౯. ఉదాయీసుత్తవణ్ణనా

౨౯. నవమే దిట్ఠధమ్మో వుచ్చతి పచ్చక్ఖో అత్తభావోతి ఆహ ‘‘ఇమస్మింయేవ అత్తభావే’’తి. సుఖవిహారత్థాయాతి నిక్కిలేసతాయ నిరామిసేన సుఖేన విహారత్థాయ. ఆలోకసఞ్ఞం మనసి కరోతీతి సూరియచన్దపజ్జోతమణిఉక్కావిజ్జుఆదీనం ఆలోకో దివా రత్తిఞ్చ ఉపలద్ధో, యథాలద్ధవసేనేవ ఆలోకం మనసి కరోతి, చిత్తే ఠపేతి. తథా చ నం మనసి కరోతి, యథాస్స సుభావితాలోకకసిణస్స వియ కసిణాలోకో యథిచ్ఛకం యావదిచ్ఛకఞ్చ సో ఆలోకో రత్తియం ఉపతిట్ఠతి. యేన తత్థ దివాసఞ్ఞం ఠపేతి, దివారివ విగతథినమిద్ధో హోతి. తేనాహ ‘‘యథా దివా తథా రత్తి’’న్తి. దివాతి సఞ్ఞం ఠపేతీతి వుత్తనయేన మనసి కత్వా దివారివ సఞ్ఞం ఉప్పాదేతి. యథానేన దివా…పే… తథేవ తం మనసి కరోతీతి యథానేన దివా ఉపలద్ధో సూరియాలోకో, ఏవం రత్తిమ్పి దివా దిట్ఠాకారేనేవ తం ఆలోకం మనసి కరోతి. యథా చనేన రత్తిం…పే… మనసి కరోతీతి యథా రత్తియం చన్దాలోకో ఉపలద్ధో, ఏవం దివాపి రత్తిం దిట్ఠాకారేనేవ తం ఆలోకం మనసి కరోతి, చిత్తే ఠపేతి. వివటేనాతి థినమిద్ధేన అపిహితత్తా వివటేన. అనోనద్ధేనాతి అసఞ్ఛాదితేన. సహోభాసకన్తి సఞ్ఞాణోభాసం. దిబ్బచక్ఖుఞాణం రూపగతస్స దిబ్బస్స ఇతరస్స చ దస్సనట్ఠేన ఇధ ఞాణదస్సనన్తి అధిప్పేతన్తి ఆహ ‘‘దిబ్బచక్ఖుసఙ్ఖాతస్సా’’తిఆది.

ఉద్ధం జీవితపరియాదానాతి జీవితక్ఖయతో ఉపరి మరణతో పరం. సముగ్గతేనాతి ఉట్ఠితేన. ధుమాతత్తాతి ఉద్ధం ఉద్ధం ధుమాతత్తా సూనత్తా. సేతరత్తేహి విపరిభిన్నం విమిస్సితం నీలం, పురిమవణ్ణవిపరిణామభూతం వా నీలం వినీలం, వినీలమేవ వినీలకన్తి క-కారేన పదవడ్ఢనమాహ అనత్థన్తరతో యథా ‘‘పీతకం లోహితక’’న్తి. పటికూలత్తాతి జిగుచ్ఛనీయత్తా. కుచ్ఛితం వినీలం వినీలకన్తి కుచ్ఛనత్థో వా అయం క-కారోతి దస్సేతుం వుత్తం యథా ‘‘పాపకో కిత్తిసద్దో అబ్భుగ్గచ్ఛతీ’’తి (దీ. ని. ౩.౩౧౬; అ. ని. ౫.౨౧౩). పరిభిన్నట్ఠానేహి కాకధఙ్కాదీహి. విస్సన్దమానం పుబ్బన్తి విస్సవన్తపుబ్బం, తహం తహం పగ్ఘరన్తపుబ్బన్తి అత్థో. తథాభావన్తి విస్సన్దమానపుబ్బతం.

సో భిక్ఖూతి యో ‘‘పస్సేయ్య సరీరం సీవథికాయ ఛడ్డిత’’న్తి వుత్తో, సో భిక్ఖు. ఉపసంహరతి సదిసతం. అయమ్పి ఖోతిఆది ఉపసంహరణాకారదస్సనం. ఆయూతి రూపజీవితిన్ద్రియం. అరూపజీవితిన్ద్రియం పనేత్థ విఞ్ఞాణగతికమేవ. ఉస్మాతి కమ్మజతేజో. ఏవంపూతికసభావోతి ఏవం అతివియ పూతిసభావో ఆయుఆదివిగమే వియాతి అధిప్పాయో. ఏదిసో భవిస్సతీతి ఏవంభావీతి ఆహ ‘‘ఏవమేవం ఉద్ధుమాతాదిభేదో భవిస్సతీ’’తి.

లుఞ్చిత్వా లుఞ్చిత్వాతి ఉప్పాటేత్వా ఉప్పాటేత్వా. సేసావసేసమంసలోహితయుత్తన్తి సబ్బసో అక్ఖాదితత్తా తహం తహం సేసేన అప్పావసేసేన మంసలోహితేన యుత్తం. అఞ్ఞేన హత్థట్ఠికన్తి అవిసేసేన హత్థట్ఠికానం విప్పకిణ్ణతా జోతితాతి అనవసేసతో తేసం విప్పకిణ్ణతం దస్సేన్తో ‘‘చతుసట్ఠిభేదమ్పీ’’తిఆదిమాహ. తేరోవస్సికానీతి తిరోవస్సగతాని. తాని పన సంవచ్ఛరం వీతివత్తాని హోన్తీతి ఆహ ‘‘అతిక్కన్తసంవచ్ఛరానీ’’తి. పురాణతాయ ఘనభావవిగమేన విచుణ్ణతా ఇధ పూతిభావో. సో యథా హోతి, తం దస్సేన్తో ‘‘అబ్భోకాసే’’తిఆదిమాహ. అనేకధాతూనన్తి చక్ఖుధాతుఆదీనం, కామధాతుఆదీనం వా. సతియా చ ఞాణస్స చ అత్థాయాతి ‘‘అభిక్కన్తే పటిక్కన్తే సమ్పజానకారీ హోతీ’’తిఆదినా (దీ. ని. ౧.౨౧౪; ౨.౩౭౬; మ. ని. ౧.౧౦౯) వుత్తాయ సత్తట్ఠానికాయ సతియా చేవ తంసమ్పయుత్తఞాణస్స చ అత్థాయ.

ఉదాయీసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.