఖిత్వా నిసీదియేవ. ఉణ్హన్తి చేత్థ అగ్గిసన్తాపోవ వేదితబ్బో సూరియసన్తాపస్స పరతో వుచ్చమానత్తా. సూరియసన్తాపవసేన పనేతం వత్థు వుత్తం.
యో చ ద్వే తయో వారే భత్తం వా పానీయం వా అలభమానోపి అనమతగ్గే సంసారే అత్తనో పేత్తివిసయూపపత్తిం పచ్చవేక్ఖిత్వా అవేధన్తో కమ్మట్ఠానం న విజహతియేవ. డంసమకసవాతాతపసమ్ఫస్సేహి ఫుట్ఠో చేపి తిరచ్ఛానూపపత్తిం పచ్చవేక్ఖిత్వా అవేధన్తో కమ్మట్ఠానం న విజహతియేవ. సరీసపసమ్ఫస్సేన ఫుట్ఠో చాపి అనమతగ్గే సంసారే సీహబ్యగ్ఘాదిముఖేసు అనేకవారం పరివత్తితపుబ్బభావం పచ్చవేక్ఖిత్వా అవేధన్తో కమ్మట్ఠానం న విజహతియేవ పధానియత్థేరో వియ, అయం ‘‘ఖమో జిఘచ్ఛాయ…పే… సరీసపసమ్ఫస్సాన’’న్తి వేదితబ్బో. థేరం కిర ఖణ్డచేలవిహారే కణికారపధానియఘరే అరియవంసధమ్మం సుణన్తఞ్ఞేవ ఘోరవిసో సప్పో డంసి. థేరో జానిత్వాపి పసన్నచిత్తో నిసిన్నో ధమ్మంయేవ సుణాతి, విసవేగో థద్ధో అహోసి. థేరో ఉపసమ్పదమాళం ఆదిం కత్వా సీలం పచ్చవేక్ఖిత్వా ‘‘విసుద్ధసీలోమ్హీ’’తి పీతిం ఉప్పాదేసి, సహ పీతుప్పాదా విసం నివత్తిత్వా పథవిం పావిసి. థేరో తత్థేవ చిత్తేకగ్గతం లభిత్వా విపస్సనం వడ్ఢేత్వా అరహత్తం పాపుణి.
యో పన అక్కోసవసేన దురుత్తే దురుత్తత్తాయేవ చ దురాగతే అపి అన్తిమవత్థుసఞ్ఞితే వచనపథే సుత్వా ఖన్తిగుణంయేవ పచ్చవేక్ఖిత్వా న వేధతి దీఘభాణకఅభయత్థేరో వియ, అయం ‘‘ఖమో దురుత్తానం దురాగతానం వచనపథాన’’న్తి వేదితబ్బో. థేరో కిర పచ్చయసన్తోసభావనారామతాయ మహాఅరియవంసప్పటిపదం కథేసి, సబ్బో మహాగామో ఆగచ్ఛతి, థేరస్స మహాసక్కారో ఉప్పజ్జి. తం అఞ్ఞతరో మహాథేరో అధివాసేతుం అసక్కోన్తో ‘‘దీఘభాణకో ‘అరియవంసం కథేమీ’తి సబ్బరత్తిం కోలాహలం కరోతీ’’తిఆదీహి అక్కోసి. ఉభోపి చ అత్తనో అత్తనో విహారం గచ్ఛన్తా గావుతమత్తం ఏకపథేన అగమంసు. సకలగావుతమ్పి సో తం అక్కోసియేవ. తతో యత్థ ద్విన్నం విహారానం మగ్గో భిజ్జతి, తత్థ ఠత్వా దీఘభాణకత్థేరో తం వన్దిత్వా ‘‘ఏసో, భన్తే, తుమ్హాకం మగ్గో’’తి ఆహ. సో అస్సుణన్తో వియ అగమాసి. థేరోపి విహారం గన్త్వా పాదే పక్ఖాలేత్వా నిసీది. తమేనం అన్తేవాసికో ‘‘కిం, భన్తే, సకలగావుతం పరిభాసన్తం న కిఞ్చి అవోచుత్థా’’తి ఆహ. థేరో ‘‘ఖన్తియేవావుసో, మయ్హం భారో, న అక్ఖన్తి, ఏకపదుద్ధారేపి కమ్మట్ఠానవియోగం న పస్సామీ’’తి ఆహ.
వచనమేవ తదత్థం ఞాపేతుకామానఞ్చ పథో ఉపాయోతి ఆహ ‘‘వచనమేవ వచనపథో’’తి. అసుఖట్ఠేన వా తిబ్బా. యఞ్హి న సుఖం, తం అనిట్ఠం తిబ్బన్తి వుచ్చతి. అధివాసకజాతికో హోతీతి యథావుత్తవేదనానం అధివాసకసభావో హోతి. చిత్తలపబ్బతే పధానియత్థేరస్స కిర రత్తిం పధానేన వీతినామేత్వా ఠితస్స ఉదరవాతో ఉప్పజ్జతి. సో తం అధివాసేతుం అసక్కోన్తో ఆవత్తతి పరివత్తతి. తమేనం చఙ్కమనపస్సే ఠితో పిణ్డపాతియత్థేరో ఆహ – ‘‘ఆవుసో, పబ్బజితో నామ అధివాసనసీలో హోతీ’’తి. సో ‘‘సాధు, భన్తే’’తి అధివాసేత్వా నిచ్చలో సయి. వాతో నాభితో యావ హదయం ఫాలేసి. థేరో వేదనం విక్ఖమ్భేత్వా విపస్సన్తో ముహుత్తేన అనాగామీ హుత్వా పరినిబ్బాయి. ఏవం సబ్బత్థాతి ‘‘ఉణ్హేన ఫుట్ఠస్స సీతం పత్థయతో’’తిఆదినా సబ్బత్థ ఉణ్హాదినిమిత్తం కామాసవుప్పత్తి వేదితబ్బా. నత్థి సుగతిభవే సీతం వా ఉణ్హం వాతి అనిట్ఠం సీతం వా ఉణ్హం వా నత్థీతి అధిప్పాయో. అత్తగ్గాహే సతి అత్తనియగ్గాహోతి ఆహ ‘‘మయ్హం సీతం ఉణ్హన్తి గాహో దిట్ఠాసవో’’తి.
అహం సమణోతి ‘‘అహం సమణో, కిం మమ జీవితేన వా మరణేన వా’’తి ఏవం చిన్తేత్వాతి అధిప్పాయో. పచ్చవేక్ఖిత్వాతి గామప్పవేసప్పయోజనాదిఞ్చ పచ్చవేక్ఖిత్వా. పటిక్కమతీతి హత్థిఆదీనం సమీపగమనతో అపక్కమతి. ఠాయన్తి ఏత్థాతి ఠానం, కణ్టకానం ఠానం కణ్టకట్ఠానం, యత్థ కణ్టకాని సన్తి, తం ఓకాసన్తి వుత్తం హోతి. అమనుస్సదుట్ఠానీతి అమనుస్ససఞ్చారేన దూసితాని, సపరిస్సయానీతి అత్థో. అనియతవత్థుభూతన్తి అనియతసిక్ఖాపదస్స కారణభూతం. వేసియాదిభేదతోతి వేసియావిధవాథుల్లకుమారికాపణ్డకపానాగారభిక్ఖునిభేదతో. సమానన్తి సమం, అవిసమన్తి అత్థో. అకాసి వాతి తాదిసం అనాచారం అకాసి వా. సీలసంవరసఙ్ఖాతేనాతి కథం పరివజ్జనం సీలం? అనాసనపరివజ్జనేన హి అనాచారపరివజ్జనం వుత్తం. అనాచారాగోచరపరివజ్జనం చారిత్తసీలతాయ సీలసంవరో. తథా హి భగవతా ‘‘పాతిమోక్ఖసంవరసంవుతో విహరతీ’’తి (విభ. ౫౦౮) సీలసంవరవిభజనే ఆచారగోచరసమ్పత్తిం దస్సేన్తేన ‘‘అత్థి అనాచారో, అత్థి అగోచరో’’తిఆదినా (విభ. ౫౧౩-౫౧౪) ఆచారగోచరా విభజిత్వా దస్సితా. ‘‘చణ్డం హత్థిం పరివజ్జేతీ’’తి వచనతో హత్థిఆదిపరివజ్జనమ్పి భగవతో వచనానుట్ఠానన్తి కత్వా ఆచారసీలమేవాతి వేదితబ్బం.
ఇతిపీతి ఇమినాపి కారణేన అయోనిసోమనసికారసముట్ఠితత్తాపి, లోభాదిసహగతత్తాపి, కుసలప్పటిపక్ఖతోపీతిఆదీహి కారణేహి అయం వితక్కో అకుసలోతి అత్థో. ఇమినా నయేన సావజ్జోతిఆదీసుపి అత్థో వేదితబ్బో. ఏత్థ చ అకుసలోతిఆదినా దిట్ఠధమ్మికం కామవితక్కస్స ఆదీనవం దస్సేతి, దుక్ఖవిపాకోతి ఇమినా సమ్పరాయికం. అత్తబ్యాబాధాయ సంవత్తతీతిఆదీసుపి ఇమినావ నయేన ఆదీనవవిభావనా వేదితబ్బా. ఉప్పన్నస్స కామవితక్కస్స అనధివాసనం నామ పున తాదిసస్స అనుప్పాదనం. తం పనస్స పహానం వినోదనం బ్యన్తికరణం అనభావగమనన్తి చ వత్తుం వట్టతీతి పాళియం – ‘‘ఉప్పన్నం కామవితక్కం నాధివాసేతీ’’తి వత్వా ‘‘పజహతీ’’తిఆది వుత్తన్తి తమత్థం దస్సేన్తో ‘‘అనధివాసేన్తో కిం కరోతీ’’తిఆదిమాహ. పహానఞ్చేత్థ విక్ఖమ్భనమేవ, న సముచ్ఛేదోతి దస్సేతుం ‘‘వినోదేతీ’’తిఆది వుత్తన్తి విక్ఖమ్భనవసేనేవ అత్థో దస్సితో. ఉప్పన్నుప్పన్నేతి తేసం పాపవితక్కానం ఉప్పాదావత్థాగహణం వా కతం సియా అనవసేసగ్గహణం వా. తేసు పఠమం సన్ధాయాహ ‘‘ఉప్పన్నమత్తే’’తి, సమ్పతిజాతేతి అత్థో. అనవసేసగ్గహణం బ్యాపనిచ్ఛాయం హోతీతి దస్సేతుం ‘‘సతక్ఖత్తుమ్పి ఉప్పన్నుప్పన్నే’’తి వుత్తం.
ఞాతివితక్కోతి ‘‘అమ్హాకం ఞాతయో సుఖజీవినో సమ్పత్తియుత్తా’’తిఆదినా గేహస్సితపేమవసేన ఞాతకే ఆరబ్భ ఉప్పన్నవితక్కో. జనపదవితక్కోతి ‘‘అమ్హాకం జనపదో సుభిక్ఖో సమ్పన్నసస్సో రమణీయో’’తిఆదినా గేహస్సితపేమవసేన జనపదం ఆరబ్భ ఉప్పన్నవితక్కో. ఉక్కుటికప్పధానాదీహి దుక్ఖే నిజ్జిణ్ణే సమ్పరాయే సత్తా సుఖీ హోన్తి అమరాతి దుక్కరకారికాయ పటిసంయుత్తో అమరత్థాయ వితక్కో. తం వా ఆరబ్భ అమరావిక్ఖేపదిట్ఠిసహగతో అమరో చ సో వితక్కో చాతి అమరావితక్కో. పరానుద్దయతాపటిసంయుత్తోతి పరేసు ఉపట్ఠాకాదీసు సహనన్దితాదివసేన పవత్తో అనుద్దయతాపతిరూపకో గేహస్సితపేమప్పటిసంయుత్తో వితక్కో. లాభసక్కారసిలోకప్పటిసంయుత్తోతి చీవరాదిలాభేన చ సక్కారేన చ కిత్తిసద్దేన చ ఆరమ్మణకరణవసేన పటిసంయుత్తో. అనవఞ్ఞత్తిప్పటిసంయుత్తోతి ‘‘అహో వత మం పరే న అవజానేయ్యుం, న హేట్ఠా కత్వా మఞ్ఞేయ్యుం, పాసాణచ్ఛత్తం వియ గరుం కరేయ్యు’’న్తి ఉప్పన్నవితక్కో.
కామవితక్కో కామసఙ్కప్పనసభావతో కామాసవప్పత్తియా సాతిసయత్తా చ కామనాకారోతి ఆహ ‘‘కామవితక్కో పనేత్థ కామాసవో’’తి. తబ్బిసేసోతి కామాసవవిసేసో భవసభావత్తాతి అధిప్పాయో. కామవితక్కాదికే వినోదేతి అత్తనో సన్తానతో నీహరతి ఏతేనాతి వినోదనం, వీరియన్తి ఆహ ‘‘వీరియసంవరసఙ్ఖాతేన వినోదనేనా’’తి.
‘‘సత్త బోజ్ఝఙ్గా భావితా బహులీకతా విజ్జావిముత్తియో పరిపూరేన్తీ’’తి వచనతో విజ్జావిముత్తీనం అనధిగమో తతో చ సకలవట్టదుక్ఖానతివత్తి అభావనాయ ఆదీనవో. వుత్తవిపరియాయేన భగవతో ఓరసపుత్తభావాదివసేన చ భావనాయ ఆనిసంసో వేదితబ్బో. థోమేన్తోతి ఆసవపహానస్స దుక్కరత్తా తాయ ఏవ దుక్కరకిరియాయ తం అభిత్థవన్తో. సంవరేనేవ పహీనాతి సంవరేన పహీనా ఏవ. తేన వుత్తం ‘‘న అప్పహీనేసుయేవ పహీనసఞ్ఞీ’’తి.
ఆసవసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౫. దారుకమ్మికసుత్తవణ్ణనా
౫౯. పఞ్చమే పుత్తసమ్బాధసయనన్తి పుత్తేహి సమ్బాధసయనం. ఏత్థ పుత్తసీసేన దారపరిగ్గహం పుత్తదారేసు ఉప్పిలో వియ. తేన తేసం రోగాదిహేతు సోకాభిభవేన చ చిత్తస్స సంకిలిట్ఠతం దస్సేతి. కామభోగినాతి ఇమినా పన రాగాభిభవన్తి. ఉభయేనపి విక్ఖిత్తచిత్తతం దస్సేతి. కాసికచన్దనన్తి ఉజ్జలచన్దనం. తం కిర వణ్ణవిసేససముజ్జలం హోతి పభస్సరం, తదత్థమేవ నం సణ్హతరం కరోన్తి. తేనేవాహ ‘‘సణ్హచన్దన’’న్తి, కాసికవత్థఞ్చ చన్దనఞ్చాతి అత్థో. మాలాగన్ధవిలేపనన్తి వణ్ణసోభత్థఞ్చేవ సుగన్ధభావత్థఞ్చ మాలం, సుగన్ధభావత్థాయ గన్ధం, ఛవిరాగకరణత్థఞ్చేవ సుభత్థఞ్చ విలేపనం ధారేన్తేన. జాతరూపరజతన్తి సువణ్ణఞ్చేవ అవసిట్ఠధనఞ్చ సాదియన్తేన. సబ్బేనపి కామేసు అభిగిద్ధభావమేవ పకాసేతి.
దారుకమ్మికసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౬. హత్థిసారిపుత్తసుత్తవణ్ణనా
౬౦. ఛట్ఠే హత్థిం సారేతీతి హత్థిసారీ, తస్స పుత్తోతి హత్థిసారిపుత్తో. సో కిర సావత్థియం హత్థిఆచరియస్స పుత్తో భగవతో సన్తికే పబ్బజిత్వా తీణి పిటకాని ఉగ్గహేత్వా సుఖుమేసు ఖన్ధధాతుఆయతనాదీసు అత్థన్తరేసు కుసలో అహోసి. తేన వుత్తం – ‘‘థేరానం భిక్ఖూనం అభిధమ్మకథం కథేన్తానం అన్తరన్తరా కథం ఓపాతేతీ’’తి. తత్థ అన్తరన్తరా కథం ఓపాతేతీతి థేరేహి వుచ్చమానస్స కథాపబన్ధస్స అన్తరే అన్తరే అత్తనో కథం పవేసేతీతి అత్థో. పఞ్చహి సంసగ్గేహీతి సవనసంసగ్గో, దస్సనసంసగ్గో, సముల్లాపసంసగ్గో, సమ్భోగసంసగ్గో, కాయసంసగ్గోతి ఇమేహి పఞ్చహి సంసగ్గేహి. కిట్ఠఖాదకోతి కిట్ఠట్ఠానే ఉప్పన్నసస్సఞ్హి కిట్ఠన్తి వుత్తం కారణూపచారేన. సిప్పియో సుత్తియో. సమ్బుకాతి సఙ్ఖమాహ.
గిహిభావే వణ్ణం కథేసీతి (దీ. ని. అట్ఠ. ౧.౪౨౨) కస్సపసమ్మాసమ్బుద్ధస్స కిర సాసనే ద్వే సహాయకా అహేసుం, అఞ్ఞమఞ్ఞం సమగ్గా ఏకతోవ సజ్ఝాయన్తి. తేసు ఏకో అనభిరతో గిహిభావే చిత్తం ఉప్పాదేత్వా ఇతరస్స ఆరోచేసి. సో గిహిభావే ఆదీనవం, పబ్బజ్జాయ ఆనిసంసం దస్సేత్వా ఓవది. సో తం సుత్వా అభిరమిత్వా పున ఏకదివసం తాదిసే చిత్తే ఉప్పన్నే తం ఏతదవోచ – ‘‘మయ్హం, ఆవుసో, ఏవరూపం చిత్తం ఉప్పజ్జతి, ఇమాహం పత్తచీవరం తుయ్హం దస్సామీ’’తి. సో పత్తచీవరలోభేన తస్స గిహిభావే ఆనిసంసం దస్సేత్వా పబ్బజ్జాయ ఆదీనవం కథేసి. తస్స తం సుత్వావ గిహిభావతో చిత్తం నివత్తేత్వా పబ్బజ్జాయమేవ అభిరమి. ఏవమేస తదా సీలవన్తస్స భిక్ఖునో గిహిభావే ఆనిసంసకథాయ కథితత్తా ఇదాని ఛ వారే విబ్భమిత్వా సత్తమవారే పబ్బజిత్వా మహామోగ్గల్లానస్స మహాకోట్ఠికత్థేరస్స చ అభిధమ్మకథం కథేన్తానం అన్తరన్తరా కథం ఓపాతేసి. అథ నం మహాకోట్ఠికత్థేరో అపసాదేసి. సో మహాసావకస్స కథితే పతిట్ఠాతుం అసక్కోన్తో విబ్భమిత్వా గిహి జాతో. పోట్ఠపాదస్స పనాయం గిహిసహాయకో అహోసి, తస్మా విబ్భమిత్వా ద్వీహతీహచ్చయేన పోట్ఠపాదస్స సన్తికం గతో. అథ నం సో దిస్వా – ‘‘సమ్మ, కిం తయా కతం, ఏవరూపస్స నామ సత్థు సాసనా అపసక్కన్తోసి, ఏహి పబ్బజితుం దాని తే వట్టతీ’’తి తం గహేత్వా భగవతో సన్తికం అగమాసి. తస్మిం ఠానే పబ్బజిత్వా అరహత్తం పాపుణి. తేన వుత్తం ‘‘సత్తమే వారే పబ్బజిత్వా అరహత్తం పాపుణీ’’తి.
హత్థిసారిపుత్తసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౭. మజ్ఝేసుత్తవణ్ణనా
౬౧. సత్తమే మన్తాతి య-కారలోపేన నిద్దేసో, కరణత్థే వా ఏతం పచ్చత్తవచనం. తేనాహ ‘‘తాయ ఉభో అన్తే విదిత్వా’’తి. ఫస్సవసేన నిబ్బత్తత్తాతి ద్వయద్వయసమాపత్తియం అఞ్ఞమఞ్ఞం సమ్ఫస్సవసేన నిబ్బత్తత్తా, ‘‘ఫస్సపచ్చయా తణ్హా, తణ్హాపచ్చయా ఉపాదానం, ఉపాదానపచ్చయా భవో, భవపచ్చయా జాతీ’’తి ఇమినా చానుక్కమేన ఫస్ససముట్ఠానత్తా ఇమస్స కాయస్స ఫస్సవసేన నిబ్బత్తత్తాతి వుత్తం. ఏకో అన్తోతి ఏత్థ అయం అన్త-సద్దో అన్తఅబ్భన్తరమరియాదలామకఅభావకోట్ఠాసపదపూరణసమీపాదీసు దిస్సతి. ‘‘అన్తపూరో ఉదరపూరో’’తిఆదీసు (సు. ని. ౧౯౭) హి అన్తే అన్తసద్దో. ‘‘చరన్తి లోకే పరివారఛన్నా అన్తో అసుద్ధా, బహి సోభమానా’’తిఆదీసు (సం. ని. ౧.౧౨౨) అబ్భన్తరే. ‘‘కాయబన్ధనస్స అన్తో జీరతి (చూళవ. ౨౭౮) సా హరితన్తం వా పన్థన్తం వా సేలన్తం వా ఉదకన్తం వా’’తిఆదీసు (మ. ని. ౧.౩౦౪) మరియాదాయం. ‘‘అన్తమిదం, భిక్ఖవే, జీవికాన’’న్తిఆదీసు (సం. ని. ౩.౮౦; ఇతివు. ౯౧) లామకే. ‘‘ఏసేవన్తో దుక్ఖస్సా’’తిఆదీసు (మ. ని. ౩.౩౯౩; సం. ని. ౨.౫౧) అభావే. సబ్బపచ్చయసఙ్ఖయో హి దుక్ఖస్స అభావో కోటీతిపి వుచ్చతి. ‘‘తయో అన్తా’’తిఆదీసు (దీ. ని. ౩.౩౦౫) కోట్ఠాసే. ‘‘ఇఙ్ఘ తావ సుత్తన్తం వా గాథాయో వా అభిధమ్మం వా పరియాపుణస్సు, సుత్తన్తే ఓకాసం కారాపేత్వా’’తి (పాచి. ౪౪౨) చ ఆదీసు పదపూరణే. ‘‘గామన్తం వా ఓసటో (పారా. ౪౦౯-౪౧౦; చూళవ. ౩౪౩) గామన్తసేనాసన’’న్తిఆదీసు (పారా. అట్ఠ. ౨.౪౧౦) సమీపే. స్వాయమిధ కోట్ఠాసే వత్తతీతి అయమేకో కోట్ఠాసోతి.
సన్తో పరమత్థతో విజ్జమానో ధమ్మసమూహోతి సక్కాయో, పఞ్చుపాదానక్ఖన్ధా. తేనాహ ‘‘తేభూమకవట్ట’’న్తి. సేసమేత్థ సువిఞ్ఞేయ్యమేవ.
మజ్ఝేసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౮. పురిసిన్ద్రియఞాణసుత్తవణ్ణనా
౬౨. అట్ఠమే నిబ్బత్తివసేన అపాయసంవత్తనియేన వా కమ్మునా అపాయేసు నియుత్తోతి ఆపాయికో నేరయికోతి ఏత్థాపి ఏసేవ నయో. అవీచిమ్హి ఉప్పజ్జిత్వా తత్థ ఆయుకప్పసఞ్ఞితం అన్తరకప్పం తిట్ఠతీతి కప్పట్ఠో. నిరయూపపత్తిపరిహరణవసేన తికిచ్ఛితుం అసక్కుణేయ్యోతి అతేకిచ్ఛో. అఖణ్డానీతి ఏకదేసేనపి అఖణ్డితాని. భిన్నకాలతో పట్ఠాయ బీజం బీజత్థాయ న ఉపకప్పతి. అపూతీనీతి ఉదకతేమనేన అపూతికాని. పూతికఞ్హి బీజం బీజత్థాయ న ఉపకప్పతి. అవాతాతపహతానీతి వాతేన చ ఆతపేన చ న హతాని నిరోజతం న పాపితాని. నిరోజఞ్హి కసటం బీజం బీజత్థాయ న ఉపకప్పతి. ‘‘సారాదానీ’’తి వత్తబ్బే ఆ-కారస్స రస్సత్తం కత్వా పాళియం ‘‘సారదానీ’’తి వుత్తన్తి ఆహ ‘‘సారాదానీ’’తి. తణ్డులసారస్స ఆదానతో సారాదాని, గహితసారాని పతిట్ఠితసారాని. నిస్సరఞ్హి బీజం బీజత్థాయ న ఉపకప్పతి. సుఖసయితానీతి చత్తారో మాసే కోట్ఠే పక్ఖిత్తనియామేనేవ సుఖసయితాని సుట్ఠు సన్నిచితాని. మణ్డఖేత్తేతి ఊసఖారాదిదోసేహి అవిద్ధస్తే సారక్ఖేత్తే. అభిదోతి అభి-సద్దేన సమానత్థనిపాతపదన్తి ఆహ ‘‘అభిఅడ్ఢరత్త’’న్తి. నత్థి ఏతస్స భిదాతి వా అభిదో. ‘‘అభిదం అడ్ఢరత్త’’న్తి వత్తబ్బే ఉపయోగత్థే పచ్చత్తవచనం. అడ్ఢరత్తన్తి చ అచ్చన్తసంయోగవచనం, భుమ్మత్థే వా. తస్మా అభిదో అడ్ఢరత్తన్తి అభిన్నే అడ్ఢరత్తసమయేతి అత్థో. పుణ్ణమాసియఞ్హి గగనమజ్ఝస్స పురతో వా పచ్ఛతో వా చన్దే ఠితే అడ్ఢరత్తసమయో భిన్నో నామ హోతి, మజ్ఝే ఏవ పన ఠితే అభిన్నో నామ.
సుప్పబుద్ధసునక్ఖత్తాదయోతి ఏత్థ (ధ. ప. అట్ఠ. ౨.౧౨౭ సుప్పబుద్ధసక్యవత్థు) సుప్పబుద్ధో కిర సాకియో ‘‘మమ ధీతరం ఛడ్డేత్వా నిక్ఖన్తో, మమ పుత్తం పబ్బాజేత్వా తస్స వేరిట్ఠానే ఠితో చా’’తి ఇమేహి ద్వీహి కారణేహి సత్థరి ఆఘాతం బన్ధిత్వా ఏకదివసం ‘‘న దాని నిమన్తితట్ఠానం గన్త్వా భుఞ్జితుం దస్సామీ’’తి గమనమగ్గం పిదహిత్వా అన్తరవీథియం సురం పివన్తో నిసీది. అథస్స సత్థరి భిక్ఖుసఙ్ఘపరివుతే తం ఠానం ఆగతే ‘‘సత్థా ఆగతో’’తి ఆరోచేసుం. సో ఆహ – ‘‘పురతో గచ్ఛాతి తస్స వదేథ, నాయం మయా మహల్లకతరో, నాస్స మగ్గం దస్సామీ’’తి. పునప్పునం వుచ్చమానోపి తథేవ నిసీది. సత్థా మాతులస్స సన్తికా మగ్గం అలభిత్వా తతోవ నివత్తి. సోపి చరపురిసం పేసేసి – ‘‘గచ్ఛ తస్స కథం సుత్వా ఏహీ’’తి. సత్థాపి నివత్తన్తో సితం కత్వా ఆనన్దత్థేరేన – ‘‘కో ను ఖో, భన్తే, సితపాతుకమ్మే పచ్చయో’’తి పుట్ఠో ఆహ – ‘‘పస్ససి, ఆనన్ద, సుప్పబుద్ధ’’న్తి. పస్సామి, భన్తే. భారియం తేన కమ్మం కతం మాదిసస్స బుద్ధస్స మగ్గం అదేన్తేన, ఇతో సత్తమే దివసే హేట్ఠాపాసాదే పాసాదమూలే పథవియా పవిసిస్సతీ’’తి ఆచిక్ఖి.
సునక్ఖత్తోపి (మ. ని. అట్ఠ. ౧.౧౪౭) పుబ్బే భగవన్తం ఉపసఙ్కమిత్వా దిబ్బచక్ఖుపరికమ్మం పుచ్ఛి. అథస్స భగవా కథేసి. సో దిబ్బచక్ఖుం నిబ్బత్తేత్వా ఆలోకం వడ్ఢేత్వా ఓలోకేన్తో దేవలోకే నన్దనవనచిత్తలతావనఫారుసకవనమిస్సకవనేసు దిబ్బసమ్పత్తిం అనుభవమానే దేవపుత్తే చ దేవధీతరో చ దిస్వా – ‘‘ఏతేసం ఏవరూపాయ అత్తభావసమ్పత్తియా ఠితానం కిర మధురో ను ఖో సద్దో భవిస్సతీ’’తి సద్దం సోతుకామో హుత్వా దసబలం ఉపసఙ్కమిత్వా దిబ్బసోతధాతుపరికమ్మం పుచ్ఛి. భగవా పనస్స – ‘‘దిబ్బసోతధాతుస్స ఉపనిస్సయో నత్థీ’’తి ఞత్వా పరికమ్మం న కథేసి. న హి బుద్ధా యం న భవిస్సతి, తస్స పరికమ్మం కథేన్తి. సో భగవతి ఆఘాతం బన్ధిత్వా చిన్తేసి – ‘‘అహం సమణం గోతమం పఠమం దిబ్బచక్ఖుపరికమ్మం పుచ్ఛిం, సో మయ్హం ‘సమ్పజ్జతు వా మా వా సమ్పజ్జతూ’తి కథేసి. అహం పన పచ్చత్తపురిసకారేన తం నిబ్బత్తేత్వా దిబ్బసోతధాతుపరికమ్మం పుచ్ఛిం, తం మే న కథేసి. అద్ధా ఏవం హోతి ‘అయం రాజపబ్బజితో దిబ్బచక్ఖుఞాణం నిబ్బత్తేత్వా, దిబ్బసోతఞాణం నిబ్బత్తేత్వా, చేతోపరియకమ్మఞాణం నిబ్బత్తేత్వా, ఆసవానం ఖయే ఞాణం నిబ్బత్తేత్వా, మయా సమసమో భవిస్సతీ’తి ఇస్సామచ్ఛరియవసేన మయ్హం న కథేతీ’’తి భియ్యోసో ఆఘాతం బన్ధిత్వా కాసాయాని ఛడ్డేత్వా గిహిభావం పత్వాపి న తుణ్హీభూతో విహాసి. దసబలం పన అసతా తుచ్ఛేన అబ్భాచిక్ఖిత్వా అపాయూపగో అహోసి. తమ్పి భగవా బ్యాకాసి. వుత్తఞ్హేతం – ‘‘ఏవమ్పి ఖో, భగ్గవ, సునక్ఖత్తో లిచ్ఛవిపుత్తో మయా వుచ్చమానో అపక్కమేవ ఇమస్మా ధమ్మవినయా, యథా తం ఆపాయికో’’తి (దీ. ని. ౩.౬). తేన వుత్తం ‘‘అపరేపి సుప్పబుద్ధసునక్ఖత్తాదయో భగవతా ఞాతావా’’తి. ఆది-సద్దేన కోకాలికాదీనం సఙ్గహో దట్ఠబ్బో.
సుసీమో పరిబ్బాజకోతి (సం. ని. అట్ఠ. ౨.౨.౭౦) ఏవంనామకో వేదఙ్గేసు కుసలో పణ్డితో పరిబ్బాజకో. అఞ్ఞతిత్థియా హి పరిహీనలాభసక్కారసిలోకా ‘‘సమణో గోతమో న జాతిగోత్తాదీని ఆరబ్భ లాభగ్గప్పత్తో జాతో, కవిసేట్ఠో పనేస ఉత్తమకవితాయ సావకానం బన్ధం బన్ధిత్వా దేతి. తే తం ఉగ్గణ్హిత్వా ఉపట్ఠాకానం ఉపనిసిన్నకథమ్పి అనుమోదనమ్పి సరభఞ్ఞమ్పీతి ఏవమాదీని కథేన్తి. తే తేసం పసన్నానం లాభం ఉపసంహరన్తి. సచే మయం యం సమణో గోతమా జానాతి, తతో థోకం జానేయ్యామ, అత్తనో సమయం తత్థ పక్ఖిపిత్వా మయమ్పి ఉపట్ఠాకానం కథేయ్యామ. తతో ఏతేహి లాభితరా భవేయ్యామ. కో ను ఖో సమణస్స గోతమస్స సన్తికే పబ్బజిత్వా ఖిప్పమేవ ఉగ్గణ్హితుం సక్ఖిస్సతీ’’తి ఏవం చిన్తేత్వా ‘‘సుసిమో పటిబలో’’తి దిస్వా ఉపసఙ్కమిత్వా ఏవమాహంసు ‘‘ఏహి త్వం, ఆవుసో సుసీమ, సమణే గోతమే బ్రహ్మచరియం చర, త్వం ధమ్మం పరియాపుణిత్వా అమ్హే వాచేయ్యాసి, తం మయం ధమ్మం పరియాపుణిత్వా గిహీనం భాసిస్సామ, ఏవం మయమ్పి సక్కతా భవిస్సామ గరుకతా మానితా పూజితా లాభినో చీవరపిణ్డపాతసేనాసనగిలానపచ్చయభేసజ్జపరిక్ఖారాన’’న్తి (సం. ని. ౨.౭౦).
అథ సుసీమో పరిబ్బాజకో తేసం వచనం సమ్పటిచ్ఛిత్వా యేనానన్దో తేనుపసఙ్కమి, ఉపసఙ్కమిత్వా పబ్బజ్జం యాచి. థేరో చ తం ఆదాయ భగవన్తం ఉపసఙ్కమిత్వా ఏతమత్థం ఆరోచేసి. భగవా పన చిన్తేసి ‘‘అయం పరిబ్బాజకో తిత్థియసమయే ‘అహం పాటిఏక్కో సత్థా’తి పటిజానమానో చరతి, ‘ఇధేవ మగ్గబ్రహ్మచరియం చరితుం ఇచ్ఛామీ’తి కిర వదతి, కిం ను ఖో మయి పసన్నో, ఉదాహు మయ్హం వా మమ సావకానం ధమ్మకథాయ పసన్నో’’తి. అథస్స ఏకట్ఠానేపి పసాదాభావం ఞత్వా ‘‘అయం మమ సాసనే ‘ధమ్మం థేనేస్సామీ’తి పబ్బజతి, ఇతిస్స ఆగమనం అపరిసుద్ధం, నిప్ఫత్తి ను ఖో కీదిసా’’తి ఓలోకేన్తో ‘‘కిఞ్చాపి ‘ధమ్మం థేనేస్సామీ’తి పబ్బజతి, కతిపాహేనేవ పన ఘటేత్వా అరహత్తం గణ్హిస్సతీ’’తి ఞత్వా ‘‘తేనహానన్ద, సుసీమం పబ్బాజేథా’’తి ఆహ. తం సన్ధాయేతం వుత్తం ‘‘ఏవం భగవతా కో ఞాతో? సుసీమో పరిబ్బాజకో’’తి.
సన్తతిమహామత్తోతి (ధ. ప. అట్ఠ. ౨.౧౪౧ సన్తతిమహామత్తవత్థు) సో కిర ఏకస్మిం కాలే రఞ్ఞో పసేనదిస్స పచ్చన్తం కుపితం వూపసమేత్వా ఆగతో. అథస్స రాజా తుట్ఠో సత్త దివసాని రజ్జం దత్వా ఏకం నచ్చగీతకుసలం ఇత్థిం అదాసి. సో సత్త దివసాని సురామదమత్తో హుత్వా సత్తమే దివసే సబ్బాలఙ్కారప్పటిమణ్డితో హత్థిక్ఖన్ధవరగతో నహానతిత్థం గచ్ఛన్తో సత్థారం పిణ్డాయ పవిసన్తం ద్వారన్తరే దిస్వా హత్థిక్ఖన్ధవరగతోవ సీసం చాలేత్వా వన్ది. సత్థా సితం కత్వా ‘‘కో ను ఖో, భన్తే, సితపాతుకరణే హేతూ’’తి ఆనన్దత్థేరేన పుట్ఠో సితకారణం ఆచిక్ఖన్తో ఆహ – ‘‘పస్ససి, ఆనన్ద, సన్తతిమహామత్తం, అజ్జేవ సబ్బాభరణప్పటిమణ్డితో మమ సన్తికం ఆగన్త్వా చాతుప్పదికగాథావసానే అరహత్తం పత్వా పరినిబ్బాయిస్సతీ’’తి. తేన వుత్తం ‘‘ఏవం కో ఞాతో భగవతాతి? సన్తతిమహామత్తో’’తి.
పురిసిన్ద్రియఞాణసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౯. నిబ్బేధికసుత్తవణ్ణనా
౬౩. నవమే పరిహాయతి అత్తనో ఫలం పరిగ్గహేత్వా వత్తతి, తస్స వా కారణభావం ఉపగచ్ఛతీతి పరియాయోతి ఇధ కారణం వుత్తన్తి ఆహ ‘‘నిబ్బిజ్ఝనకారణ’’న్తి.
‘‘అనుజానామి, భిక్ఖవే, అహతానం వత్థానం దిగుణం సఙ్ఘాటి’’న్తి ఏత్థ హి పటలట్ఠో గుణట్ఠో. ‘‘అచ్చేన్తి కాలా తరయన్తి రత్తియో, వయోగుణా అనుపుబ్బం జహన్తీ’’తి (సం. ని. ౧.౪) ఏత్థ రాసట్ఠో గుణట్ఠో. ‘‘సతగుణా దక్ఖిణా పాటికఙ్ఖితబ్బా’’తి (మ. ని. ౩.౩౭౯) ఏత్థ ఆనిసంసట్ఠో. ‘‘అన్తం అన్తగుణం (దీ. ని. ౨.౩౭౭; మ. ని. ౧.౧౧౦; ఖు. పా. ౩.ద్వత్తింసాకారో), కయిరా మాలాగుణే బహూ’’తి (ధ. ప. ౫౩) ఏత్థ బన్ధనట్ఠో గుణట్ఠో. ఇధాపి ఏసోవ అధిప్పేతోతి ఆహ ‘‘బన్ధనట్ఠేన గుణా’’తి. కామరాగస్స సంయోజనస్స పచ్చయభావేన వత్థుకామేసుపి బన్ధనట్ఠో రాసట్ఠో వా గుణట్ఠో దట్ఠబ్బో. చక్ఖువిఞ్ఞేయ్యాతి వా చక్ఖువిఞ్ఞాణతంద్వారికవిఞ్ఞాణేహి జానితబ్బా. సోతవిఞ్ఞేయ్యాతిఆదీసుపి ఏసేవ నయో. ఇట్ఠారమ్మణభూతాతి సభావేనేవ ఇట్ఠారమ్మణజాతికా, ఇట్ఠారమ్మణభావం వా పత్తా. కమనీయాతి కామేతబ్బా. మనవడ్ఢనకాతి మనోహరా. ఏతేన పరికప్పనతోపి ఇట్ఠారమ్మణభావం సఙ్గణ్హాతి. పియజాతికాతి పియాయితబ్బసభావా. కామూపసఞ్హితాతి కామరాగేన ఉపేచ్చ సమ్బన్ధనీయా సమ్బన్ధా కాతబ్బా. తేనాహ ‘‘ఆరమ్మణం కత్వా’’తిఆది. సఙ్కప్పరాగోతి వా సుభాదివసేన సఙ్కప్పితవుత్థమ్హి ఉప్పన్నరాగో. ఏవమేత్థ వత్థుకామం పటిక్ఖిపిత్వా కిలేసకామో వుత్తో తస్సేవ వసేన తేసమ్పి కామభావసిద్ధితో, కిలేసకామస్సపి ఇట్ఠవేదనా దిట్ఠాదిసమ్పయోగభేదేన పవత్తిఆకారభేదేన చ అత్థి విచిత్తకాతి తతో విసేసేతుం ‘‘చిత్రవిచిత్రారమ్మణానీ’’తి ఆహ, నానప్పకారాని రూపాదిఆరమ్మణానీతి అత్థో.
అథేత్థ ధీరా వినయన్తి ఛన్దన్తి అథ ఏతేసు ఆరమ్మణేసు ధితిసమ్పన్నా పణ్డితా ఛన్దరాగం వినయన్తి.
తజ్జాతికన్తి తంసభావం, అత్థతో పన తస్స కామస్స అనురూపన్తి వుత్తం హోతి. పుఞ్ఞస్స భాగో పుఞ్ఞభాగో, పుఞ్ఞకోట్ఠాసో. తేన నిబ్బత్తో, తత్థ వా భవోతి పుఞ్ఞభాగియో. అపుఞ్ఞభాగియోతి ఏత్థాపి ఏసేవ నయో. విపాకోయేవ వేపక్కన్తి ఆహ ‘‘వోహారవిపాక’’న్తి.
సబ్బసఙ్గాహికాతి కుసలాకుసలసాధారణా. సంవిదహనచేతనాతి సమ్పయుత్తధమ్మేసు సంవిదహనలక్ఖణా చేతనా. ఉరత్తాళిన్తి ఉరం తాళేత్వా. ఏకపదన్తి ఏకపదచితం మన్తం. తేనాహ ‘‘ఏకపదమన్తం వా’’తిఆది.
నిబ్బేధికసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౧౦. సీహనాదసుత్తవణ్ణనా
౬౪. దసమే తథాగతబలానీతి అఞ్ఞేహి అసాధారణాని తథాగతస్సేవ బలాని. నను చేతాని సావకానమ్పి ఏకచ్చాని ఉప్పజ్జన్తీతి? కామం ఉప్పజ్జన్తి, యాదిసాని పన బుద్ధానం ఠానాట్ఠానఞాణాదీని, న తాదిసాని తదఞ్ఞేసం కదాచి ఉప్పజ్జన్తీతి అఞ్ఞేహి అసాధారణాని. ఇమమేవ హి యథావుత్తం లేసం అపేక్ఖిత్వా సాధారణభావతో ఆసయానుసయఞాణాదీసు ఏవ అసాధారణసమఞ్ఞా నిరుళ్హా. యథా పుబ్బబుద్ధానం బలాని పుఞ్ఞస్స సమ్పత్తియా ఆగతాని, తథా ఆగతబలానీతి వా తథాగతబలాని. ఉసభస్స ఇదం ఆసభం, సేట్ఠట్ఠానం. పముఖనాదన్తి సేట్ఠనాదం. పటివేధఞాణఞ్చేవ దేసనాఞాణఞ్చాతి ఏత్థ పఞ్ఞాయ పభావితం అత్తనో అరియఫలావహం పటివేధఞాణం. కరుణాయ పభావితం సావకానం అరియఫలావహం దేసనాఞాణం. తత్థ పటివేధఞాణం ఉప్పజ్జమానం ఉప్పన్నన్తి దువిధం. తఞ్హి అభినిక్ఖమనతో యావ అరహత్తమగ్గా ఉప్పజ్జమానం, ఫలక్ఖణే ఉప్పన్నం నామ. తుసితభవనతో యావ మహాబోధిపల్లఙ్కే అరహత్తమగ్గా ఉప్పజ్జమానం, ఫలక్ఖణే ఉప్పన్నం నామ. దీపఙ్కరతో పట్ఠాయ యావ అరహత్తమగ్గా ఉప్పజ్జమానం, ఫలక్ఖణే ఉప్పన్నం నామ. దేసనాఞాణమ్పి పవత్తమానం పవత్తన్తి దువిధం. తఞ్హి యావ అఞ్ఞాతకోణ్డఞ్ఞస్స సోతాపత్తిమగ్గా పవత్తమానం, ఫలక్ఖణే పవత్తం నామ. తేసు పటివేధఞాణం లోకుత్తరం, దేసనాఞాణం లోకియం. ఉభయమ్పి పనేతం అఞ్ఞేహి అసాధారణం, బుద్ధానఞ్ఞేవ ఓరసఞాణం.
ఠానఞ్చ ఠానతో పజానాతీతి కారణఞ్చ కారణతో పజానాతి. యస్మా తత్థ ఫలం తిట్ఠతి తదాయత్తవుత్తితాయ ఉప్పజ్జతి చేవ పవత్తతి చ, తస్మా ఠానన్తి వుచ్చతి. భగవా ‘‘యే యే ధమ్మా యేసం యేసం ధమ్మానం హేతూ పచ్చయా ఉప్పాదాయ, తం తం ఠానం, యే యే ధమ్మా యేయం యేయం ధమ్మానం న హేతూ న పచ్చయా ఉప్పాదాయ, తం తం అట్ఠాన’’న్తి పజానన్తో ఠానతో అట్ఠానతో యథాభూతం పజానాతి.
సమాదియన్తీతి సమాదానాని, తాని పన సమాదియిత్వా కతాని హోన్తీతి ఆహ ‘‘సమాదియిత్వా కతాన’’న్తి. కమ్మమేవ వా కమ్మసమాదానన్తి ఏతేన ‘‘సమాదాన’’న్తి సద్దస్స అపుబ్బత్థాభావం దస్సేతి ముత్తగతసద్దే గతసద్దస్స వియ. గతీతి నిరయాదిగతియో. ఉపధీతి అత్తభావో. కాలోతి కమ్మస్స విపచ్చనారహకాలో. పయోగోతి విపాకుప్పత్తియా పచ్చయభూతా కిరియా.
చతున్నం ఝానానన్తి పచ్చనీకజ్ఝాపనట్ఠేన ఆరమ్మణూపనిజ్ఝానట్ఠేన చ చతున్నం రూపావచరజ్ఝానానం. చతుక్కనయేన హేతం వుత్తం. అట్ఠన్నం విమోక్ఖానన్తి ‘‘రూపీ రూపాని పస్సతీ’’తిఆదీనం (మ. ని. ౨.౨౪౮; ౩.౩౧౨; ధ. స. ౨౪౮; పటి. మ. ౧.౨౦౯) అట్ఠన్నం విమోక్ఖానం. తిణ్ణం సమాధీనన్తి సవితక్కసవిచారాదీనం తిణ్ణం సమాధీనం. నవన్నం అనుపుబ్బసమాపత్తీనన్తి పఠమజ్ఝానసమాపత్తిఆదీనం నవన్నం అనుపుబ్బసమాపత్తీనం. ఏత్థ చ పటిపాటియా అట్ఠన్నం సమాధీతిపి నామం, సమాపత్తీతిపి చిత్తేకగ్గతాసబ్భావతో, నిరోధసమాపత్తియా తదభావతో న సమాధీతి నామం. హానభాగియం ధమ్మన్తి అప్పగుణేహి పఠమజ్ఝానాదీహి వుట్ఠితస్స సఞ్ఞామనసికారానం కామాదిపక్ఖన్దనం. విసేసభాగియం ధమ్మన్తి పగుణేహి పఠమజ్ఝానాదీహి వుట్ఠితస్స సఞ్ఞామనసికారానం దుతియజ్ఝానాదిపక్ఖన్దనం. ఇతి సఞ్ఞామనసికారానం కామాదిదుతియజ్ఝానాదిపక్ఖన్దనాని హానభాగియవిసేసభాగియధమ్మాతి దస్సితాని. తేహి పన ఝానానం తంసభావతా ధమ్మసద్దేన వుత్తా. తస్మాతి వుత్తమేవత్థం హేతుభావేన పచ్చామసతి. వోదానన్తి పగుణతాసఙ్ఖాతం వోదానం. తఞ్హి పఠమజ్ఝానాదీహి వుట్ఠహిత్వా దుతియజ్ఝానాదీనం అధిగమస్స పచ్చయత్తా ‘‘వుట్ఠాన’’న్తి వుత్తం. యే పన ‘‘నిరోధతో ఫలసమాపత్తియా వుట్ఠానన్తి పాళి నత్థీ’’తి వదన్తి. తే ‘‘నిరోధా వుట్ఠహన్తస్స నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనం ఫలసమాపత్తియా అనన్తరపచ్చయేన పచ్చయో’’తి ఇమాయ పాళియం (పట్ఠా. ౧.౧.౪౧౭) పటిసేధేతబ్బా.
సీహనాదసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.
మహావగ్గవణ్ణనా నిట్ఠితా.