౪. దేవతావగ్గో

౧-౪. సేఖసుత్తాదివణ్ణనా

౩౧-౩౪. చతుత్థస్స పఠమే సేఖానం పటిలద్ధగుణస్స పరిహాని నామ నత్థీతి ఆహ ‘‘ఉపరూపరిగుణపరిహానాయా’’తి, ఉపరూపరిలద్ధబ్బానం మగ్గఫలానం పరిహానాయ అనుప్పాదాయాతి అత్థో. తతియాదీని ఉత్తానత్థానేవ.

సేఖసుత్తాదివణ్ణనా నిట్ఠితా.

౫. విజ్జాభాగియసుత్తవణ్ణనా

౩౫. పఞ్చమే సమ్పయోగవసేన విజ్జం భజన్తి, సహజాతఅఞ్ఞమఞ్ఞనిస్సయసమ్పయుత్తఅత్థిఅవిగతాదిపచ్చయవసేన తాయ సహ ఏకీభావం గచ్ఛన్తీతి విజ్జాభాగియా. అథ వా విజ్జాభాగే విజ్జాకోట్ఠాసే వత్తన్తి విజ్జాసభాగతాయ తదేకదేసే విజ్జాకోట్ఠాసే పవత్తన్తీతి విజ్జాభాగియా. తత్థ విపస్సనాఞాణం, మనోమయిద్ధి, ఛ అభిఞ్ఞాతి అట్ఠ విజ్జా. పురిమేన అత్థేన తాహి సమ్పయుత్తధమ్మా విజ్జాభాగియా. పచ్ఛిమేన అత్థేన తాసు యా కాచి ఏకావ విజ్జా విజ్జా, సేసా విజ్జాభాగియా. ఏవం విజ్జాపి విజ్జాయ సమ్పయుత్తధమ్మాపి ‘‘విజ్జాభాగియా’’త్వేవ వేదితబ్బా. ఇధ పన విపస్సనాఞాణసమ్పయుత్తా సఞ్ఞావ విజ్జాభాగియాతి ఆగతా, సఞ్ఞాసీసేన సేససమ్పయుత్తధమ్మాపి వుత్తా ఏవాతి దట్ఠబ్బం. అనిచ్చానుపస్సనాఞాణేతి అనిచ్చానుపస్సనాఞాణే నిస్సయపచ్చయభూతే ఉప్పన్నసఞ్ఞా, తేన సహగతాతి అత్థో. సేసేసుపి ఏసేవ నయో.

విజ్జాభాగియసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౬. వివాదమూలసుత్తవణ్ణనా

౩౬. ఛట్ఠే కోధనోతి కుజ్ఝనసీలో. యస్మా సో అప్పహీనకోధతాయ అధిగతకోధో నామ హోతి, తస్మా ‘‘కోధేన సమన్నాగతో’’తి ఆహ. ఉపనాహో ఏతస్స అత్థీతి ఉపనాహీ, ఉపనయ్హనసీలోతి వా ఉపనాహీ. వివాదో నామ ఉప్పజ్జమానో యేభుయ్యేన పఠమం ద్విన్నం వసేన ఉప్పజ్జతీతి వుత్తం ‘‘ద్విన్నం భిక్ఖూనం వివాదో’’తి. సో పన యథా బహూనం అనత్థావహో హోతి, తం నిదస్సనముఖేన నిదస్సేన్తో ‘‘కథ’’న్తిఆదిమాహ. అబ్భన్తరపరిసాయాతి పరిసబ్భన్తరే.

గుణమక్ఖనాయ పవత్తోపి అత్తనో కారకం గూథేన పహరన్తిం గూథో వియ పఠమతరం మక్ఖేతీతి మక్ఖో, సో ఏతస్స అత్థీతి మక్ఖీ. పళాసతీతి పళాసో, పరస్స గుణే డంసిత్వా వియ అపనేతీతి అత్థో. సో ఏతస్స అత్థీతి పళాసీ. పళాసీ పుగ్గలో హి దుతియస్స ధురం న దేతి, సమం హరిత్వా అతివదతి. తేనాహ ‘‘యుగగ్గాహలక్ఖణేన పళాసేన సమన్నాగతో’’తి. ఇస్సతీతి ఇస్సుకీ. మచ్ఛరాయతీతి మచ్ఛరం, తం ఏతస్స అత్థీతి మచ్ఛరీ. సఠయతి న సమ్మా భాసతీతి సఠో అఞ్ఞథా సన్తం అత్తానం అఞ్ఞథా పవేదనతో. మాయా ఏతస్స అత్థీ మాయావీ. మిచ్ఛా పాపికా విఞ్ఞుగరహితా ఏతస్స దిట్ఠీతి మిచ్ఛాదిట్ఠి, కమ్మపథపరియాపన్నాయ ‘‘నత్థి దిన్న’’న్తిఆదివత్థుకాయ మిచ్ఛత్తపరియాపన్నాయ అనియ్యానికాయ దిట్ఠియా సమన్నాగతోతి అత్థో. తేనాహ ‘‘నత్థికవాదీ’’తిఆది.

సం అత్తనో దిట్ఠిం, సయం వా అత్తనా యథాగహితం పరామసతి, సభావం అతిక్కమిత్వా పరతో ఆమసతీతి సన్దిట్ఠీపరామాసీ. ఆధానం దళ్హం గణ్హాతీతి ఆధానగ్గాహీ, దళ్హగ్గాహీ, ‘‘ఇదమేవ సచ్చ’’న్తి థిరగ్గాహీతి అత్థో. యుత్తం కారణం దిస్వావ లద్ధిం పటినిస్సజ్జతీతి పటినిస్సగ్గీ, దుక్ఖేన కిచ్ఛేన కసిరేన బహుమ్పి కారణం దస్సేత్వా న సక్కా పటినిస్సగ్గం కాతున్తి దుప్పటినిస్సగ్గీ. యో అత్తనో ఉప్పన్నదిట్ఠిం ‘‘ఇదమేవ సచ్చ’’న్తి దళ్హం గణ్హిత్వా అపి బుద్ధాదీహి కారణం దస్సేత్వా వుచ్చమానో న పటినిస్సజ్జతి. తస్సేతం అధివచనం. తాదిసో హి పుగ్గలో యం యదేవ ధమ్మం వా అధమ్మం వా సుణాతి, తం సబ్బం ‘‘ఏవం అమ్హాకం ఆచరియేహి కథితం, ఏవం అమ్హేహి సుత’’న్తి కుమ్మోవ అఙ్గాని సకే కపాలే అన్తోయేవ సమోదహతి. యథా హి కచ్ఛపో అత్తనో హత్థపాదాదికే అఙ్గే కేనచి ఘటితే సబ్బాని అఙ్గాని అత్తనో కపాలేయేవ సమోదహతి, న బహి నీహరతి, ఏవమయమ్పి ‘‘న సున్దరో తవ గాహో, ఛడ్డేహి న’’న్తి వుత్తో తం న విస్సజ్జతి, అన్తోయేవ అత్తనో హదయే ఏవ ఠపేత్వా విచరతి, కుమ్భీలగ్గాహం గణ్హాతి. యథా సుసుమారా గహితం న పటినిస్సజ్జన్తి, ఏవం గణ్హాతి.

వివాదమూలసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౭. ఛళఙ్గదానసుత్తవణ్ణనా

౩౭. సత్తమే దక్ఖన్తి వడ్ఢన్తి ఏతాయాతి దక్ఖిణా, పరిచ్చాగమయం పుఞ్ఞం, తస్సూపకరణభూతో దేయ్యధమ్మో చ. ఇధ పన దేయ్యధమ్మో అధిప్పేతో. తేనేవాహ ‘‘దక్ఖిణం పతిట్ఠాపేతీ’’తి. ఇతో ఉట్ఠితేనాతి ఇతో ఖేత్తతో ఉప్పన్నేన. రాగో వినయతి ఏతేనాతి రాగవినయో, రాగస్స సముచ్ఛేదికా పటిపదా. తేనాహ ‘‘రాగవినయపటిపదం పటిపన్నా’’తి.

‘‘పుబ్బేవ దానా సుమనో’’తిఆదిగాథాయ పుబ్బేవ దానా ముఞ్చచేతనాయ పుబ్బే దానూపకరణసమ్భరణతో పట్ఠాయ సుమనో ‘‘సమ్పత్తీనం నిదానం అనుగామికదానం దస్సామీ’’తి సోమనస్సితో భవేయ్య. దదం చిత్తం పసాదయేతి దదన్తో దేయ్యధమ్మం దక్ఖిణేయ్యహత్థే పతిట్ఠాపేన్తో ‘‘అసారతో ధనతో సారాదానం కరోమీ’’తి అత్తనో చిత్తం పసాదేయ్య. దత్వా అత్తమనో హోతీతి దక్ఖిణేయ్యానం దేయ్యధమ్మం పరిచ్చజిత్వా ‘‘పణ్డితపఞ్ఞత్తం నామ మయా అనుట్ఠితం, అహో సాధు సుట్ఠూ’’తి అత్తమనో పముదితో పీతిసోమనస్సజాతో హోతి. ఏసాతి యా అయం పుబ్బచేతనా ముఞ్చచేతనా అపరచేతనాతి ఇమాసం కమ్మఫలానం సద్ధానుగతానం సోమనస్సపరిగ్గహితానం తివిధానం చేతనానం పారిపూరీ, ఏసా.

సీలసఞ్ఞమేనాతి కాయికవాచసికసంవరేన. హత్థపాదేతి దక్ఖిణేయ్యానం హత్థపాదే. ముఖం విక్ఖాలేత్వాతి తేసంయేవ ముఖం విక్ఖాలేత్వా, అత్తనావ ముఖోదకం దత్వాతి అధిప్పాయో.

ఛళఙ్గదానసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౮-౧౧. అత్తకారీసుత్తాదివణ్ణనా

౩౮-౪౧. అట్ఠమే కుసలకిరియాయ ఆదిఆరమ్భభావేన పవత్తవీరియం ఠితసభావతాయ సభావధారణట్ఠేన ధాతూతి వుత్తన్తి ఆహ – ‘‘ఆరమ్భధాతూతి ఆరభనవసేన పవత్తవీరియ’’న్తి. లద్ధాసేవనం వీరియం బలప్పత్తం హుత్వా పటిపక్ఖే విధమతీతి ఆహ ‘‘నిక్కమధాతూతి కోసజ్జతో నిక్ఖమనసభావం వీరియ’’న్తి. పరక్కమనసభావోతి అధిమత్తతరానం పటిపక్ఖధమ్మానం విధమనసమత్థతాయ పటుపటుతరభావేన పరం పరం ఠానం అక్కమనసభావో. నవమాదీసు నత్థి వత్తబ్బం.

అత్తకారీసుత్తాదివణ్ణనా నిట్ఠితా.

౧౨. నాగితసుత్తవణ్ణనా

౪౨. ద్వాదసమే మాహం నాగిత యసేన సమాగమన్తి మా అహం యసేన సమాగమనం పత్థేమి. మా చ మయా యసోతి యసో చ మయా మా సమాగచ్ఛతూతి అత్థో. ఇమినా అత్తనో లాభసక్కారేన అనత్థికతం విభావేతి. పఞ్చహి విముత్తీహీతి తదఙ్గవిముత్తిఆదీహి పఞ్చహి విముత్తీహి. సేసమేత్థ ఉత్తానమేవ.

నాగితసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

దేవతావగ్గవణ్ణనా నిట్ఠితా.