౨. సారణీయవగ్గో

౧. పఠమసారణీయసుత్తవణ్ణనా

౧౧. దుతియస్స పఠమే సరితబ్బయుత్తకాతి అనుస్సరణారహా. మిజ్జతి సినియ్హతి ఏతాయాతి మేత్తా, మిత్తభావో. మేత్తా ఏతస్స అత్థీతి మేత్తం, కాయకమ్మం. తం పన యస్మా మేత్తాసహగతచిత్తసముట్ఠానం, తస్మా వుత్తం ‘‘మేత్తేన చిత్తేన కాతబ్బం కాయకమ్మ’’న్తి. ఏస నయో సేసద్వయేపి. ఇమానీతి మేత్తకాయకమ్మాదీని. భిక్ఖూనం వసేన ఆగతాని తేసం సేట్ఠపరిసభావతో. యథా పన భిక్ఖునీసుపి లబ్భన్తి, ఏవం గిహీసుపి లబ్భన్తి చతుపరిససాధారణత్తాతి తం దస్సేన్తో ‘‘భిక్ఖూనఞ్హీ’’తిఆదిమాహ. భిక్ఖునో సబ్బమ్పి అనవజ్జకాయకమ్మం ఆభిసమాచారికకమ్మన్తోగధమేవాతి ఆహ ‘‘మేత్తేన చిత్తేన…పే… కాయకమ్మం నామా’’తి. భత్తివసేన పవత్తియమానా చేతియబోధీనం వన్దనా మేత్తాసిద్ధాతి కత్వా తదత్థాయ గమనం ‘‘మేత్తం కాయకమ్మ’’న్తి వుత్తం. ఆది-సద్దేన చేతియబోధిభిక్ఖూసు వుత్తావసేసాపచాయనాదివసేన పవత్తమేత్తావసేన పవత్తం కాయికం కిరియం సఙ్గణ్హాతి.

తేపిటకమ్పి బుద్ధవచనం కథియమానన్తి అధిప్పాయో. తేపిటకమ్పి బుద్ధవచనం పరిపుచ్ఛనఅత్థకథనవసేన పవత్తియమానమేవ మేత్తం వచీకమ్మం నామ హితజ్ఝాసయేన పవత్తితబ్బతో. తీణి సుచరితానీతి కాయవచీమనోసుచరితాని. చిన్తనన్తి ఏవం చిన్తనమత్తమ్పి మనోకమ్మం, పగేవ పటిపన్నా భావనాతి దస్సేతి.

ఆవీతి పకాసం. పకాసభావో చేత్థ యం ఉద్దిస్స తం కాయకమ్మం కరీయతి, తస్స సమ్ముఖభావతోతి ఆహ ‘‘సమ్ముఖా’’తి. రహోతి అప్పకాసం. అప్పకాసతా చ యం ఉద్దిస్స తం కాయకమ్మం కరీయతి, తస్స అపచ్చక్ఖభావతోతి ఆహ ‘‘పరమ్ముఖా’’తి. సహాయభావగమనం తేసం పురతో. తేసు కరోన్తేసుయేవ హి సహాయభావగమనం సమ్ముఖా కాయకమ్మం నామ హోతి. ఉభయేహీతి నవకేహి థేరేహి చ. పగ్గయ్హాతి పగ్గణ్హిత్వా ఉద్ధం కత్వా కేవలం ‘‘దేవో’’తి అవత్వా గుణేహి థిరభావజోతనం ‘‘దేవత్థేరో’’తి వచనం పగ్గయ్హ వచనం. మమత్తబోధనం వచనం మమాయనవచనం. ఏకన్తపరమ్ముఖస్స మనోకమ్మస్స సమ్ముఖతా నామ విఞ్ఞత్తిసముట్ఠాపనవసేన హోతి, తఞ్చ ఖో లోకే కాయకమ్మన్తి పాకటం పఞ్ఞాతం. హత్థవికారాదీని అనామసిత్వా ఏవ దస్సేన్తో ‘‘నయనాని ఉమ్మీలేత్వా’’తిఆదిమాహ. కామం మేత్తాసినేహసినిద్ధానం నయనానం ఉమ్మీలనా పసన్నేన ముఖేన ఓలోకనఞ్చ మేత్తం కాయకమ్మమేవ, యస్స పన చిత్తస్స వసేన నయనానం మేత్తాసినేహసినిద్ధతా ముఖస్స చ పసన్నతా, తం సన్ధాయ వుత్తం ‘‘మేత్తం మనోకమ్మం నామా’’తి.

లాభ-సద్దో కమ్మసాధనో ‘‘లాభా వత, భో, లద్ధో’’తిఆదీసు వియ. సో చేత్థ ‘‘ధమ్మలద్ధా’’తి వచనతో అతీతకాలికోతి ఆహ ‘‘చీవరాదయో లద్ధపచ్చయా’’తి. ధమ్మతో ఆగతాతి ధమ్మికా, పరిసుద్ధగమనా పచ్చయా. తేనాహ ‘‘ధమ్మలద్ధా’’తి. ఇమమేవ హి అత్థం దస్సేతుం ‘‘కుహనాదీ’’తిఆది వుత్తం. న సమ్మా గయ్హమానా హి ధమ్మలద్ధా నామ న హోన్తీతి తప్పటిసేధనత్థం పాళియం ‘‘ధమ్మలద్ధా’’తి వుత్తం. దేయ్యం దక్ఖిణేయ్యఞ్చ అప్పటివిభత్తం కత్వా భుఞ్జతీతి అప్పటివిభత్తభోగీ నామ హోతి. తేనాహ ‘‘ద్వే పటివిభత్తాని నామా’’తిఆది. చిత్తేన విభజనన్తి ఏతేన చిత్తుప్పాదమత్తేనపి విభజనం పటివిభత్తం నామ, పగేవ పయోగతోతి దస్సేతి. చిత్తేన విభజనపుబ్బకం వా కాయేన విభజనన్తి మూలమేవ దస్సేతుం ‘‘ఏవం చిత్తేన విభజన’’న్తి వుత్తం. తేన చిత్తుప్పాదమత్తేన పటివిభాగో కాతబ్బోతి దస్సేతి. అప్పటివిభత్తన్తి భావనపుంసకనిద్దేసో, అప్పటివిభత్తం లాభం భుఞ్జతీతి కమ్మనిద్దేసో వా. తం నేవ గిహీనం దేతి అత్తనో ఆజీవసోధనత్థం. న అత్తనా పరిభుఞ్జతి ‘‘మయ్హం అసాధారణభోగితా మా హోతూ’’తి. పటిగ్గణ్హన్తో చ…పే… పస్సతీతి ఇమినా ఆగమనతో పట్ఠాయ సాధారణబుద్ధిం ఉపట్ఠాపేతి. ఏవం హిస్స సాధారణభోగితా సుకరా, సారణీయధమ్మో చస్స పూరో హోతి.

అథ వా పటిగ్గణ్హన్తో చ…పే… పస్సతీతి ఇమినా తస్స లాభస్స తీసు కాలేసు సాధారణతో ఠపనం దస్సితం. పటిగ్గణ్హన్తో చ సఙ్ఘేన సాధారణం హోతూతి ఇమినా పటిగ్గహణకాలో దస్సితో. గహేత్వా…పే… పస్సతీతి ఇమినా పటిగ్గహితకాలో. తదుభయం పన తాదిసేన పుబ్బభాగేన వినా న హోతీతి అత్థసిద్ధో పురిమకాలో. తయిదం పటిగ్గహణతో పుబ్బేవస్స హోతి ‘‘సఙ్ఘేన సాధారణం హోతూతి పటిగ్గణ్హిస్సామీ’’తి, పటిగ్గణ్హన్తస్స హోతి ‘‘సఙ్ఘేన సాధారణం హోతూతి పటిగ్గణ్హామీ’’తి, పటిగ్గహేత్వా హోతి ‘‘సఙ్ఘేన సాధారణం హోతూతి హి పటిగ్గహితం మయా’’తి. ఏవం తిలక్ఖణసమ్పన్నం కత్వా లద్ధం లాభం ఓసారణలక్ఖణం అవికోపేత్వా పరిభుఞ్జన్తో సాధారణభోగీ అప్పటివిభత్తభోగీ చ హోతి.

ఇమం పన సారణీయధమ్మన్తి ఇమం చతుత్థం సరితబ్బయుత్తధమం. న హి…పే… గణ్హన్తి, తస్మా సాధారణభోగితా దుస్సీలస్స నత్థీతి ఆరమ్భోపి తావ న సమ్భవతి, కుతో పూరణన్తి అధిప్పాయో. పరిసుద్ధసీలోతి ఇమినా లాభస్స ధమ్మికభావం దస్సేతి. వత్తం అఖణ్డేన్తోతి ఇమినా అప్పటివిభత్తభోగితం సాధారణభోగితఞ్చ దస్సేతి. సతి పన తదుభయే సారణీయధమ్మో పూరితో ఏవ హోతీతి ఆహ ‘‘పూరేతీ’’తి. ఓదిస్సకం కత్వాతి ఏతేన అనోదిస్సకం కత్వా పితునో, ఆచరియుపజ్ఝాయాదీనం వా థేరాసనతో పట్ఠాయ దేన్తస్స సారణీయధమ్మోయేవ హోతీతి దస్సేతి. దాతబ్బన్తి అవస్సం దాతబ్బం. సారణీయధమ్మో పనస్స న హోతి పటిజగ్గట్ఠానే ఓదిస్సకం కత్వా దిన్నత్తా. తేనాహ ‘‘పలిబోధజగ్గనం నామ హోతీ’’తి. ముత్తపలిబోధస్స వట్టతి అముత్తపలిబోధస్స పూరేతుం అసక్కుణేయ్యత్తా. యది ఏవం సబ్బేన సబ్బం సారణీయధమ్మం పూరేన్తస్స ఓదిస్సకదానం వట్టతి, న వట్టతీతి? నో న వట్టతి యుత్తట్ఠానేతి దస్సేన్తో ‘‘తేన పనా’’తిఆదిమాహ. ఇమినా ఓదిస్సకదానం పనస్స న సబ్బత్థ వారితన్తి దస్సేతి. గిలానాదీనఞ్హి ఓదిస్సకం కత్వా దానం అప్పటివిభాగపక్ఖికం ‘‘అసుకస్స న దస్సామీ’’తి పటిక్ఖేపస్స అభావతో. బ్యతిరేకప్పధానో హి పటిభాగో. తేనాహ ‘‘అవసేస’’న్తిఆది. అదాతుమ్పీతి పి-సద్దేన దాతుమ్పి వట్టతీతి దస్సేతి. తఞ్చ ఖో కరుణాయనవసేన, న వత్తపరిపూరణవసేన, తస్మా దుస్సీలస్సపి అత్థికస్స సతి సమ్భవే దాతబ్బం. దానఞ్హి నామ న కస్సచి నివారితం.

సుసిక్ఖితాయాతి సారణీయపూరణవిధిమ్హి సుసిక్ఖితాయ, సుకుసలాయాతి అత్థో. ఇదాని తస్స కోసల్లం దస్సేతుం ‘‘సుసిక్ఖితాయ హీ’’తిఆది వుత్తం. ద్వాదసహి వస్సేహి పూరేహి, న తతో ఓరన్తి ఇమినా తస్స దుప్పూరతం దస్సేతి. తథా హి సో మహప్ఫలో మహానిసంసో దిట్ఠధమ్మికేహిపి తావగరుతరేహి ఫలానిసంసేహి అనుగతోతి తంసమఙ్గీ చ పుగ్గలో విసేసలాభీ అరియపుగ్గలో వియ లోకే అచ్ఛరియబ్భుతధమ్మసమన్నాగతో హోతి. తథా హి సో దుప్పజహదానమయస్స సీలమయస్స పుఞ్ఞస్స పటిపక్ఖధమ్మం సుదూరే విక్ఖమ్భితం కత్వా విసుద్ధేన చేతసా లోకే పాకటో పఞ్ఞాతో హుత్వా విహరతి. తస్సిమమత్థం బ్యతిరేకతో అన్వయతో చ విభావేతుం ‘‘సచే హీ’’తిఆది వుత్తం. తం సువిఞ్ఞేయ్యమేవ.

ఇదానిస్స సమ్పరాయికే దిట్ఠధమ్మికే చ ఆనిసంసే దస్సేతుం ‘‘ఏవం పూరితసారణీయధమ్మస్సా’’తిఆది వుత్తం. నేవ ఇస్సా న మచ్ఛరియం హోతి చిరకాలభావనాయ విధుతభావతో. మనుస్సానం పియో హోతి పరిచ్చాగసీలతాయ విస్సుతత్తా. తేనాహ ‘‘దదం పియో హోతి భజన్తి నం బహూ’’తిఆది (అ. ని. ౫.౩౪). సులభపచ్చయో హోతి దానవసేన ఉళారజ్ఝాసయానం పచ్చయలాభస్స ఇధానిసంససభావతో దానస్స. పత్తగతమస్స దియ్యమానం న ఖీయతి పత్తగతస్సేవ ద్వాదసవస్సికస్స మహావత్తస్స అవిచ్ఛేదేన పూరితత్తా. అగ్గభణ్డం లభతి దేవసికం దక్ఖిణేయ్యానం అగ్గతో పట్ఠాయ దానస్స దిన్నత్తా. భయే వా…పే… ఆపజ్జన్తి దేయ్యప్పటిగ్గాహకవికప్పం అకత్వా అత్తని నిరపేక్ఖచిత్తేన చిరకాలం దానస్స పూరితతాయ పసారితచిత్తత్తా.

తత్రాతి తేసు ఆనిసంసేసు విభావేతబ్బేసు. ఇమాని ఫలాని వత్థూని కారణాని. మహాగిరిగామో నామ నాగదీపపస్సే ఏకో గామోవ. అలభన్తాపీతి అప్పపుఞ్ఞతాయ అలాభినో సమానాపి. భిక్ఖాచారమగ్గసభాగన్తి సభాగం తబ్భాగియం భిక్ఖాచారమగ్గం జానన్తి. అనుత్తరిమనుస్సధమ్మత్తా థేరానం సంసయవినోదనత్థఞ్చ ‘‘సారణీయధమ్మో మే, భన్తే, పూరితో’’తి ఆహ. తథా హి దుతియవత్థుస్మిమ్పి థేరేన అత్తా పకాసితో. దహరకాలే ఏవం కిర సారణీయధమ్మపూరకో అహోసి. మనుస్సానం పియతాయ సులభపచ్చయతాయపి ఇదం వత్థుమేవ. పత్తగతాఖీయనస్స పన విసేసం విభావనతో ‘‘ఇదం తావ…పే… ఏత్థ వత్థూ’’తి వుత్తం.

గిరిభణ్డమహాపూజాయాతి చేతియగిరిమ్హి సకలలఙ్కాదీపే యోజనప్పమాణే సముద్దే చ నావాసఙ్ఘాటాదికే ఠపేత్వా దీపపుప్ఫగన్ధాదీహి కరియమానాయ మహాపూజాయ. తస్సా చ పటిపత్తియా అవఞ్ఝభావవిభావనత్థం ‘‘ఏతే మయ్హం పాపుణిస్సన్తీ’’తి ఆహ. పరియాయేనపి లేసేనపి. అనుచ్ఛవికన్తి ‘‘సారణీయధమ్మపూరకో’’తి యథాభూతపవేదనం తుమ్హాకం అనుచ్ఛవికన్తి అత్థో.

అనారోచేత్వావ పలాయింసు చోరభయేన. ‘‘అత్తనో దుజ్జీవికాయా’’తిపి వదన్తి. అహం సారణీయధమ్మపూరికా, మమ పత్తపరియాపన్నేనపి సబ్బాపిమా భిక్ఖునియో యాపేస్సన్తీతి ఆహ ‘‘మా తుమ్హే తేసం గతభావం చిన్తయిత్థా’’తి. వట్టిస్సతీతి కప్పిస్సతి. థేరీ సారణీయధమ్మపూరికా అహోసి, థేరస్స పన సీలతేజేనేవ దేవతా ఉస్సుక్కం ఆపజ్జి.

నత్థి ఏతేసం ఖణ్డన్తి అఖణ్డాని. తం పన నేసం ఖణ్డం దస్సేతుం ‘‘యస్సా’’తిఆది వుత్తం. తత్థ ఉపసమ్పన్నసీలానం ఉద్దేసక్కమేన ఆదిఅన్తా వేదితబ్బా. తేనాహ ‘‘సత్తసూ’’తిఆది. న హి అఞ్ఞో కోచి ఆపత్తిక్ఖన్ధానం అనుక్కమో అత్థి, అనుపసమ్పన్నసీలానం సమాదానక్కమేనపి ఆదిఅన్తా లబ్భన్తి. పరియన్తే ఛిన్నసాటకో వియాతి తత్రన్తే దసన్తే వా ఛిన్నవత్థం వియ. విసదిసుదాహరణఞ్చేతం ‘‘అఖణ్డానీ’’తి ఇమస్స అధికతత్తా. ఏవం సేసానమ్పి ఉదాహరణాని. ఖణ్డికతా భిన్నతా ఖణ్డం, తం ఏతస్స అత్థీతి ఖణ్డం, సీలం. ఛిద్దన్తిఆదీసుపి ఏసేవ నయో. వేమజ్ఝే భిన్నం వినివిజ్ఝనవసేన. విసభాగవణ్ణేన గావీ వియాతి సమ్బన్ధో. విసభాగవణ్ణేన ఉపడ్ఢం తతియభాగగతం సమ్భిన్నవణ్ణం సబలం, విసభాగవణ్ణేహేవ బిన్దూహి అన్తరన్తరాహి విమిస్సం కమ్మాసం. అయం ఇమేసం విసేసో. సబలరహితాని అసబలాని, తథా అకమ్మాసాని. సీలస్స తణ్హాదాసబ్యతో మోచనం వివట్టూపనిస్సయభావాపాదనం, తస్మా తణ్హాదాసబ్యతో మోచనవచనేన తేసం సీలానం వివట్టూపనిస్సయతమాహ. భుజిస్సభావకరణతోతి ఇమినా భుజిస్సకరాని భుజిస్సానీతి ఉత్తరపదలోపేనాయం నిద్దేసోతి దస్సేతి. యస్మా వా తంసమఙ్గిపుగ్గలో సేరీ సయంవసీ భుజిస్సో నామ హోతి, తస్మాపి భుజిస్సాని. అవిఞ్ఞూనం అప్పమాణతాయ ‘‘విఞ్ఞుప్పసత్థానీ’’తి వుత్తం. సుపరిసుద్ధభావేన వా సమ్పన్నత్తా విఞ్ఞూహి పసత్థానీతి విఞ్ఞుప్పసత్థాని.

తణ్హాదిట్ఠీహి అపరామట్ఠత్తాతి ‘‘ఇమినాహం సీలేన దేవో వా భవిస్సామి దేవఞ్ఞతరో వా’’తి తణ్హాపరామాసేన, ‘‘ఇమినాహం సీలేన దేవో హుత్వా తత్థ నిచ్చో ధువో సస్సతో భవిస్సామీ’’తి దిట్ఠిపరామాసేన చ అపరామట్ఠత్తా. పరామట్ఠున్తి ‘‘అయం తే సీలేసు దోసో’’తి చతూసు విపత్తీసు యాయ కాయచి విపత్తియా దస్సనేన పరామట్ఠుం, అనుద్ధంసేతుం చోదేతున్తి అత్థో. సీలం నామ అవిప్పటిసారాదిపారమ్పరియేన యావదేవ సమాధిసమ్పాదనత్థన్తి ఆహ ‘‘సమాధిసంవత్తనికానీ’’తి. సమాధిసంవత్తనప్పయోజనాని సమాధిసంవత్తనికాని.

సమానభావో సామఞ్ఞం, పరిపుణ్ణచతుపారిసుద్ధిభావేన మజ్ఝే భిన్నసువణ్ణస్స వియ భేదాభావతో సీలేన సామఞ్ఞం సీలసామఞ్ఞం, తం గతో ఉపగతోతి సీలసామఞ్ఞగతో. తేనాహ ‘‘సమానభావూపగతసీలో’’తి, సీలసమ్పత్తియా సమానభావం ఉపగతసీలో సభాగవుత్తికోతి అత్థో. కామం పుథుజ్జనానమ్పి చతుపారిసుద్ధిసీలే నానత్తం న సియా, తం పన న ఏకన్తికం, ఇదం ఏకన్తికం నియతభావతోతి ఆహ ‘‘నత్థి మగ్గసీలే నానత్త’’న్తి. తం సన్ధాయేతం వుత్తన్తి మగ్గసీలం సన్ధాయ తం ‘‘యాని తాని సీలానీ’’తిఆది వుత్తం.

యాయన్తి యా అయం మయ్హఞ్చేవ తుమ్హాకఞ్చ పచ్చక్ఖభూతా. దిట్ఠీతి మగ్గసమ్మాదిట్ఠి. నిద్దోసాతి నిద్ధుతదోసా, సముచ్ఛిన్నరాగాదిపాపధమ్మాతి అత్థో. నియ్యాతీతి వట్టదుక్ఖతో నిస్సరతి నిగ్గచ్ఛతి. సయం నియ్యన్తీయేవ హి తంసమఙ్గిపుగ్గలం వట్టదుక్ఖతో నియ్యాపేతీతి వుచ్చతి. యా సత్థు అనుసిట్ఠి, తం కరోతీతి తక్కరో, తస్స, యథానుసిట్ఠం పటిపజ్జన్తస్సాతి అత్థో. సమానదిట్ఠిభావన్తి సదిసదిట్ఠిభావం సచ్చసమ్పటివేధేన అభిన్నదిట్ఠిభావం.

పఠమసారణీయసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౨. దుతియసారణీయసుత్తవణ్ణనా

౧౨. దుతియే సబ్రహ్మచారీనన్తి సహధమ్మికానం. పియం పియాయితబ్బకం కరోన్తీతి పియకరణా. గరుం గరుట్ఠానియం కరోన్తీతి గరుకరణా. సఙ్గణ్హనత్థాయాతి సఙ్గహవత్థువిసేసభావతో సబ్రహ్మచారీనం సఙ్గహణాయ సంవత్తన్తీతి సమ్బన్ధో. అవివదనత్థాయాతి సఙ్గహవత్థుభావతో ఏవ న వివదనత్థాయ. సతి చ అవివదనహేతుభూతసఙ్గహకత్తే తేసం వసేన సబ్రహ్మచారీనం సమగ్గభావో భేదాభావో సిద్ధోయేవాతి ఆహ ‘‘సామగ్గియా’’తిఆది.

దుతియసారణీయసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౩. నిస్సారణీయసుత్తవణ్ణనా

౧౩. తతియే వడ్ఢితాతి భావనాపారిపూరివసేన పరిబ్రూహితా. పునప్పునం కతాతి భావనాయ బహులీకరణేన అపరాపరం పవత్తితా. యుత్తయానసదిసా కతాతి యథా యుత్తమాజఞ్ఞయానం ఛేకేన సారథినా అధిట్ఠితం యథారుచి పవత్తతి, ఏవం యథారుచి పవత్తిరహం గహితా. వత్థుకతాతి వా అధిట్ఠానట్ఠేన వత్థు వియ కతా, సబ్బసో ఉపక్కిలేసవిసోధనేన ఇద్ధివిసేసతాయ పవత్తిట్ఠానభావతో సువిసోధితపరిస్సయవత్థు వియ కతాతి వుత్తం హోతి. అధిట్ఠితాతి పటిపక్ఖదూరీభావతో సుభావితభావేన తంతంఅధిట్ఠానయోగ్యతాయ ఠపితా. సమన్తతో చితాతి సబ్బభాగేన భావనూపచయం గమితా. తేనాహ ‘‘ఉపచితా’తి. సుట్ఠు సమారద్ధాతి ఇద్ధిభావనాసిఖాప్పత్తియా సమ్మదేవ సమ్భావితా. అభూతబ్యాకరణం బ్యాకరోతీతి ‘‘మేత్తా హి ఖో మే చేతోవిముత్తి భావితా’’తిఆదినా అత్తని అవిజ్జమానగుణాభిబ్యాహారం బ్యాహరతి. చేతోవిముత్తిసద్దం అపేక్ఖిత్వా ‘‘నిస్సటా’’తి వుత్తం. పున బ్యాపాదో నత్థీతి ఇదాని మమ బ్యాపాదో నామ సబ్బసో నత్థీతి ఞత్వా.

బలవవిపస్సనాతి భయతుపట్ఠానే ఞాణం, ఆదీనవానుపస్సనే ఞాణం ముచ్చితుకమ్యతాఞాణం, భఙ్గఞాణన్తి చతున్నం ఞాణానం అధివచనం. యేసం నిమిత్తానం అభావేన అరహత్తఫలసమాపత్తియా అనిమిత్తతా, తం దస్సేతుం ‘‘సా హీ’’తిఆది వుత్తం. తత్థ రాగస్స నిమిత్తం, రాగో ఏవ వా నిమిత్తం రాగనిమిత్తం. ఆది-సద్దేన దోసనిమిత్తాదీనం సఙ్గహో దట్ఠబ్బో. రూపవేదనాదిసఙ్ఖారనిమిత్తం రూపనిమిత్తాది. తేసంయేవ నిచ్చాదివసేన ఉపట్ఠానం నిచ్చనిమిత్తాది. తయిదం నిమిత్తం యస్మా సబ్బేన సబ్బం అరహత్తఫలే నత్థి, తస్మా వుత్తం ‘‘సా హి…పే… అనిమిత్తా’’తి. నిమిత్తం అనుస్సరతి అనుగచ్ఛతి ఆరబ్భ పవత్తతి సీలేనాతి నిమిత్తానుసారీ. తేనాహ ‘‘వుత్తప్పభేదం నిమిత్తం అనుసరణసభావ’’న్తి.

అస్మిమానోతి ‘‘అస్మీ’’తి పవత్తో అత్తవిసయో మానో. అయం నామ అహమస్మీతి రూపలక్ఖణో వేదనాదీసు వా అఞ్ఞతరలక్ఖణో అయం నామ అత్తా అహం అస్మీతి. అస్మిమానో సముగ్ఘాతీయతి ఏతేనాతి అస్మిమానసముగ్ఘాతో, అరహత్తమగ్గో. పున అస్మిమానో నత్థీతి తస్స అనుప్పత్తిధమ్మతాపాదనం కిత్తేన్తో సముగ్ఘాతత్తమేవ విభావేతి.

నిస్సారణీయసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౪-౫. భద్దకసుత్తాదివణ్ణనా

౧౪-౧౫. చతుత్థే ఆరమితబ్బట్ఠేన వా కమ్మం ఆరామో ఏతస్సాతి కమ్మారామో. కమ్మే రతో న గన్థధురే విపస్సనాధురే వాతి కమ్మరతో. పునప్పునం యుత్తోతి తప్పరభావేన అను అను యుత్తో పసుతో. ఆలాపసల్లాపోతి ఇత్థివణ్ణపురిసవణ్ణాదివసేన పునప్పునం లపనం. పఞ్చమే నత్థి వత్తబ్బం.

భద్దకసుత్తాదివణ్ణనా నిట్ఠితా.

౬. నకులపితుసుత్తవణ్ణనా

౧౬. ఛట్ఠే విసభాగవేదనుప్పత్తియా కకచేనేవ చతుఇరియాపథం ఛిన్దన్తో ఆబాధయతీతి ఆబాధో, సో యస్స అత్థీతి ఆబాధికో. తంసముట్ఠానదుక్ఖేన దుక్ఖితో. అధిమత్తగిలానోతి ధాతుసఙ్ఖయేన పరిక్ఖీణసరీరో.

సప్పటిభయకన్తారసదిసా సోళసవత్థుకా అట్ఠవత్థుకా చ విచికిచ్ఛా తిణ్ణా ఇమాయాతి తిణ్ణవిచికిచ్ఛా. విగతా సముచ్ఛిన్నా పవత్తిఆదీసు ‘‘ఏవం ను ఖో న ను ఖో’’తి ఏవం పవత్తికా కథంకథా అస్సాతి విగతకథంకథా. సారజ్జకరానం పాపధమ్మానం పహీనత్తా రాగవిక్ఖేపేసు సీలాదిగుణేసు చ తిట్ఠకత్తా వేసారజ్జం, విసారదభావం వేయ్యత్తియం పత్తాతి వేసారజ్జప్పత్తా. అత్తనా ఏవ పచ్చక్ఖతో దిట్ఠత్తా న పరం పచ్చేతి, నస్స పరో పచ్చేతబ్బో అత్థీతి అపరప్పచ్చయా.

గిలానా వుట్ఠితోతి గిలానభావతో వుట్ఠాయ ఠితో. భావప్పధానో హి అయం నిద్దేసో. గిలానో హుత్వా వుట్ఠితోతి ఇదం పన అత్థమత్తనిదస్సనం.

నకులపితుసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౭. సోప్పసుత్తవణ్ణనా

౧౭. సత్తమే పటిసల్లానా వుట్ఠితోతి ఏత్థ పటిసల్లానన్తి తేహి తేహి సద్ధివిహారికఅన్తేవాసికఉపాసకాదిసత్తేహి చేవ రూపారమ్మణాదిసఙ్ఖారేహి చ పటినివత్తిత్వా అపసక్కిత్వా నిలీయనం వివేచనం. కాయచిత్తేహి తతో వివిత్తో ఏకీభావో పవివేకోతి ఆహ ‘‘ఏకీభావాయా’’తిఆది. ఏకీభావతోతి చ ఇమినా కాయవివేకతో వుట్ఠానమాహ. ధమ్మనిజ్ఝానక్ఖన్తితోతిఆదినా చిత్తవివేకతో. వుట్ఠితోతి తతో దువిధవివేకతో భవఙ్గుప్పత్తియా సబ్రహ్మచారీహి సమాగమేన ఉపేతో.

సోప్పసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౮. మచ్ఛబన్ధసుత్తవణ్ణనా

౧౮. అట్ఠమే మచ్ఛఘాతకన్తి మచ్ఛబన్ధం కేవట్టం. ఓరబ్భికాదీసు ఉరబ్భా వుచ్చన్తి ఏళకా, ఉరబ్భే హన్తీతి ఓరబ్భికో. సూకరికాదీసుపి ఏసేవ నయో.

మచ్ఛబన్ధసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౯. పఠమమరణస్సతిసుత్తవణ్ణనా

౧౯. నవమే ఏవంనామకే గామేతి నాతికానామకం గామం నిస్సాయ. ద్విన్నం చూళపితిమహాపితిపుత్తానం ద్వే గామా, తేసు ఏకస్మిం గామే. ఞాతీనఞ్హి నివాసట్ఠానభూతో గామో ఞాతికో, ఞాతికోయేవ నాతికో ఞ-కారస్స న-కారాదేసో ‘‘అనిమిత్తా న నాయరే’’తిఆదీసు (విసుద్ధి. ౧.౧౭౪; సం. ని. అట్ఠ. ౧.౧.౨౦; జా. అట్ఠ. ౨.౨.౩౪) వియ. సో కిర గామో యేసం తదా తేసం పుబ్బపురిసేన అత్తనో ఞాతీనం సాధారణభావేన నివసితో, తేన ఞాతికోతి పఞ్ఞాయిత్థ. అథ పచ్ఛా ద్వీహి దాయాదేహి ద్విధా విభజిత్వా పరిభుత్తో. గిఞ్జకా వుచ్చతి ఇట్ఠకా, గిఞ్జకాహియేవ కతో ఆవసథోతి గిఞ్జకావసథో. సో హి ఆవాసో యథా సుధాపరికమ్మేన పయోజనం నత్థి, ఏవం ఇట్ఠకాహి ఏవ చినిత్వా ఛాదేత్వా కతో. తస్మిం కిర పదేసే మత్తికా సక్ఖరమరుమ్పవాలుకాదీహి అసమ్మిస్సా కథినా సణ్హసుఖుమా, తాయ కతాని కులాలభాజనానిపి సిలామయాని వియ దళ్హాని. తస్మా తే ఉపాసకా తాయ మత్తికాయ దీఘపుథూ ఇట్ఠకా కారేత్వా ఠపేత్వా ఠపేత్వా ద్వారవాతపానకవాటతులాయో సబ్బం దబ్బసమ్భారేన వినా తాహి ఇట్ఠకాహియేవ పాసాదం కారేసుం. తేన వుత్తం ‘‘ఇట్ఠకామయే పాసాదే’’తి.

రత్తిన్దివన్తి ఏకరత్తిదివం. భగవతో సాసనన్తి అరియమగ్గప్పటివేధావహం సత్థు ఓవాదం. బహు వత మే కతం అస్సాతి బహు వత మయా అత్తహితం పబ్బజితకిచ్చం కతం భవేయ్య.

తదన్తరన్తి తత్తకం వేలం. ఏకపిణ్డపాతన్తి ఏకం దివసం యాపనప్పహోనకం పిణ్డపాతం. యావ అన్తో పవిట్ఠవాతో బహి నిక్ఖమతి, బహి నిక్ఖన్తవాతో వా అన్తో పవిసతీతి ఏకస్సేవ పవేసనిక్ఖమో వియ వుత్తం, తం నాసికావాతభావసామఞ్ఞేనాతి దట్ఠబ్బం.

పఠమమరణస్సతిసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౧౦. దుతియమరణస్సతిసుత్తవణ్ణనా

౨౦. దసమే నిక్ఖన్తేతి వీతివత్తే. పతిగతాయాతి పచ్చాగతాయ, సమ్పత్తాయాతి అత్థో. తేనాహ ‘‘పటిపన్నాయా’’తి. సో మమస్స అన్తరాయోతి యథావుత్తా న కేవలం కాలకిరియావ, మమ అతిదుల్లభం ఖణం లభిత్వా తస్స సత్థుసాసనమనసికారస్స చేవ జీవితస్స చ సగ్గమోక్ఖానఞ్చ అన్తరాయో అస్స, భవేయ్యాతి అత్థో. తేనాహ ‘‘తివిధో అన్తరాయో’’తిఆది. విపజ్జేయ్యాతి విపత్తిం గచ్ఛేయ్య. సత్థకేన వియ అఙ్గపచ్చఙ్గానం కన్తనకారకా కాయే సన్ధిబన్ధనచ్ఛేదకవాతా సత్థకవాతా. కత్తుకమ్యతాఛన్దోతి నియ్యానావహో కత్తుకమ్యతాకుసలచ్ఛన్దో. పయోగవీరియన్తి భావనానుయోగవీరియం. న పటివాతి న పటినివత్తతీతి అప్పటివానీ, అన్తరా వోసానానాపజ్జనవీరియం. తేనాహ ‘‘అనుక్కణ్ఠనా అప్పటిసఙ్ఘరణా’’తి.

దుతియమరణస్సతిసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

సారణీయవగ్గవణ్ణనా నిట్ఠితా.