౩. అనుత్తరియవగ్గో

౧-౨. సామకసుత్తాదివణ్ణనా

౨౧-౨౨. తతియస్స పఠమే కేవలకప్పన్తి ఏత్థ కేవల-సద్దో అనవసేసత్థో, కప్ప-సద్దో సమన్తభావత్థో. తస్మా కేవలకప్పం పోక్ఖరణియన్తి ఏవమత్థో దట్ఠబ్బో. అనవసేసం ఫరితుం సమత్థస్సపి ఓభాసస్స కేనచి కారణేన ఏకదేసఫరణమ్పి సియా, అయం పన సబ్బసోవ ఫరతీతి దస్సేతుం సమన్తత్థో కప్ప-సద్దో గహితో. అత్తనో ఓభాసేన ఫరిత్వాతి వత్థాలఙ్కారసరీరసముట్ఠితేన ఓభాసేన ఫరిత్వా, చన్దిమా వియ ఏకోభాసం ఏకపజ్జోతం కరిత్వాతి అత్థో. సమనుఞ్ఞోతి సమ్మదేవ కతమనుఞ్ఞో. తేనాహ ‘‘సమానచిత్తో’’తి, సమానజ్ఝాసయోతి అత్థో. దుక్ఖం వచో ఏతస్మిన్తి దుబ్బచో, తస్స కమ్మం దోవచస్సం, తస్స పుగ్గలస్స అనాదరియవసేన పవత్తా చేతనా, తస్స భావో అత్థితా దోవచస్సతా. అథ వా దోవచస్సమేవ దోవచస్సతా. సా అత్థతో సఙ్ఖారక్ఖన్ధో హోతి. చేతనాపధానో హి సఙ్ఖారక్ఖన్ధో. చతున్నం వా ఖన్ధానం అపదక్ఖిణగ్గాహితాకారేన పవత్తానం ఏతం అధివచనన్తి వదన్తి. పాపా అస్సద్ధాదయో పుగ్గలా ఏతస్స మిత్తాతి పాపమిత్తో, తస్స భావో పాపమిత్తతా. సాపి అత్థతో దోవచస్సతా వియ దట్ఠబ్బా. యాయ హి చేతనాయ పుగ్గలో పాపమిత్తో పాపసమ్పవఙ్కో నామ హోతి, సా చేతనా పాపమిత్తతా. చత్తారోపి వా అరూపినో ఖన్ధా తదాకారప్పవత్తా పాపమిత్తతా. దుతియం ఉత్తానమేవ.

సామకసుత్తాదివణ్ణనా నిట్ఠితా.

౩. భయసుత్తవణ్ణనా

౨౩. తతియే సమ్భవతి జాతిమరణం ఏతేనాతి సమ్భవో, ఉపాదానన్తి ఆహ ‘‘జాతియా చ మరణస్స చ సమ్భవే పచ్చయభూతే’’తి. అనుపాదాతి అనుపాదాయ. తేనాహ ‘‘అనుపాదియిత్వా’’తి. జాతిమరణాని సమ్మా ఖీయన్తి ఏత్థాతి జాతిమరణసఙ్ఖయో, నిబ్బానన్తి ఆహ ‘‘జాతిమరణానం సఙ్ఖయసఙ్ఖాతే నిబ్బానే’’తి. సబ్బదుక్ఖం ఉపచ్చగున్తి సకలమ్పి వట్టదుక్ఖం అతిక్కన్తా చరిమచిత్తనిరోధేన వట్టదుక్ఖలేసస్సపి అసమ్భవతో.

భయసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౪. హిమవన్తసుత్తవణ్ణనా

౨౪. చతుత్థే సమాపత్తికుసలో హోతీతి సమాపజ్జనకుసలో హోతి. తేనాహ ‘‘సమాపజ్జితుం కుసలో’’తి. తత్థ అన్తోగతహేతుఅత్థో ఠితి-సద్దో, తస్మా ఠపనకుసలోతి అత్థోతి ఆహ ‘‘సమాధిం ఠపేతుం సక్కోతీతి అత్థో’’తి. తత్థ ఠపేతుం సక్కోతీతి సత్తట్ఠఅచ్ఛరామత్తం ఖణం ఝానం ఠపేతుం సక్కోతి అధిట్ఠానవసిభావస్స నిప్ఫాదితత్తా. యథాపరిచ్ఛేదేనాతి యథాపరిచ్ఛిన్నకాలేన. వుట్ఠాతుం సక్కోతి వుట్ఠానవసిభావస్స నిప్ఫాదితత్తా. కల్లం సఞ్జాతం అస్సాతి కల్లితం, తస్మిం కల్లితే కల్లితభావే కుసలో కల్లితకుసలో. హాసేతుం తోసేతుం సమ్పహంసేతుం. కల్లం కాతున్తి సమాధానస్స పటిపక్ఖధమ్మానం దూరీకరణేన సహకారీకారణానఞ్చ సమప్పధానేన సమాపజ్జనే చిత్తం సమత్థం కాతుం. సమాధిస్స గోచరకుసలోతి సమాధిస్మిం నిప్ఫాదేతబ్బే తస్స గోచరే కమ్మట్ఠానసఞ్ఞితే పవత్తిట్ఠానే భిక్ఖాచారగోచరే సతిసమ్పజఞ్ఞయోగతో కుసలో ఛేకో. తేనాహ ‘‘సమాధిస్స అసప్పాయే అనుపకారకే ధమ్మే వజ్జేత్వా’’తిఆది. పఠమజ్ఝానాదిసమాధిం అభినీహరితున్తి పఠమజ్ఝానాదిసమాధిం విసేసభాగియతాయ అభినీహరితుం ఉపనేతుం.

హిమవన్తసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౫. అనుస్సతిట్ఠానసుత్తవణ్ణనా

౨౫. పఞ్చమే అనుస్సతికారణానీతి అనుస్సతియో ఏవ దిట్ఠధమ్మికసమ్పరాయికాదిహితసుఖానం హేతుభావతో కారణాని. నిక్ఖన్తన్తి నిస్సటం. ముత్తన్తి విస్సట్ఠం. వుట్ఠితన్తి అపేతం. సబ్బమేతం విక్ఖమ్భనమేవ సన్ధాయ వదతి. గేధమ్హాతి పఞ్చకామగుణతో. ఇదమ్పీతి బుద్ధానుస్సతివసేన లద్ధం ఉపచారజ్ఝానమాహ. ఆరమ్మణం కరిత్వాతి పచ్చయం కరిత్వా, పాదకం కత్వాతి అత్థో.

అనుస్సతిట్ఠానసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౬. మహాకచ్చానసుత్తవణ్ణనా

౨౬. ఛట్ఠే సమ్బాధేతి వా తణ్హాసంకిలేసాదీనం సమ్పీళే సఙ్కరే ఘరావాసే. ఓకాసా వుచ్చన్తీతి మగ్గఫలసుఖాధిగమాయ ఓకాసభావతో ఓకాసాతి వుచ్చన్తి. ఓకాసాధిగమోతి లోకుత్తరధమ్మస్స అధిగమాయ అధిగన్తబ్బఓకాసో. విసుజ్ఝనత్థాయాతి రాగాదీహి మలేహి అభిజ్ఝావిసమలోభాదీహి చ ఉపక్కిలిట్ఠచిత్తానం విసుద్ధత్థాయ. సా పనాయం చిత్తస్స విసుద్ధి సిజ్ఝమానా యస్మా సోకాదీనం అనుపాదాయ సంవత్తతి, తస్మా వుత్తం ‘‘సోకపరిదేవానం సమతిక్కమాయా’’తిఆది. తత్థ సోచనం ఞాతిబ్యసనాదినిమిత్తం చేతసో సన్తాపో అన్తోతాపో అన్తోనిజ్ఝానం సోకో, ఞాతిబ్యసనాదినిమిత్తమేవ సోచికతా. ‘‘కహం ఏకపుత్తకా’’తిఆదినా (మ. ని. ౨.౩౫౩-౩౫౪; సం. ని. ౨.౬౩) పరిదేవనవసేన లపనం పరిదేవో. సమతిక్కమనత్థాయాతి పహానాయ. ఆయతిం అనుప్పజ్జనఞ్హి ఇధ సమతిక్కమో. దుక్ఖదోమనస్సానం అత్థఙ్గమాయాతి కాయికదుక్ఖస్స చ చేతసికదోమనస్సస్స చాతి ఇమేసం ద్విన్నం అత్థఙ్గమాయ, నిరోధాయాతి అత్థో. ఞాయతి నిచ్ఛయేన కమతి నిబ్బానం, తం వా ఞాయతి పటివిజ్ఝతి ఏతేనాతి ఞాయో, అరియమగ్గో. ఇధ పన సహ పుబ్బభాగేన అరియమగ్గో గహితోతి ఆహ ‘‘సహవిపస్సనకస్స మగ్గస్స అధిగమనత్థాయా’’తి. అపచ్చయపరినిబ్బానస్సాతి అనుపాదిసేసనిబ్బానం సన్ధాయ వదతి. పచ్చయవసేన అనుప్పన్నం అసఙ్ఖతం అమతధాతుమేవ. సేసమేత్థ ఉత్తానమేవ.

మహాకచ్చానసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౭. పఠమసమయసుత్తవణ్ణనా

౨౭. సత్తమే వడ్ఢేతీతి మనసో వివట్టనిస్సితం వడ్ఢిం ఆవహతి. మనోభావనీయోతి వా మనసా భావితో సమ్భావితో. యఞ్చ ఆవజ్జతో మనసి కరోతో చిత్తం వినీవరణం హోతి. ఇమస్మిం పక్ఖే కమ్మసాధనో సమ్భావనత్థో భావనీయ-సద్దో. ‘‘థినమిద్ధవినోదనకమ్మట్ఠాన’’న్తి వత్వా తదేవ విభావేన్తో ‘‘ఆలోకసఞ్ఞం వా’’తిఆదిమాహ. వీరియారమ్భవత్థుఆదీనం వాతి ఏత్థ ఆది-సద్దేన ఇధ అవుత్తానం అతిభోజనే నిమిత్తగ్గాహాదీనం సఙ్గహో దట్ఠబ్బో. వుత్తఞ్హేతం ‘‘ఛ ధమ్మా థినమిద్ధస్స పహానాయ సంవత్తన్తి అతిభోజనే నిమిత్తగ్గాహో, ఇరియాపథసమ్పరివత్తనతా, ఆలోకసఞ్ఞామనసికారో, అబ్భోకాసవాసో, కల్యాణమిత్తతా, సప్పాయకథా’’తి (ఇతివు. అట్ఠ. ౧౧౧). అన్తరాయసద్దపరియాయో ఇధ అన్తరా-సద్దోతి ఆహ ‘‘అనన్తరాయేనా’’తి.

పఠమసమయసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౮. దుతియసమయసుత్తవణ్ణనా

౨౮. అట్ఠమే మణ్డలసణ్ఠానమాళసఙ్ఖేపేన కతా భోజనసాలా మణ్డలమాళాతి అధిప్పేతాతి ఆహ ‘‘భోజనసాలాయా’’తి. సేసమేత్థ సువిఞ్ఞేయ్యమేవ.

దుతియసమయసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౯. ఉదాయీసుత్తవణ్ణనా

౨౯. నవమే దిట్ఠధమ్మో వుచ్చతి పచ్చక్ఖో అత్తభావోతి ఆహ ‘‘ఇమస్మింయేవ అత్తభావే’’తి. సుఖవిహారత్థాయాతి నిక్కిలేసతాయ నిరామిసేన సుఖేన విహారత్థాయ. ఆలోకసఞ్ఞం మనసి కరోతీతి సూరియచన్దపజ్జోతమణిఉక్కావిజ్జుఆదీనం ఆలోకో దివా రత్తిఞ్చ ఉపలద్ధో, యథాలద్ధవసేనేవ ఆలోకం మనసి కరోతి, చిత్తే ఠపేతి. తథా చ నం మనసి కరోతి, యథాస్స సుభావితాలోకకసిణస్స వియ కసిణాలోకో యథిచ్ఛకం యావదిచ్ఛకఞ్చ సో ఆలోకో రత్తియం ఉపతిట్ఠతి. యేన తత్థ దివాసఞ్ఞం ఠపేతి, దివారివ విగతథినమిద్ధో హోతి. తేనాహ ‘‘యథా దివా తథా రత్తి’’న్తి. దివాతి సఞ్ఞం ఠపేతీతి వుత్తనయేన మనసి కత్వా దివారివ సఞ్ఞం ఉప్పాదేతి. యథానేన దివా…పే… తథేవ తం మనసి కరోతీతి యథానేన దివా ఉపలద్ధో సూరియాలోకో, ఏవం రత్తిమ్పి దివా దిట్ఠాకారేనేవ తం ఆలోకం మనసి కరోతి. యథా చనేన రత్తిం…పే… మనసి కరోతీతి యథా రత్తియం చన్దాలోకో ఉపలద్ధో, ఏవం దివాపి రత్తిం దిట్ఠాకారేనేవ తం ఆలోకం మనసి కరోతి, చిత్తే ఠపేతి. వివటేనాతి థినమిద్ధేన అపిహితత్తా వివటేన. అనోనద్ధేనాతి అసఞ్ఛాదితేన. సహోభాసకన్తి సఞ్ఞాణోభాసం. దిబ్బచక్ఖుఞాణం రూపగతస్స దిబ్బస్స ఇతరస్స చ దస్సనట్ఠేన ఇధ ఞాణదస్సనన్తి అధిప్పేతన్తి ఆహ ‘‘దిబ్బచక్ఖుసఙ్ఖాతస్సా’’తిఆది.

ఉద్ధం జీవితపరియాదానాతి జీవితక్ఖయతో ఉపరి మరణతో పరం. సముగ్గతేనాతి ఉట్ఠితేన. ధుమాతత్తాతి ఉద్ధం ఉద్ధం ధుమాతత్తా సూనత్తా. సేతరత్తేహి విపరిభిన్నం విమిస్సితం నీలం, పురిమవణ్ణవిపరిణామభూతం వా నీలం వినీలం, వినీలమేవ వినీలకన్తి క-కారేన పదవడ్ఢనమాహ అనత్థన్తరతో యథా ‘‘పీతకం లోహితక’’న్తి. పటికూలత్తాతి జిగుచ్ఛనీయత్తా. కుచ్ఛితం వినీలం వినీలకన్తి కుచ్ఛనత్థో వా అయం క-కారోతి దస్సేతుం వుత్తం యథా ‘‘పాపకో కిత్తిసద్దో అబ్భుగ్గచ్ఛతీ’’తి (దీ. ని. ౩.౩౧౬; అ. ని. ౫.౨౧౩). పరిభిన్నట్ఠానేహి కాకధఙ్కాదీహి. విస్సన్దమానం పుబ్బన్తి విస్సవన్తపుబ్బం, తహం తహం పగ్ఘరన్తపుబ్బన్తి అత్థో. తథాభావన్తి విస్సన్దమానపుబ్బతం.

సో భిక్ఖూతి యో ‘‘పస్సేయ్య సరీరం సీవథికాయ ఛడ్డిత’’న్తి వుత్తో, సో భిక్ఖు. ఉపసంహరతి సదిసతం. అయమ్పి ఖోతిఆది ఉపసంహరణాకారదస్సనం. ఆయూతి రూపజీవితిన్ద్రియం. అరూపజీవితిన్ద్రియం పనేత్థ విఞ్ఞాణగతికమేవ. ఉస్మాతి కమ్మజతేజో. ఏవంపూతికసభావోతి ఏవం అతివియ పూతిసభావో ఆయుఆదివిగమే వియాతి అధిప్పాయో. ఏదిసో భవిస్సతీతి ఏవంభావీతి ఆహ ‘‘ఏవమేవం ఉద్ధుమాతాదిభేదో భవిస్సతీ’’తి.

లుఞ్చిత్వా లుఞ్చిత్వాతి ఉప్పాటేత్వా ఉప్పాటేత్వా. సేసావసేసమంసలోహితయుత్తన్తి సబ్బసో అక్ఖాదితత్తా తహం తహం సేసేన అప్పావసేసేన మంసలోహితేన యుత్తం. అఞ్ఞేన హత్థట్ఠికన్తి అవిసేసేన హత్థట్ఠికానం విప్పకిణ్ణతా జోతితాతి అనవసేసతో తేసం విప్పకిణ్ణతం దస్సేన్తో ‘‘చతుసట్ఠిభేదమ్పీ’’తిఆదిమాహ. తేరోవస్సికానీతి తిరోవస్సగతాని. తాని పన సంవచ్ఛరం వీతివత్తాని హోన్తీతి ఆహ ‘‘అతిక్కన్తసంవచ్ఛరానీ’’తి. పురాణతాయ ఘనభావవిగమేన విచుణ్ణతా ఇధ పూతిభావో. సో యథా హోతి, తం దస్సేన్తో ‘‘అబ్భోకాసే’’తిఆదిమాహ. అనేకధాతూనన్తి చక్ఖుధాతుఆదీనం, కామధాతుఆదీనం వా. సతియా చ ఞాణస్స చ అత్థాయాతి ‘‘అభిక్కన్తే పటిక్కన్తే సమ్పజానకారీ హోతీ’’తిఆదినా (దీ. ని. ౧.౨౧౪; ౨.౩౭౬; మ. ని. ౧.౧౦౯) వుత్తాయ సత్తట్ఠానికాయ సతియా చేవ తంసమ్పయుత్తఞాణస్స చ అత్థాయ.

ఉదాయీసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౧౦. అనుత్తరియసుత్తవణ్ణనా

౩౦. దసమే నిహీనన్తి లామకం, కిలిట్ఠం వా. గామవాసికానన్తి బాలానం. పుథుజ్జనానం ఇదన్తి పోథుజ్జనికం. తేనాహ ‘‘పుథుజ్జనానం సన్తక’’న్తి, పుథుజ్జనేహి సేవితబ్బత్తా తేసం సన్తకన్తి వుత్తం హోతి. అనరియన్తి న నిద్దోసం. నిద్దోసట్ఠో హి అరియట్ఠో. తేనాహ ‘‘న ఉత్తమం న పరిసుద్ధ’’న్తి. అరియేహి వా న సేవితబ్బన్తి అనరియం. అనత్థసంహితన్తి దిట్ఠధమ్మికసమ్పరాయికాదివివిధవిపులానత్థసహితం. తాదిసఞ్చ అత్థసన్నిస్సితం న హోతీతి ఆహ ‘‘న అత్థసన్నిస్సిత’’న్తి. న వట్టే నిబ్బిన్దనత్థాయాతి చతుసచ్చకమ్మట్ఠానాభావతో. అసతి పన వట్టే నిబ్బిదాయ విరాగాదీనం అసమ్భవోయేవాతి ఆహ ‘‘న విరాగాయా’’తిఆది.

అనుత్తమం అనుత్తరియన్తి ఆహ ‘‘ఏతం అనుత్తర’’న్తి. హత్థిస్మిన్తి నిమిత్తత్థే భుమ్మన్తి ఆహ ‘‘హత్థినిమిత్తం సిక్ఖితబ్బ’’న్తి. హత్థివిసయత్తా హత్థిసన్నిస్సితత్తా చ హత్థిసిప్పం ‘‘హత్థీ’’తి గహేత్వా ‘‘హత్థిస్మిమ్పి సిక్ఖతీ’’తి వుత్తం. తస్మా హత్థిసిప్పే సిక్ఖతీతి ఏవమేత్థ అత్థో దట్ఠబ్బో. సేసపదేసుపి ఏసేవ నయో.

లిఙ్గబ్యత్తయేన విభత్తిబ్యత్తయేన పారిచరియేతి వుత్తన్తి ఆహ ‘‘పారిచరియాయ పచ్చుపట్ఠితా’’తి. సేసమేత్థ సువిఞ్ఞేయ్యమేవ.

అనుత్తరియసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

అనుత్తరియవగ్గవణ్ణనా నిట్ఠితా.