౫. ధమ్మికవగ్గో

౧. నాగసుత్తవణ్ణనా

౪౩. పఞ్చమస్స పఠమే పరిసిఞ్చితున్తి (మ. ని. అట్ఠ. ౧.౨౭౨) యో చుణ్ణమత్తికాదీహి గత్తాని ఉబ్బట్టేన్తో మల్లకముట్ఠాదీహి వా ఘంసన్తో నహాయతి, సో ‘‘నహాయతీ’’తి వుచ్చతి. యో తథా అకత్వా పకతియావ నహాయతి, సో ‘‘పరిసిఞ్చతీ’’తి వుచ్చతి. భగవతో చ సరీరే తథా హరితబ్బం రజోజల్లం నామ నుపలిమ్పతి అచ్ఛఛవిభావతో, ఉతుగ్గహణత్థం పన భగవా కేవలం ఉదకే ఓతరతి. తేనాహ ‘‘గత్తాని పరిసిఞ్చితు’’న్తి.

పుబ్బకోట్ఠకోతి పాచీనకోట్ఠకో. సావత్థియం కిర జేతవనవిహారో కదాచి మహా, కదాచి ఖుద్దకో. తథా హి సో విపస్సిస్స భగవతో కాలే యోజనికో అహోసి, సిఖిస్స తిగావుతో, వేస్సభుస్స అడ్ఢయోజనికో, కకుసన్ధస్స గావుతప్పమాణో, కోణాగమనస్స అడ్ఢగావుతప్పమాణో, కస్సపస్స వీసతిఉసభప్పమాణో, అమ్హాకం భగవతో కాలే అట్ఠకరీసప్పమాణో జాతో. తమ్పి నగరం తస్స విహారస్స కదాచి పాచీనతో హోతి, కదాచి దక్ఖిణతో, కదాచి పచ్ఛిమతో, కదాచి ఉత్తరతో. జేతవనగన్ధకుటియం పన చతున్నం మఞ్చపాదానం పతిట్ఠితట్ఠానం అచలమేవ. చత్తారి హి అచలచేతియట్ఠానాని నామ మహాబోధిపల్లఙ్కట్ఠానం, ఇసిపతనే ధమ్మచక్కప్పవత్తనట్ఠానం, సఙ్కస్సనగరే దేవోరోహనకాలే సోపానస్స పతిట్ఠానట్ఠానం, మఞ్చపాదట్ఠానన్తి. అయం పన పుబ్బకోట్ఠకో కస్సపదసబలస్స వీసతిఉసభవిహారకాలే పాచీనద్వారకోట్ఠకో అహోసి. సో ఇదాని ‘‘పుబ్బకోట్ఠకో’’త్వేవ పఞ్ఞాయతి.

కస్సపదసబలస్స కాలే అచిరవతీ నగరం పరిక్ఖిపిత్వా సన్దమానా పుబ్బకోట్ఠకం పత్వా ఉదకేన భిన్దిత్వా మహన్తం ఉదకరహదం మాపేసి సమతిత్తికం అనుపుబ్బగమ్భీరం. తత్థ ఏకం రఞ్ఞో న్హానతిత్థం, ఏకం నాగరానం, ఏకం భిక్ఖుసఙ్ఘస్స, ఏకం బుద్ధానన్తి ఏవం పాటిఏక్కాని న్హానతిత్థాని హోన్తి రమణీయానివిప్పకిణ్ణరజతపట్టసదిసవాలుకాని. ఇతి భగవతా ఆయస్మతా ఆనన్దేన సద్ధిం యేన అయం ఏవరూపో పుబ్బకోట్ఠకో, తేనుపసఙ్కమి గత్తాని పరిసిఞ్చితుం. అథాయస్మా ఆనన్దో ఉదకసాటికం ఉపనామేసి. భగవా సురత్తదుపట్టం అపనేత్వా ఉదకసాటికం నివాసేసి. థేరో దుపట్టేన సద్ధిం మహాచీవరం అత్తనో హత్థగతం అకాసి. భగవా ఉదకం ఓతరి, సహోతరణేనేవస్స ఉదకే మచ్ఛకచ్ఛపా సబ్బే సువణ్ణవణ్ణా అహేసుం, యన్తనాళికాహి సువణ్ణరసధారాని సిఞ్చనకాలో వియ సువణ్ణపటప్పసారణకాలో వియ చ అహోసి. అథ భగవతో నహానవత్తం దస్సేత్వా పచ్చుత్తిణ్ణస్స థేరో సురత్తదుపట్టం ఉపనామేసి. భగవా తం నివాసేత్వా విజ్జుల్లతాసదిసం కాయబన్ధనం బన్ధిత్వా మహాచీవరం అన్తన్తేన సంహరిత్వా పదుమగబ్భసదిసం కత్వా ఉపనీతం ద్వీసు కణ్ణేసు గహేత్వా అట్ఠాసి. తేన వుత్తం ‘‘పుబ్బకోట్ఠకే గత్తాని పరిసిఞ్చిత్వా ఏకచీవరో అట్ఠాసీ’’తి.

ఏవం ఠితస్స పన భగవతో సరీరం వికసితపదుమపుప్ఫసదిసం సబ్బపాలిఫుల్లం పారిచ్ఛత్తకం, తారామరీచివికసితఞ్చ గగనతలం సిరియా అవహసమానం వియ విరోచిత్థ, బ్యామప్పభాపరిక్ఖేపవిలాసినీ చస్స ద్వత్తింసవరలక్ఖణమాలా గన్థిత్వా ఠపితా ద్వత్తింస చన్దిమా వియ, ద్వత్తింస సూరియా వియ, పటిపాటియా ఠపితద్వత్తింసచక్కవత్తిద్వత్తింసదేవరాజద్వత్తింసమహాబ్రహ్మానో వియ చ అతివియ విరోచిత్థ. యస్మా చ భగవతో సరీరం సుధన్తచామీకరసమానవణ్ణం, సుపరిసోధితపవాళరుచిరతోరణం, సువిసుద్ధనీలరతనావలిసదిసకేసతనురుహం, తస్మా తహం తహం వినిగ్గతసుజాతజాతిహిఙ్గులకరసూపసోభితం ఉపరి సతమేఘరతనావలిసుచ్ఛాదితం జఙ్గమమివ కనకగిరిసిఖరం విరోచిత్థ. తస్మిఞ్చ సమయే దసబలస్స సరీరతో నిక్ఖమిత్వా ఛబ్బణ్ణరస్మియో సమన్తతో అసీతిహత్థప్పమాణే పదేసే ఆధావన్తీ విధావన్తీ రతనావలిరతనదామరతనచుణ్ణవిప్పకిణ్ణం వియ పసారితరతనచిత్తకఞ్చనపట్టమివ ఆసిఞ్చమానలాఖారసధారాచిత్తమివ ఉక్కాసతనిపాతసమాకులమివ నిరన్తరవిప్పకిణ్ణకణికారకిఙ్కిణికపుప్ఫమివ వాయువేగసముద్ధతచినపిట్ఠచుణ్ణరఞ్జితమివ ఇన్దధనువిజ్జుల్లతావితానసన్థతమివ చ గగనతలం, తం ఠానం పవనఞ్చ సమ్మా ఫరన్తి. వణ్ణభూమి నామేసా. ఏవరూపేసు ఠానేసు బుద్ధానం సరీరవణ్ణం వా గుణవణ్ణం వా చుణ్ణియపదేహి వా గాథాహి వా అత్థఞ్చ ఉపమాయో చ కారణాని చ ఆహరిత్వా పటిబలేన ధమ్మకథికేన పూరేత్వా కథేతుం వట్టతి. ఏవరూపేసు హి ఠానేసు ధమ్మకథికస్స థామో వేదితబ్బో. పుబ్బసదిసాని కురుమానోతి నిరుదకాని కురుమానో, సుక్ఖాపయమానోతి అత్థో. సోదకే గత్తే చీవరం పారుపన్తస్స హి చీవరే కణ్ణికాని ఉట్ఠహన్తి, పరిక్ఖారభణ్డం దుస్సతి, బుద్ధానం పన సరీరే రజోజల్లం న ఉపలిమ్పతి, పదుమపత్తే ఉక్ఖిత్తఉదకబిన్దు వియ ఉదకం వినివట్టేత్వా గచ్ఛతి. ఏవం సన్తేపి సిక్ఖాగారవతాయ భగవా ‘‘పబ్బజితవత్తం నామేత’’న్తి మహాచీవరం ఉభోసు కణ్ణేసు గహేత్వా పురతో కాయం పటిచ్ఛాదేత్వా అట్ఠాసి.

తాళితఞ్చ వాదితఞ్చ తాళితవాదితం, తూరియానం తాళితవాదితం తూరియతాళితవాదితం. మహన్తఞ్చ తం తూరియతాళితవాదితఞ్చాతి మహాతూరియతాళితవాదితం. తేనాహ ‘‘మహన్తేనా’’తిఆది. అథ వా భేరిముదిఙ్గపణవాదితూరియానం తాళితం వీణావేళుగోముఖిఆదీనం వాదితఞ్చ తూరియతాళితవాదితన్తి వా ఏవమేత్థ అత్థో దట్ఠబ్బో.

అభిఞ్ఞాపారం గతోతి అభిఞ్ఞాపారగూ. ఏవం సేసేసుపి. సో హి భగవా సబ్బధమ్మే అభిజానన్తో గతోతి అభిఞ్ఞాపారగూ. తేసు పఞ్చుపాదానక్ఖన్ధే పరిజానన్తో గతోతి పరిఞ్ఞాపారగూ. సబ్బకిలేసే పజహన్తో గతోతి పహానపారగూ. చత్తారో మగ్గే భావేన్తో గతోతి భావనాపారగూ. నిరోధం సచ్ఛికరోన్తో గతోతి సచ్ఛికిరియాపారగూ. సబ్బసమాపత్తిం సమాపజ్జన్తో గతోతి సమాపత్తిపారగూ. సుబ్రహ్మదేవపుత్తాదయోతి ఏత్థ సో కిర దేవపుత్తో అచ్ఛరాసఙ్ఘపరివుతో నన్దనకీళితం కత్వా పారిచ్ఛత్తకమూలే పఞ్ఞత్తాసనే నిసీది. తం పఞ్చసతా పరివారేత్వా నిసిన్నా, పఞ్చసతా రుక్ఖం అభిరుహిత్వా మధురస్సరేన గాయిత్వా పుప్ఫాని పాతేన్తి. తాని గహేత్వా ఇతరా ఏకతోవణ్టికమాలావ గన్థేన్తి. అథ రుక్ఖం అభిరుళ్హా ఉపచ్ఛేదకవసేన ఏకప్పహారేనేవ కాలం కత్వా అవీచిమ్హి నిబ్బత్తా మహాదుక్ఖం అనుభవన్తి. అథ కాలే గచ్ఛన్తే దేవపుత్తో ‘‘ఇమాసం నేవ సద్దో సుయ్యతి, న పుప్ఫాని పాతేన్తి, కహం ను ఖో గతా’’తి ఆవజ్జేన్తో నిరయే నిబ్బత్తభావం దిస్వా పియవత్థుకసోకేన రుప్పమానో చిన్తేసి – ‘‘ఏతా తావ యథాకమ్మేన గతా, మయ్హం ఆయుసఙ్ఖారో కిత్తకో’’తి. సో ‘‘సత్తమే దివసే మయాపి అవసేసాహి పఞ్చసతాహి సద్ధిం కాలం కత్వా తత్థేవ నిబ్బత్తితబ్బ’’న్తి దిస్వా బలవతరేన సోకేన సమప్పితో. ‘‘ఇమం మయ్హం సోకం సదేవకే లోకే అఞ్ఞత్ర తథాగతా నిబ్బాపేతుం సమత్థో నత్థీ’’తి చిన్తేత్వా సత్థు సన్తికం గన్త్వా వన్దిత్వా ఏకమన్తం ఠితో –

‘‘నిచ్చం ఉత్రస్తమిదం చిత్తం, నిచ్చం ఉబ్బిగ్గమిదం మనో;

అనుప్పన్నేసు కిచ్ఛేసు, అథో ఉప్పతితేసు చ;

సచే అత్థి అనుత్రస్తం, తం మే అక్ఖాహి పుచ్ఛితో’’తి. (సం. ని. ౧.౯౮) –

ఇమం గాథమభాసి. భగవాపిస్స –

‘‘నాఞ్ఞత్ర బోజ్ఝా తపసా, నాఞ్ఞత్రిన్ద్రియసంవరా;

నాఞ్ఞత్ర సబ్బనిస్సగ్గా, సోత్థిం పస్సామి పాణిన’’న్తి. (సం. ని. ౧.౯౮) –

ధమ్మం దేసేసి. సో దేసనాపరియోసానే విగతసోకో పఞ్చహి అచ్ఛరాసతేహి సద్ధిం సోతాపత్తిఫలే పతిట్ఠాయ భగవన్తం నమస్సమానో అట్ఠాసి. తం సన్ధాయేతం వుత్తం ‘‘దుక్ఖప్పత్తా సుబ్రహ్మదేవపుత్తాదయో’’తి. ఆది-సద్దేన చన్దసూరియదేవపుత్తాదయో సఙ్గణ్హాతి. చతూహి కారణేహీతి ఆరకత్తా, అరీనం అరానఞ్చ హతత్తా, పచ్చయాదీనం అరహత్తా, పాపకరణే రహాభావాతి ఇమేహి చతూహి కారణేహి.

దసవిధసంయోజనానీతి ఓరమ్భాగియుద్ధమ్భాగియభేదతో దసవిధసంయోజనాని. సబ్బే అచ్చరుచీతి సబ్బసత్తే అతిక్కమిత్వా పవత్తరుచి. అట్ఠమకన్తి సోతాపత్తిమగ్గట్ఠం సన్ధాయ వదతి. సోతాపన్నోతి ఫలట్ఠో గహితో.

సోరచ్చన్తి ‘‘తత్థ కతమం సోరచ్చం? యో కాయికో అవీతిక్కమో, వాచసికో అవీతిక్కమో, కాయికవాచసికో అవీతిక్కమో, ఇదం వుచ్చతి సోరచ్చం, సబ్బాపి సీలసంవరో సోరచ్చ’’న్తి (ధ. స. ౧౩౪౯) వచనతో సుచిసీలం ‘‘సోరచ్చ’’న్తి వుత్తం. కరూణాతి కరుణాబ్రహ్మవిహారమాహ. కరుణాపుబ్బభాగోతి తస్స పుబ్బభాగం ఉపచారజ్ఝానం వదతి.

దువిధేన ఝానేనాతి ఆరమ్మణూపనిజ్ఝానలక్ఖణూపనిజ్ఝానభేదతో దువిధేన ఝానమనేన. పఞ్చవిధమిచ్ఛాజీవవసేనాతి కుహనాలపనానేమిత్తికతానిప్పేసికతాలాభేనలాభంనిజిగీసనతాసఙ్ఖాత- పఞ్చవిధమిచ్ఛాజీవవసేన. న లిప్పతీతి న అల్లీయతి అనుసయతో ఆరమ్మణకరణతో వా తణ్హాదిట్ఠిఅభినివేసాభావతో. సేసమేత్థ ఉత్తానమేవ.

నాగసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౨. మిగసాలాసుత్తవణ్ణనా

౪౪. దుతియే సమసమగతియాతి క-కారస్స య-కారవసేన నిద్దేసోతి ఆహ ‘‘సమభావేనేవ సమగతికా’’తి. భవిస్సన్తీతి అతీతత్థే అనాగతవచనం కతన్తి ఆహ ‘‘భవిస్సన్తీతి జాతా’’తి. పురాణస్స హి ఇసిదత్తస్స చ సమగతికం సన్ధాయ సా ఏవమాహ.

అమ్మకాతి మాతుగామో. ఉపచారవచనఞ్హేతం. ఇత్థీసు యదిదం అమ్మకా మాతుగామో జననీ జనికాతి. తేనాహ ‘‘ఇత్థీ హుత్వా ఇత్థిసఞ్ఞాయ ఏవ సమన్నాగతా’’తి.

దిట్ఠియా పటివిజ్ఝితబ్బం అప్పటివిద్ధం హోతీతి అత్థతో కారణతో చ పఞ్ఞాయ పటివిజ్ఝితబ్బం అప్పటివిద్ధం హోతి, నిజ్జటం నిగ్గుమ్బం కత్వా యాథావతో అవిదితం హోతి. సమయే సమయే కిలేసేహి విముచ్చనకం పీతిపామోజ్జం ఇధ సామాయికం మ-కారే అకారస్స దీఘం కత్వా. తేనాహ – ‘‘సామాయికమ్పి విముత్తిం న లభతీతి కాలానుకాలం ధమ్మస్సవనం నిస్సాయ పీతిపామోజ్జం న లభతీ’’తి. పమిణన్తీతి ఏత్థ ఆరమ్భత్థో ప-సద్దోతి ఆహ ‘‘తులేతుం ఆరభన్తీ’’తి. పణీతోతి విసిట్ఠో.

తదన్తరన్తి వచనవిపల్లాసేన ఉపయోగత్థే సామివచనం కతన్తి ఆహ ‘‘తం అన్తరం తం కారణ’’న్తి. లోభస్స అపరాపరుప్పత్తియా బహువచనవసేన ‘‘లోభధమ్మా’’తి వుత్తా. సీలేన విసేసీ అహోసి మేథునధమ్మవిరతియా సమన్నాగతత్తా.

మిగసాలాసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౩-౬. ఇణసుత్తాదివణ్ణనా

౪౫-౪౮. తతియే దలిద్దో నామ దుగ్గతో, తస్స భావో దాలిద్దియం. న ఏతస్స సకం సాపతేయ్యన్తి అస్సకో, అసాపతేయ్యో. తేనాహ ‘‘అత్తనో సన్తకేన రహితో’’తి. ‘‘బుద్ధో ధమ్మో సఙ్ఘో’’తి వుత్తే ‘‘సమ్మాసమ్బుద్ధో భగవా, స్వాక్ఖాతో ధమ్మో, సుప్పటిపన్నో సఙ్ఘో’’తి కేనచి అకమ్పియభావేన ఓకప్పనం రతనత్తయగుణే ఓగాహేత్వా కప్పనం ఓకప్పనసద్ధా నామ. ‘‘ఇదం అకుసలం కమ్మం నో సకం, ఇదం పన కమ్మం సక’’న్తి ఏవం బ్యతిరేకతో అన్వయతో చ కమ్మస్సకతజాననపఞ్ఞా కమ్మస్సకతపఞ్ఞా. తివిధఞ్హి దుచ్చరితం అత్తనా కతమ్పి సకకమ్మం నామ న హోతి అత్థభఞ్జనతో. సుచరితం సకకమ్మం నామ అత్థజననతో. ఇణాదానస్మిన్తి పచ్చత్తవచనత్థే ఏతం భుమ్మన్తి ఆహ ‘‘ఇణగ్గహణం వదామీ’’తి.

కటగ్గాహోతి కతం సబ్బసో సిద్ధమేవ కత్వా గహణం. సో పన విజయలాభో హోతీతి ఆహ ‘‘జయగ్గాహో’’తి. హిరిమనో ఏతస్సాతి హిరిమనోతి ఆహ ‘‘హిరిసమ్పయుత్తచిత్తో’’తి, పాపజిగుచ్ఛనలక్ఖణాయ హిరియా సమ్పయుత్తచిత్తోతి అత్థో. ఓత్తప్పతి ఉబ్బిజ్జతి భాయతి సీలేనాతి ఓత్తప్పీ, ఓత్తప్పేన సమన్నాగతో. నిరామిసం సుఖన్తి తతియజ్ఝానసుఖం దూరసముస్సారితకామామిసత్తా. ఉపేక్ఖన్తి చతుత్థజ్ఝానుపేక్ఖం, న యం కిఞ్చి ఉపేక్ఖావేదనన్తి ఆహ ‘‘చతుత్థజ్ఝానుపేక్ఖ’’న్తి. ఆరద్ధవీరియోతి పగ్గహితపరిపుణ్ణకాయికచేతసికవీరియోతి అత్థో. యో గణసఙ్గణికం వినోదేత్వా చతూసు ఇరియాపథేసు అట్ఠఆరమ్భవత్థువసేన ఏకకో హోతి, తస్స కాయికం వీరియం ఆరద్ధం నామ హోతి. చిత్తసఙ్గణికం వినోదేత్వా అట్ఠసమాపత్తివసేన ఏకకో హోతి. గమనే ఉప్పన్నకిలేసస్స ఠానం పాపుణితుం న దేతి, ఠానే ఉప్పన్నకిలేసస్స నిసజ్జం, నిసజ్జాయ ఉప్పన్నకిలేసస్స సయనం పాపుణితుం న దేతి, ఉప్పన్నట్ఠానేయేవ కిలేసే నిగ్గణ్హాతి. అయం చేతసికం వీరియం ఆరద్ధం నామ హోతి. పటిపక్ఖదూరీభావేన సేట్ఠట్ఠేన చ ఏకో ఉదేతీతి ఏకోది, ఏకగ్గతా. తస్స యోగతో ఏకగ్గచిత్తో ఇధ ఏకోది. పటిపక్ఖతో అత్తానం నిపాతి, తం వా నిపయతి విసోసేతీతి నిపకో. అఞ్ఞతరం కాయాదిభేదం ఆరమ్మణం సాతిసయాయ సతియా సరతీతి సతో. తేనాహ ‘‘ఏకగ్గచిత్తో’’తిఆది.

అకుప్పా మే విముత్తీతి మయ్హం అరహత్తఫలవిముత్తి అకుప్పతాయ అకుప్పారమ్మణతాయ చ అకుప్పా. సా హి రాగాదీహి న కుప్పతీతి అకుప్పతాయపి అకుప్పా. అకుప్పం నిబ్బానమస్సా ఆరమ్మణన్తి అకుప్పారమ్మణతాయపి అకుప్పా. తేనేవాహ ‘‘అకుప్పారమ్మణత్తా’’తిఆది. భవసంయోజనానన్తి కామరాగపటిఘమానదిట్ఠివిచికిచ్ఛాసీలబ్బతపరామాసభవరాగఇస్సామచ్ఛరియ- అవిజ్జాసఙ్ఖాతానం దసన్నం సంయోజనానం. ఇమాని హి సత్తే భవేసు సంయోజేన్తి ఉపనిబన్ధన్తి భవాభవేన సంయోజేన్తి, తస్మా భవసంయోజనానీతి వుచ్చన్తి. ఖీణాసవో ఉత్తమఅణణో కిలేసఇణానం అభావతో. అఞ్ఞే హి సత్తా యావ న కిలేసా పహీయన్తి, తావ సఇణా నామ అసేరివిహారభావతో. చతుత్థాదీని ఉత్తానత్థాని.

ఇణసుత్తాదివణ్ణనా నిట్ఠితా.

౭. ఖేమసుత్తవణ్ణనా

౪౯. సత్తమే వుత్థబ్రహ్మచరియవాసోతి నివుత్థబ్రహ్మచరియవాసో. కతకరణీయోతి ఏత్థ కరణీయన్తి పరిఞ్ఞాపహానభావనాసచ్ఛికిరియమాహ. తం పన యస్మా చతూహి మగ్గేహి పచ్చేకం చతూసు సచ్చేసు కత్తబ్బత్తా సోళసవిధం వేదితబ్బం. తేనాహ ‘‘చతూహి మగ్గేహి కత్తబ్బ’’న్తి. ఖన్ధకిలేసఅభిసఙ్ఖారసఙ్ఖాతా తయో ఓసీదాపనట్ఠేన భారా వియాతి భారా. తే ఓహితా ఓరోపితా నిక్ఖిత్తా పాతితా ఏతేనాతి ఓహితభారో. తేనాహ ‘‘ఖన్ధభారం…పే… ఓతారేత్వా ఠితో’’తి. అనుప్పత్తో సదత్థన్తి అనుప్పత్తసదత్థో. సదత్థోతి చ సకత్థమాహ క-కారస్స ద-కారం కత్వా. ఏత్థ హి అరహత్తం అత్తనో యోనిసోమనసికారాయత్తత్తా అత్తూపనిబన్ధట్ఠేన ససన్తానపరియాపన్నత్తా అత్తానం అవిజహనట్ఠేన అత్తనో ఉత్తమత్థేన చ అత్తనో అత్థత్తా ‘‘సకత్థో’’తి వుచ్చతి. తేనాహ ‘‘సదత్థో వుచ్చతి అరహత్త’’న్తి. సమ్మదఞ్ఞా విముత్తోతి సమ్మా అఞ్ఞాయ విముత్తో, అచ్ఛిన్నభూతాయ మగ్గపఞ్ఞాయ సమ్మా యథాభూతం దుక్ఖాదీసు యో యథా జానితబ్బో, తథా జానిత్వా విముత్తోతి అత్థో. తేనాహ ‘‘సమ్మా హేతునా’’తిఆది. విముత్తోతి చ ద్వే విముత్తియో సబ్బస్స చిత్తసంకిలేసస్స మగ్గో నిబ్బానాధిముత్తి చ. నిబ్బానే అధిముచ్చనం తత్థ నిన్నపోణపబ్భారతాయ. అరహా సబ్బకిలేసేహి విముత్తచిత్తత్తా చిత్తవిముత్తియా విముత్తో. నిబ్బానం అధిముత్తత్తా నిబ్బానే విముత్తో. సేసమేత్థ ఉత్తానమేవ.

ఖేమసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౮. ఇన్ద్రియసంవరసుత్తవణ్ణనా

౫౦. అట్ఠమే ఉపనిసీదతి ఫలం ఏత్థాతి కారణం ఉపనిసా. యథాభూతఞాణదస్సనన్తి యథాసభావజాననసఙ్ఖాతం దస్సనం. ఏతేన తరుణవిపస్సనం దస్సేతి. తరుణవిపస్సనా హి బలవవిపస్సనాయ పచ్చయో హోతి. తరుణవిపస్సనాతి నామరూపపరిగ్గహే ఞాణం, పచ్చయపరిగ్గహే ఞాణం, సమ్మసనే ఞాణం, మగ్గామగ్గే వవత్థపేత్వా ఠితఞాణన్తి చతున్నం ఞాణానం అధివచనం. నిబ్బిన్దతి ఏతాయాతి నిబ్బిదా. బలవవిపస్సనాతి భయతుపట్ఠానే ఞాణం ఆదీనవానుపస్సనే ఞాణం ముచ్చితుకమ్యతాఞాణం సఙ్ఖారుపేక్ఖాఞాణన్తి చతున్నం ఞాణానం అధివచనం. పటిసఙ్ఖానుపస్సనా పన ముచ్చితుకమ్యతాపక్ఖికా ఏవ. ‘‘యావ మగ్గామగ్గఞాణదస్సనవిసుద్ధి, తావ తరుణవిపస్సనా’’తి హి వచనతో ఉపక్కిలేసవిముత్తఉదయబ్బయఞాణతో బలవవిపస్సనా. విరజ్జతి అరియో సఙ్ఖారతో ఏతేనాతి విరాగో, అరియమగ్గో. అరహత్తఫలన్తి ఉక్కట్ఠనిద్దేసతో వుత్తం. ఇన్ద్రియసంవరస్స సీలరక్ఖణహేతుత్తా వుత్తం ‘‘సీలానురక్ఖణఇన్ద్రియసంవరో కథితో’’తి.

ఇన్ద్రియసంవరసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౯. ఆనన్దసుత్తవణ్ణనా

౫౧. నవమే థేరా భిక్ఖూ విహరన్తి బహుస్సుతా ఆగతాగమాతిఆదిపాళిపదేసు ఇమినావ నయేన అత్థో దట్ఠబ్బో – సీలాదిగుణానం థిరభావప్పత్తియా థేరా. సుత్తగేయ్యాది బహు సుతం ఏతేసన్తి బహుస్సుతా. వాచుగ్గతధారణేన సమ్మదేవ గరూనం సన్తికే ఆగమితభావేన ఆగతో పరియత్తిధమ్మసఙ్ఖాతో ఆగమో ఏతేసన్తి ఆగతాగమా. సుత్తాతిధమ్మసఙ్ఖాతస్స ధమ్మస్స ధారణేన ధమ్మధరా. వినయధారణేన వినయధరా. తేసంయేవ ధమ్మవినయానం మాతికాయ ధారణేన మాతికాధరా. తత్థ తత్థ ధమ్మపరిపుచ్ఛాయ పరిపుచ్ఛతి. తం అత్థపరిపుచ్ఛాయ పరిపఞ్హతి వీమంసతి విచారేతి. ఇదం, భన్తే, కథం, ఇమస్స క్వత్థోతి పరిపుచ్ఛనపఞ్హనాకారదస్సనం. ఆవివటఞ్చేవ పాళియా అత్థం పదేసన్తరపాళిదస్సనేన ఆగమతో వివరన్తి. అనుత్తానీకతఞ్చ యుత్తివిభావనేన ఉత్తానీకరోన్తి. కఙ్ఖాట్ఠానియేసు ధమ్మేసు సంసయుప్పత్తియా హేతుయా గణ్ఠిట్ఠానభూతేసు పాళిపదేసు యాథావతో వినిచ్ఛయదానేన కఙ్ఖం పటివినోదేన్తి.

ఆనన్దసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౧౦. ఖత్తియసుత్తవణ్ణనా

౫౨. దసమే భోగే అధిప్పాయో ఏతేసన్తి భోగాధిప్పాయా. పఞ్ఞత్థాయ ఏతేసం మనో ఉపవిచరతీతి పఞ్ఞూపవిచారా. పథవియా దాయత్థాయ వా చిత్తం అభినివేసో ఏతేసన్తి పథవీభినివేసా. మన్తా అధిట్ఠానం పతిట్ఠా ఏతేసన్తి మన్తాధిట్ఠానా. ఇమినా నయేన సేసపదానిపి వేదితబ్బాని. సేసం ఉత్తానమేవ.

ఖత్తియసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౧౧. అప్పమాదసుత్తవణ్ణనా

౫౩. ఏకాదసమే జఙ్గలానన్తి ఏత్థ యో నిపిచ్ఛలో న అనూపో నిరుదకతాయ థద్ధలూఖో భూమిప్పదేసో, సో ‘‘జఙ్గలో’’తి వుచ్చతి. తబ్బహులతాయ పన ఇధ సబ్బో భూమిప్పదేసో జఙ్గలో. తస్మిం జఙ్గలే జాతా భవాతి వా జఙ్గలా, తేసం జఙ్గలానం. ఏవఞ్హి నదిచరానమ్పి హత్థీనం సఙ్గహో కతో హోతి సమోధాతబ్బానం వియ సమోధాయకానమ్పి ఇధ జఙ్గలగ్గహణేన గహేతబ్బతో. పథవీతలచారీనన్తి ఇమినా జలచారినో చ నివత్తేతి అదిస్సమానపాదత్తా. ‘‘పాణాన’’న్తి సాధారణవచనమ్పి ‘‘పదజాతానీ’’తి సద్దన్తరసన్నిధానేన విసేసనివిట్ఠమేవ హోతీతి ఆహ ‘‘సపాదకపాణాన’’న్తి. ‘‘ముత్తగత’’న్తిఆదీసు (మ. ని. ౨.౧౧౯; అ. ని. ౯.౧౧) గత-సద్దో వియ ఇధ జాత-సద్దో అనత్థన్తరోతి ఆహ ‘‘పదజాతానీతి పదానీ’’తి. సమోధానన్తి సమవరోధం, అన్తోగధం వా. తేనాహ ‘‘ఓధానం ఉపనిక్ఖేపం గచ్ఛన్తీ’’తి. కూటఙ్గమాతి పారిమన్తేన కూటం ఉపగచ్ఛన్తి. కూటనిన్నాతి కూటచ్ఛిద్దమగ్గే పవిసనవసేన కూటే నిన్నా. కూటసమోసరణాతి ఛిద్దే అనుపవిసనవసేన చ ఆహచ్చ అవత్థానేన చ కూటే సమోదహిత్వా ఠితా. వణ్టే పతమానే సబ్బాని భూమియం పతన్తీతి ఆహ ‘‘వణ్టానువత్తకాని భవన్తీ’’తి.

అప్పమాదసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౧౨. ధమ్మికసుత్తవణ్ణనా

౫౪. ద్వాదసమే జాతిభూమియన్తి ఏత్థ జననం జాతి, జాతియా భూమి జాతిభూమి, జాతట్ఠానం. తం ఖో పనేతం నేవ కోసలమహారాజాదీనం, న చఙ్కిబ్రాహ్మణాదీనం, న సక్కసుయామసన్తుసితాదీనం, న అసీతిమహాసావకానం, న అఞ్ఞేసం సత్తానం ‘‘జాతిభూమీ’’తి వుచ్చతి. యస్స పన జాతదివసే దససహస్సీ లోకధాతు ఏకద్ధజమాలావిప్పకిణ్ణకుసుమవాసచుణ్ణగణసుగన్ధా సబ్బపాలిఫుల్లమివ నన్దనవనం విరోచమానా పదుమినిపణ్ణే ఉదకబిన్దు వియ అకమ్పిత్థ, జచ్చన్ధాదీనఞ్చ రూపదస్సనాదీని అనేకాని పాటిహారియాని పవత్తింసు. తస్స సబ్బఞ్ఞుబోధిసత్తస్స జాతట్ఠానం, సాతిసయస్స పన జనకకపిలవత్థుసన్నిస్సయో ‘‘జాతిభూమీ’’తి వుచ్చతి. జాతిభూమకా ఉపాసకాతి జాతిభూమివాసినో ఉపాసకా. సన్తనేత్వా సబ్బసో తనేత్వా పత్థరిత్వా ఠితమూలాని మూలసన్తానకాని. తాని పన అత్థతో మూలానియేవాతి ఆహ ‘‘మూలసన్తానకానన్తి మూలాన’’న్తి.

జాతదివసే ఆవుధానం జోతితత్తా, రఞ్ఞో అపరిమితస్స చ సత్తకాయస్స అనత్థతో పరిపాలనసమత్థతాయ చ ‘‘జోతిపాలో’’తి లద్ధనామత్తా వుత్తం ‘‘నామేన జోతిపాలో’’తి. గోవిన్దోతి గోవిన్దియాభిసేకేన అభిసిత్తో, గోవిన్దస్స ఠానే ఠపనాభిసేకేన అభిసిత్తోతి అత్థో. తం కిర తస్స బ్రాహ్మణస్స కులపరమ్పరాగతం ఠానన్తరం. తేనాహ ‘‘ఠానేన మహాగోవిన్దో’’తి. గవం పఞ్ఞఞ్చ విన్దతి పటిలభతీతి గోవిన్దో, మహన్తో గోవిన్దోతి మహాగోవిన్దో. గోతి హి పఞ్ఞాయేతం అధివచనం ‘‘గచ్ఛతి అత్థే బుజ్ఝతీ’’తి కత్వా. మహాగోవిన్దో చ అమ్హాకం బోధిసత్తోయేవ. సో కిర దిసమ్పతిస్స నామ రఞ్ఞో పురోహితస్స గోవిన్దబ్రాహ్మణస్స పుత్తో హుత్వా అత్తనో పితుస్స చ రఞ్ఞో చ అచ్చయేన తస్స పుత్తో రేణు, సహాయా చస్స సత్తభూ, బ్రహ్మదత్తో, వేస్సభూ, భరతో, ద్వే ధతరట్ఠాతి ఇమే సత్త రాజానో యథా అఞ్ఞమఞ్ఞం న వివదన్తి. ఏవం రజ్జే పతిట్ఠాపేత్వా తేసం అత్థధమ్మే అనుసాసన్తే జమ్బుదీపతలే సబ్బేసం రాజావ రఞ్ఞం, బ్రహ్మావ బ్రాహ్మణానం, దేవోవ గహపతికానం సక్కతో గరుకతో మానితో పూజితో అపచితో ఉత్తమగారవట్ఠానం అహోసి. తేన వుత్తం ‘‘రేణుఆదీనం సత్తన్నం రాజూనం పురోహితో’’తి. ఇమేవ సత్త భారధారా మహారాజానో. వుత్తఞ్హేతం –

‘‘సత్తభూ బ్రహ్మదత్తో చ, వేస్సభూ భరతో సహ;

రేణు ద్వే చ ధతరట్ఠా, తదాసుం సత్త భారధా’’తి. (దీ. ని. అట్ఠ. ౨.౩౦౮);

రఞ్ఞో దిట్ఠధమ్మికసమ్పరాయికత్థానం పురో విధానతో పురే సంవిధానతో పురోహితో. కోధామగన్ధేనాతి కోధసఙ్ఖాతేన పూతిగన్ధేన. కరుణా అస్స అత్థీతి కరుణన్తి సపుబ్బభాగకరుణజ్ఝానం వుత్తన్తి ఆహ ‘‘కరుణాయ చ కరుణాపుబ్బభాగే చ ఠితా’’తి. యకారో సన్ధివసేన ఆగతోతి ఆహ ‘‘యేతేతి ఏతే’’తి. అరహత్తతో పట్ఠాయ సత్తమోతి సకదాగామీ. సకదాగామిం ఉపాదాయాతి సకదాగామిభావం పటిచ్చ. సకదాగామిస్స హి పఞ్చిన్ద్రియాని సకదాగామిభావం పటిచ్చ ముదూని నామ హోన్తి. సేసమేత్థ సువిఞ్ఞేయ్యమేవ.

ధమ్మికసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

ధమ్మికవగ్గవణ్ణనా నిట్ఠితా.

పఠమపణ్ణాసకం నిట్ఠితం.

౨. దుతియపణ్ణాసకం