౧. నాగసుత్తవణ్ణనా

౪౩. పఞ్చమస్స పఠమే పరిసిఞ్చితున్తి (మ. ని. అట్ఠ. ౧.౨౭౨) యో చుణ్ణమత్తికాదీహి గత్తాని ఉబ్బట్టేన్తో మల్లకముట్ఠాదీహి వా ఘంసన్తో నహాయతి, సో ‘‘నహాయతీ’’తి వుచ్చతి. యో తథా అకత్వా పకతియావ నహాయతి, సో ‘‘పరిసిఞ్చతీ’’తి వుచ్చతి. భగవతో చ సరీరే తథా హరితబ్బం రజోజల్లం నామ నుపలిమ్పతి అచ్ఛఛవిభావతో, ఉతుగ్గహణత్థం పన భగవా కేవలం ఉదకే ఓతరతి. తేనాహ ‘‘గత్తాని పరిసిఞ్చితు’’న్తి.

పుబ్బకోట్ఠకోతి పాచీనకోట్ఠకో. సావత్థియం కిర జేతవనవిహారో కదాచి మహా, కదాచి ఖుద్దకో. తథా హి సో విపస్సిస్స భగవతో కాలే యోజనికో అహోసి, సిఖిస్స తిగావుతో, వేస్సభుస్స అడ్ఢయోజనికో, కకుసన్ధస్స గావుతప్పమాణో, కోణాగమనస్స అడ్ఢగావుతప్పమాణో, కస్సపస్స వీసతిఉసభప్పమాణో, అమ్హాకం భగవతో కాలే అట్ఠకరీసప్పమాణో జాతో. తమ్పి నగరం తస్స విహారస్స కదాచి పాచీనతో హోతి, కదాచి దక్ఖిణతో, కదాచి పచ్ఛిమతో, కదాచి ఉత్తరతో. జేతవనగన్ధకుటియం పన చతున్నం మఞ్చపాదానం పతిట్ఠితట్ఠానం అచలమేవ. చత్తారి హి అచలచేతియట్ఠానాని నామ మహాబోధిపల్లఙ్కట్ఠానం, ఇసిపతనే ధమ్మచక్కప్పవత్తనట్ఠానం, సఙ్కస్సనగరే దేవోరోహనకాలే సోపానస్స పతిట్ఠానట్ఠానం, మఞ్చపాదట్ఠానన్తి. అయం పన పుబ్బకోట్ఠకో కస్సపదసబలస్స వీసతిఉసభవిహారకాలే పాచీనద్వారకోట్ఠకో అహోసి. సో ఇదాని ‘‘పుబ్బకోట్ఠకో’’త్వేవ పఞ్ఞాయతి.

కస్సపదసబలస్స కాలే అచిరవతీ నగరం పరిక్ఖిపిత్వా సన్దమానా పుబ్బకోట్ఠకం పత్వా ఉదకేన భిన్దిత్వా మహన్తం ఉదకరహదం మాపేసి సమతిత్తికం అనుపుబ్బగమ్భీరం. తత్థ ఏకం రఞ్ఞో న్హానతిత్థం, ఏకం నాగరానం, ఏకం భిక్ఖుసఙ్ఘస్స, ఏకం బుద్ధానన్తి ఏవం పాటిఏక్కాని న్హానతిత్థాని హోన్తి రమణీయానివిప్పకిణ్ణరజతపట్టసదిసవాలుకాని. ఇతి భగవతా ఆయస్మతా ఆనన్దేన సద్ధిం యేన అయం ఏవరూపో పుబ్బకోట్ఠకో, తేనుపసఙ్కమి గత్తాని పరిసిఞ్చితుం. అథాయస్మా ఆనన్దో ఉదకసాటికం ఉపనామేసి. భగవా సురత్తదుపట్టం అపనేత్వా ఉదకసాటికం నివాసేసి. థేరో దుపట్టేన సద్ధిం మహాచీవరం అత్తనో హత్థగతం అకాసి. భగవా ఉదకం ఓతరి, సహోతరణేనేవస్స ఉదకే మచ్ఛకచ్ఛపా సబ్బే సువణ్ణవణ్ణా అహేసుం, యన్తనాళికాహి సువణ్ణరసధారాని సిఞ్చనకాలో వియ సువణ్ణపటప్పసారణకాలో వియ చ అహోసి. అథ భగవతో నహానవత్తం దస్సేత్వా పచ్చుత్తిణ్ణస్స థేరో సురత్తదుపట్టం ఉపనామేసి. భగవా తం నివాసేత్వా విజ్జుల్లతాసదిసం కాయబన్ధనం బన్ధిత్వా మహాచీవరం అన్తన్తేన సంహరిత్వా పదుమగబ్భసదిసం కత్వా ఉపనీతం ద్వీసు కణ్ణేసు గహేత్వా అట్ఠాసి. తేన వుత్తం ‘‘పుబ్బకోట్ఠకే గత్తాని పరిసిఞ్చిత్వా ఏకచీవరో అట్ఠాసీ’’తి.

ఏవం ఠితస్స పన భగవతో సరీరం వికసితపదుమపుప్ఫసదిసం సబ్బపాలిఫుల్లం పారిచ్ఛత్తకం, తారామరీచివికసితఞ్చ గగనతలం సిరియా అవహసమానం వియ విరోచిత్థ, బ్యామప్పభాపరిక్ఖేపవిలాసినీ చస్స ద్వత్తింసవరలక్ఖణమాలా గన్థిత్వా ఠపితా ద్వత్తింస చన్దిమా వియ, ద్వత్తింస సూరియా వియ, పటిపాటియా ఠపితద్వత్తింసచక్కవత్తిద్వత్తింసదేవరాజద్వత్తింసమహాబ్రహ్మానో వియ చ అతివియ విరోచిత్థ. యస్మా చ భగవతో సరీరం సుధన్తచామీకరసమానవణ్ణం, సుపరిసోధితపవాళరుచిరతోరణం, సువిసుద్ధనీలరతనావలిసదిసకేసతనురుహం, తస్మా తహం తహం వినిగ్గతసుజాతజాతిహిఙ్గులకరసూపసోభితం ఉపరి సతమేఘరతనావలిసుచ్ఛాదితం జఙ్గమమివ కనకగిరిసిఖరం విరోచిత్థ. తస్మిఞ్చ సమయే దసబలస్స సరీరతో నిక్ఖమిత్వా ఛబ్బణ్ణరస్మియో సమన్తతో అసీతిహత్థప్పమాణే పదేసే ఆధావన్తీ విధావన్తీ రతనావలిరతనదామరతనచుణ్ణవిప్పకిణ్ణం వియ పసారితరతనచిత్తకఞ్చనపట్టమివ ఆసిఞ్చమానలాఖారసధారాచిత్తమివ ఉక్కాసతనిపాతసమాకులమివ నిరన్తరవిప్పకిణ్ణకణికారకిఙ్కిణికపుప్ఫమివ వాయువేగసముద్ధతచినపిట్ఠచుణ్ణరఞ్జితమివ ఇన్దధనువిజ్జుల్లతావితానసన్థతమివ చ గగనతలం, తం ఠానం పవనఞ్చ సమ్మా ఫరన్తి. వణ్ణభూమి నామేసా. ఏవరూపేసు ఠానేసు బుద్ధానం సరీరవణ్ణం వా గుణవణ్ణం వా చుణ్ణియపదేహి వా గాథాహి వా అత్థఞ్చ ఉపమాయో చ కారణాని చ ఆహరిత్వా పటిబలేన ధమ్మకథికేన పూరేత్వా కథేతుం వట్టతి. ఏవరూపేసు హి ఠానేసు ధమ్మకథికస్స థామో వేదితబ్బో. పుబ్బసదిసాని కురుమానోతి నిరుదకాని కురుమానో, సుక్ఖాపయమానోతి అత్థో. సోదకే గత్తే చీవరం పారుపన్తస్స హి చీవరే కణ్ణికాని ఉట్ఠహన్తి, పరిక్ఖారభణ్డం దుస్సతి, బుద్ధానం పన సరీరే రజోజల్లం న ఉపలిమ్పతి, పదుమపత్తే ఉక్ఖిత్తఉదకబిన్దు వియ ఉదకం వినివట్టేత్వా గచ్ఛతి. ఏవం సన్తేపి సిక్ఖాగారవతాయ భగవా ‘‘పబ్బజితవత్తం నామేత’’న్తి మహాచీవరం ఉభోసు కణ్ణేసు గహేత్వా పురతో కాయం పటిచ్ఛాదేత్వా అట్ఠాసి.

తాళితఞ్చ వాదితఞ్చ తాళితవాదితం, తూరియానం తాళితవాదితం తూరియతాళితవాదితం. మహన్తఞ్చ తం తూరియతాళితవాదితఞ్చాతి మహాతూరియతాళితవాదితం. తేనాహ ‘‘మహన్తేనా’’తిఆది. అథ వా భేరిముదిఙ్గపణవాదితూరియానం తాళితం వీణావేళుగోముఖిఆదీనం వాదితఞ్చ తూరియతాళితవాదితన్తి వా ఏవమేత్థ అత్థో దట్ఠబ్బో.

అభిఞ్ఞాపారం గతోతి అభిఞ్ఞాపారగూ. ఏవం సేసేసుపి. సో హి భగవా సబ్బధమ్మే అభిజానన్తో గతోతి అభిఞ్ఞాపారగూ. తేసు పఞ్చుపాదానక్ఖన్ధే పరిజానన్తో గతోతి పరిఞ్ఞాపారగూ. సబ్బకిలేసే పజహన్తో గతోతి పహానపారగూ. చత్తారో మగ్గే భావేన్తో గతోతి భావనాపారగూ. నిరోధం సచ్ఛికరోన్తో గతోతి సచ్ఛికిరియాపారగూ. సబ్బసమాపత్తిం సమాపజ్జన్తో గతోతి సమాపత్తిపారగూ. సుబ్రహ్మదేవపుత్తాదయోతి ఏత్థ సో కిర దేవపుత్తో అచ్ఛరాసఙ్ఘపరివుతో నన్దనకీళితం కత్వా పారిచ్ఛత్తకమూలే పఞ్ఞత్తాసనే నిసీది. తం పఞ్చసతా పరివారేత్వా నిసిన్నా, పఞ్చసతా రుక్ఖం అభిరుహిత్వా మధురస్సరేన గాయిత్వా పుప్ఫాని పాతేన్తి. తాని గహేత్వా ఇతరా ఏకతోవణ్టికమాలావ గన్థేన్తి. అథ రుక్ఖం అభిరుళ్హా ఉపచ్ఛేదకవసేన ఏకప్పహారేనేవ కాలం కత్వా అవీచిమ్హి నిబ్బత్తా మహాదుక్ఖం అనుభవన్తి. అథ కాలే గచ్ఛన్తే దేవపుత్తో ‘‘ఇమాసం నేవ సద్దో సుయ్యతి, న పుప్ఫాని పాతేన్తి, కహం ను ఖో గతా’’తి ఆవజ్జేన్తో నిరయే నిబ్బత్తభావం దిస్వా పియవత్థుకసోకేన రుప్పమానో చిన్తేసి – ‘‘ఏతా తావ యథాకమ్మేన గతా, మయ్హం ఆయుసఙ్ఖారో కిత్తకో’’తి. సో ‘‘సత్తమే దివసే మయాపి అవసేసాహి పఞ్చసతాహి సద్ధిం కాలం కత్వా తత్థేవ నిబ్బత్తితబ్బ’’న్తి దిస్వా బలవతరేన సోకేన సమప్పితో. ‘‘ఇమం మయ్హం సోకం సదేవకే లోకే అఞ్ఞత్ర తథాగతా నిబ్బాపేతుం సమత్థో నత్థీ’’తి చిన్తేత్వా సత్థు సన్తికం గన్త్వా వన్దిత్వా ఏకమన్తం ఠితో –

‘‘నిచ్చం ఉత్రస్తమిదం చిత్తం, నిచ్చం ఉబ్బిగ్గమిదం మనో;

అనుప్పన్నేసు కిచ్ఛేసు, అథో ఉప్పతితేసు చ;

సచే అత్థి అనుత్రస్తం, తం మే అక్ఖాహి పుచ్ఛితో’’తి. (సం. ని. ౧.౯౮) –

ఇమం గాథమభాసి. భగవాపిస్స –

‘‘నాఞ్ఞత్ర బోజ్ఝా తపసా, నాఞ్ఞత్రిన్ద్రియసంవరా;

నాఞ్ఞత్ర సబ్బనిస్సగ్గా, సోత్థిం పస్సామి పాణిన’’న్తి. (సం. ని. ౧.౯౮) –

ధమ్మం దేసేసి. సో దేసనాపరియోసానే విగతసోకో పఞ్చహి అచ్ఛరాసతేహి సద్ధిం సోతాపత్తిఫలే పతిట్ఠాయ భగవన్తం నమస్సమానో అట్ఠాసి. తం సన్ధాయేతం వుత్తం ‘‘దుక్ఖప్పత్తా సుబ్రహ్మదేవపుత్తాదయో’’తి. ఆది-సద్దేన చన్దసూరియదేవపుత్తాదయో సఙ్గణ్హాతి. చతూహి కారణేహీతి ఆరకత్తా, అరీనం అరానఞ్చ హతత్తా, పచ్చయాదీనం అరహత్తా, పాపకరణే రహాభావాతి ఇమేహి చతూహి కారణేహి.

దసవిధసంయోజనానీతి ఓరమ్భాగియుద్ధమ్భాగియభేదతో దసవిధసంయోజనాని. సబ్బే అచ్చరుచీతి సబ్బసత్తే అతిక్కమిత్వా పవత్తరుచి. అట్ఠమకన్తి సోతాపత్తిమగ్గట్ఠం సన్ధాయ వదతి. సోతాపన్నోతి ఫలట్ఠో గహితో.

సోరచ్చన్తి ‘‘తత్థ కతమం సోరచ్చం? యో కాయికో అవీతిక్కమో, వాచసికో అవీతిక్కమో, కాయికవాచసికో అవీతిక్కమో, ఇదం వుచ్చతి సోరచ్చం, సబ్బాపి సీలసంవరో సోరచ్చ’’న్తి (ధ. స. ౧౩౪౯) వచనతో సుచిసీలం ‘‘సోరచ్చ’’న్తి వుత్తం. కరూణాతి కరుణాబ్రహ్మవిహారమాహ. కరుణాపుబ్బభాగోతి తస్స పుబ్బభాగం ఉపచారజ్ఝానం వదతి.

దువిధేన ఝానేనాతి ఆరమ్మణూపనిజ్ఝానలక్ఖణూపనిజ్ఝానభేదతో దువిధేన ఝానమనేన. పఞ్చవిధమిచ్ఛాజీవవసేనాతి కుహనాలపనానేమిత్తికతానిప్పేసికతాలాభేనలాభంనిజిగీసనతాసఙ్ఖాత- పఞ్చవిధమిచ్ఛాజీవవసేన. న లిప్పతీతి న అల్లీయతి అనుసయతో ఆరమ్మణకరణతో వా తణ్హాదిట్ఠిఅభినివేసాభావతో. సేసమేత్థ ఉత్తానమేవ.

నాగసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.