(౮) ౩. యోధాజీవవగ్గో

౧-౨. పఠమచేతోవిముత్తిఫలసుత్తాదివణ్ణనా

౭౧-౭౨. తతియస్స పఠమే అవిజ్జాపలిఘన్తి ఏత్థ అవిజ్జాతి వట్టమూలికా అవిజ్జా, అయం పచురజనేహి ఉక్ఖిపితుం అసక్కుణేయ్యభావతో దుక్ఖిపనట్ఠేన నిబ్బానద్వారప్పవేసవిబన్ధనేన చ ‘‘పలిఘో వియాతి పలిఘో’’తి వుచ్చతి. తేనేస తస్సా ఉక్ఖిత్తత్తా ‘‘ఉక్ఖిత్తపలిఘో’’తి వుత్తో. పునబ్భవస్స కరణసీలో, పునబ్భవం వా ఫలం అరహతీతి పోనోభవికా, పునబ్భవదాయికాతి అత్థో. జాతిసంసారోతి జాయనవసేన చేవ సంసరణవసేన చ ఏవంలద్ధనామానం పునబ్భవక్ఖన్ధానం పచ్చయో కమ్మాభిసఙ్ఖారో. జాతిసంసారోతి హి ఫలూపచారేన కారణం వుత్తం. తఞ్హి పునప్పునం ఉప్పత్తికారణవసేన పరిక్ఖిపిత్వా ఠితత్తా ‘‘పరిఖా’’తి వుచ్చతి సన్తానస్స పరిక్ఖిపనతో. తేనేస తస్స సంకిణ్ణత్తా వికిణ్ణత్తా సబ్బసో ఖిత్తత్తా వినాసితత్తా ‘‘సంకిణ్ణపరిఖో’’తి వుత్తో.

తణ్హాసఙ్ఖాతన్తి ఏత్థ తణ్హాతి వట్టమూలికా తణ్హా. అయఞ్హి గమ్భీరానుగతట్ఠేన ‘‘ఏసికా’’తి వుచ్చతి. లుఞ్చిత్వా ఉద్ధరిత్వా. ఓరమ్భాగియానీతి ఓరమ్భాగజనకాని కామభవే ఉపపత్తిపచ్చయాని కామరాగసంయోజనాదీని. ఏతాని హి కవాటం వియ నగరద్వారం చిత్తం పిదహిత్వా ఠితత్తా ‘‘అగ్గళా’’తి వుచ్చన్తి. తేనేస తేసం నిగ్గతత్తా భిన్నత్తా ‘‘నిరగ్గళో’’తి వుత్తోతి. అగ్గమగ్గేన పన్నో అపచితో మానద్ధజో ఏతస్సాతి పన్నద్ధజో. పన్నభారోతి ఖన్ధభారకిలేసభారఅభిసఙ్ఖారభారా ఓరోపితా అస్సాతి పన్నభారో. విసంయుత్తోతి చతూహి యోగేహి సబ్బకిలేసేహి చ విసంయుత్తో. అస్మిమానోతి రూపే అస్మీతి మానో, వేదనాయ, సఞ్ఞాయ, సఙ్ఖారేసు, విఞ్ఞాణే అస్మిమానో. ఏత్థ హి పఞ్చపి ఖన్ధే అవిసేసతో ‘‘అస్మీ’’తి గహేత్వా పవత్తమానో అస్మిమానోతి అధిప్పేతో.

నగరద్వారస్స పరిస్సయపటిబాహనత్థఞ్చేవ సోధనత్థఞ్చ ఉభోసు పస్సేసు ఏసికాథమ్భే నిఖణిత్వా ఠపేతీతి ఆహ ‘‘నగరద్వారే ఉస్సాపితే ఏసికాథమ్భే’’తి. పాకారవిద్ధంసనేనేవ పరిఖాభూమిసమకరణం హోతీతి ఆహ ‘‘పాకారం భిన్దిత్వా పరిఖం వికిరిత్వా’’తి. ‘‘ఏవ’’న్తిఆది ఉపమాసంసన్దనం. సన్తో సంవిజ్జమానో కాయో ధమ్మసమూహోతి సక్కాయో, ఉపాదానక్ఖన్ధపఞ్చకం. ద్వత్తింసకమ్మకారణా దుక్ఖక్ఖన్ధే ఆగతదుక్ఖాని. అక్ఖిరోగసీసరోగాదయో. అట్ఠనవుతి రోగా, రాజభయాదీని పఞ్చవీసతిమహాభయాని. దుతియం ఉత్తానమేవ.

పఠమచేతోవిముత్తిఫలసుత్తాదివణ్ణనా నిట్ఠితా.

౩-౪. పఠమధమ్మవిహారీసుత్తాదివణ్ణనా

౭౩-౭౪. తతియే నియకజ్ఝత్తేతి అత్తనో సన్తానే. మేత్తాయ ఉపసంహరణవసేన హితం ఏసన్తేన. కరుణాయ వసేన అనుకమ్పమానేన. పరిగ్గహేత్వాతి పరితో గహేత్వా, ఫరిత్వాతి అత్థో. పరిచ్చాతి పరితో కత్వా, సమన్తతో ఫరిత్వా ఇచ్చేవ అత్థో. ‘‘పటిచ్చా’’తిపి పాఠో. మా పమజ్జిత్థాతి ‘‘ఝాయథా’’తి వుత్తసమథవిపస్సనానం అననుయుఞ్జనేన అఞ్ఞేన వా కేనచి పమాదకారణేన మా పమాదం ఆపజ్జిత్థ. నియ్యానికసాసనే అకత్తబ్బకరణం వియ కత్తబ్బాకరణమ్పి పమాదోతి. విపత్తికాలేతి సత్తఅసప్పాయాదివిపత్తియుత్తే కాలే. సబ్బేపి సాసనే గుణా ఇధేవ సఙ్గహం గచ్ఛన్తీతి ఆహ ‘‘ఝాయథ మా పమాదత్థ…పే… అనుసాసనీ’’తి. చతుత్థే నత్థి వత్తబ్బం.

పఠమధమ్మవిహారీసుత్తాదివణ్ణనా నిట్ఠితా.

౫. పఠమయోధాజీవసుత్తవణ్ణనా

౭౫. పఞ్చమే యుజ్ఝనం యోధో, సో ఆజీవో ఏతేసన్తి యోధాజీవా. తేనాహ ‘‘యుద్ధూపజీవినో’’తి. సన్థమ్భిత్వా ఠాతుం న సక్కోతీతి బద్ధో ధితిసమ్పన్నో ఠాతుం న సక్కోతి. సమాగతేతి సమ్పత్తే. బ్యాపజ్జతీతి వికారమాపజ్జతి. తేనాహ ‘‘పకతిభావం జహతీ’’తి.

రజగ్గస్మిన్తి పచ్చత్తే భుమ్మవచనన్తి ఆహ ‘‘కిం తస్స పుగ్గలస్స రజగ్గం నామా’’తి. వినిబ్బేఠేత్వాతి గహితగ్గహణం విస్సజ్జాపేత్వా. మోచేత్వాతి సరీరతో అపనేత్వా.

పఠమయోధాజీవసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౬. దుతియయోధాజీవసుత్తవణ్ణనా

౭౬. ఛట్ఠే చమ్మన్తి ఇమినా చమ్మమయం చమ్మమితి సిబ్బితం, అఞ్ఞం వా కేటకఫలకాదిం సఙ్గణ్హాతి. ధనుకలాపం సన్నయ్హిత్వాతి ధనుఞ్చేవ తూణిరఞ్చ సన్నయ్హిత్వా సజ్జేత్వా. ధనుదణ్డస్స జియాయత్తభావకరణాదిపి హి ధనునో సన్నయ్హనం. తేనేవాహ ‘‘ధనుఞ్చ సరకలాపఞ్చ సన్నయ్హిత్వా’’తి. యుద్ధసన్నివేసేన ఠితన్తి ద్విన్నం సేనానం బ్యూహనసంవిధాననయేన కతో యో సన్నివేసో, తస్స వసేన ఠితం, సేనాబ్యూహసంవిధానవసేన సన్నివిట్ఠన్తి వుత్తం హోతి. ఉస్సాహఞ్చ వాయామఞ్చ కరోతీతి యుజ్ఝనవసేన ఉస్సాహం వాయామఞ్చ కరోతి. పరియాపాదేన్తీతి మరణపరియన్తికం అపరం పాపేన్తి. తేనాహ ‘‘పరియాపాదయన్తీ’’తి, జీవితం పరియాపాదయన్తి మరణం పటిపజ్జాపేన్తీతి వుత్తం హోతి.

అరక్ఖితేనేవ కాయేనాతిఆదీసు హత్థపాదే కీళాపేన్తో గీవం విపరివత్తేన్తో కాయం న రక్ఖతి నామ. నానప్పకారం దుట్ఠుల్లం కరోన్తో వాచం న రక్ఖతి నామ. కామవితక్కాదయో వితక్కేన్తో చిత్తం న రక్ఖతి నామ. అనుపట్ఠితాయ సతియాతి కాయగతాయ సతియా అనుపట్ఠితాయ. రాగేన అనుగతోతి రాగేన అనుపహతో. రాగపరేతోతి వా రాగేన ఫుట్ఠో ఫుట్ఠవిసేన వియ సప్పేన.

అనుదహనట్ఠేనాతి అనుపాయప్పటిపత్తియా. సమ్పతి ఆయతిఞ్చ మహాభితాపట్ఠేన. అనవత్థితసభావతాయ ఇత్తరపచ్చుపట్ఠానట్ఠేన. ముహుత్తరమణీయతాయ తావకాలికట్ఠేన. బ్యత్తేహి అభిభవనీయతాయ సబ్బఙ్గపచ్చఙ్గపలిభఞ్జనట్ఠేన. ఛేదనభేదనాదిఅధికరణభావేన ఉగ్ఘట్టనసదిసతాయ అధికుట్టనట్ఠేన. అవణే వణం ఉప్పాదేత్వా అన్తో అనుపవిసనసభావతాయ వినివిజ్ఝనట్ఠేన. దిట్ఠధమ్మికసమ్పరాయిక అనత్థనిమిత్తతాయ సాసఙ్కసప్పటిభయట్ఠేన.

దుతియయోధాజీవసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౭-౮. పఠమఅనాగతభయసుత్తాదివణ్ణనా

౭౭-౭౮. సత్తమే విసేసస్స పత్తియా విసేసస్స పాపుణనత్థం. వీరియన్తి పధానవీరియం. తం పన చఙ్కమనవసేన కరణే ‘‘కాయిక’’న్తిపి వత్తబ్బతం లభతీతి ఆహ – ‘‘దువిధమ్పీ’’తి. సత్థకవాతాతి సన్ధిబన్ధనాని కత్తరియా ఛిన్దన్తా వియ పవత్తవాతా. తేనాహ – ‘‘సత్థం వియా’’తిఆది. కతకమ్మేహీతి కతచోరకమ్మేహి. తే కిర కతకమ్మా యం నేసం దేవతం ఆయాచిత్వా కమ్మం నిప్ఫన్నం, తస్స ఉపకారత్థాయ మనుస్సే మారేత్వా గలలోహితాని గణ్హన్తి. తే ‘‘అఞ్ఞేసు మనుస్సేసు మారియమానేసు కోలాహలం ఉప్పజ్జిస్సతి, పబ్బజితం పరియేసన్తో నామ నత్థీ’’తి మఞ్ఞమానా భిక్ఖూ గహేత్వా మారేన్తి. తం సన్ధాయేతం వుత్తం. అకతకమ్మేహీతి అటవితో గామం ఆగమనకాలే కమ్మనిప్ఫత్తత్థం పురేతరం బలికమ్మం కాతుకామేహి. తేనేవాహ – ‘‘చోరికం కత్వా నిక్ఖన్తా కతకమ్మా నామా’’తిఆది. అట్ఠమే నత్థి వత్తబ్బం.

పఠమఅనాగతభయసుత్తాదివణ్ణనా నిట్ఠితా.

౯. తతియఅనాగతభయసుత్తవణ్ణనా

౭౯. నవమే పాళిగమ్భీరాతి (సం. ని. టీ. ౨.౨.౨౨౯) పాళివసేన గమ్భీరా అగాధా దుక్ఖోగాహా సల్లసుత్తసదిసా. సల్లసుత్తఞ్హి (సు. ని. ౫౭౯) ‘‘అనిమిత్తమనఞ్ఞాత’’న్తిఆదినా పాళివసేన గమ్భీరం, న అత్థగమ్భీరం. తథా హి తత్థ తా తా గాథా దువిఞ్ఞేయ్యరూపా తిట్ఠన్తి. దువిఞ్ఞేయ్యఞ్హి ఞాణేన దుక్ఖోగాహన్తి కత్వా ‘‘గమ్భీర’’న్తి వుచ్చతి. పుబ్బాపరంపేత్థ కాసఞ్చి గాథానం దువిఞ్ఞేయ్యతాయ దుక్ఖోగాహమేవ, తస్మా పాళివసేన గమ్భీరం. అత్థగమ్భీరాతి అత్థవసేన గమ్భీరా మహావేదల్లసుత్తసదిసా, మహావేదల్లసుత్తస్స (మ. ని. ౧.౪౪౯ ఆదయో) అత్థవసేన గమ్భీరతా పాకటాయేవ. లోకం ఉత్తరతీతి లోకుత్తరో, సో అత్థభూతో ఏతేసం అత్థీతి లోకుత్తరా. తేనాహ – ‘‘లోకుత్తరధమ్మదీపకా’’తి. సుఞ్ఞతాపటిసంయుత్తాతి సత్తసుఞ్ఞధమ్మప్పకాసకా. తేనాహ ‘‘ఖన్ధధాతుఆయతనపచ్చయాకారప్పటిసంయుత్తా’’తి. ఉగ్గహేతబ్బం పరియాపుణితబ్బన్తి చ లిఙ్గవచనవిపల్లాసేన వుత్తన్తి ఆహ ‘‘ఉగ్గహేతబ్బే చేవ వళఞ్జేతబ్బే చా’’తి. కవినో కమ్మం కవితా. యస్స పన యం కమ్మం, తం తేన కతన్తి వుచ్చతీతి ఆహ ‘‘కవితాతి కవీహి కతా’’తి. కావేయ్యన్తి కబ్యం, కబ్యన్తి చ కవినా వుత్తన్తి అత్థో. తేనాహ ‘‘తస్సేవ వేవచన’’న్తి. చిత్తక్ఖరాతి చిత్రాకారఅక్ఖరా. ఇతరం తస్సేవ వేవచనం. సాసనతో బహిద్ధా ఠితాతి న సాసనావచరా. బాహిరకసావకేహీతి ‘‘బుద్ధా’’తి అప్పఞ్ఞాతానం యేసం కేసఞ్చి సావకేహి. సుస్సూసిస్సన్తీతి అక్ఖరచిత్తతాయ చేవ సరసమ్పత్తియా చ అత్తమనా హుత్వా సామణేరదహరభిక్ఖుమాతుగామమహాగహపతికాదయో ‘‘ఏస ధమ్మకథికో’’తి సన్నిపతిత్వా సోతుకామా భవిస్సన్తి.

తతియఅనాగతభయసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౧౦. చతుత్థఅనాగతభయసుత్తవణ్ణనా

౮౦. దసమే పఞ్చవిధేన సంసగ్గేనాతి ‘‘సవనసంసగ్గో, దస్సనసంసగ్గో, సముల్లాపసంసగ్గో, సమ్భోగసంసగ్గో, కాయసంసగ్గో’’తి ఏవం వుత్తేన పఞ్చవిధేన సంసగ్గేన. సంసజ్జతి ఏతేనాతి సంసగ్గో, రాగో. సవనహేతుకో, సవనవసేన వా పవత్తో సంసగ్గో సవనసంసగ్గో. ఏస నయో సేసేసుపి. కాయసంసగ్గో పన కాయపరామాసో. తేసు పరేహి వా కథియమానం రూపాదిసమ్పత్తిం అత్తనా వా సితలపితగీతసద్దం సుణన్తస్స సోతవిఞ్ఞాణవీథివసేన ఉప్పన్నో రాగో సవనసంసగ్గో నామ. విసభాగరూపం ఓలోకేన్తస్స పన చక్ఖువిఞ్ఞాణవీథివసేన ఉప్పన్నో రాగో దస్సనసంసగ్గో నామ. అఞ్ఞమఞ్ఞఆలాపసల్లాపవసేన ఉప్పన్నరాగో సముల్లాపసంసగ్గో నామ. భిక్ఖునో భిక్ఖునియా సన్తకం, భిక్ఖునియా భిక్ఖుస్స సన్తకం గహేత్వా పరిభోగకరణవసేన ఉప్పన్నరాగో సమ్భోగసంసగ్గో నామ. హత్థగ్గాహాదివసేన ఉప్పన్నో రాగో కాయసంసగ్గో నామ.

అనేకవిహితన్తి అన్నసన్నిధిపానసన్నిధివత్థసన్నిధియానసన్నిధిసయనసన్నిధిగన్ధసన్నిధి- ఆమిససన్నిధివసేన అనేకప్పకారం. సన్నిధికతస్సాతి ఏతేన ‘‘సన్నిధికారపరిభోగ’’న్తి (ధ. స. తికమాతికా ౧౦) ఏత్థ కార-సద్దస్స కమ్మత్థతం దస్సేతి. యథా వా ‘‘ఆచయం గామినో’’తి వత్తబ్బే అనునాసికలోపేన ‘‘ఆచయగామినో’’తి నిద్దేసో కతో, ఏవం ‘‘సన్నిధికారం పరిభోగ’’న్తి వత్తబ్బే అనునాసికలోపేన ‘‘సన్నిధికారపరిభోగ’’న్తి వుత్తం, సన్నిధిం కత్వా పరిభోగన్తి అత్థో.

‘‘సన్నిధికతస్స పరిభోగ’’న్తి ఏత్థ (దీ. ని. అట్ఠ. ౧.౧౨) పన దువిధా కథా వినయవసేన సల్లేఖవసేన చ. వినయవసేన తావ యం కిఞ్చి అన్నం అజ్జ పటిగ్గహితం అపరజ్జు సన్నిధికారం హోతి, తస్స పరిభోగే పాచిత్తియం. అత్తనా లద్ధం పన సామణేరానం దత్వా తేహి లద్ధం వా పాపేత్వా దుతియదివసే భుఞ్జితుం వట్టతి, సల్లేఖో పన న హోతి. పానసన్నిధిమ్హిపి ఏసేవ నయో. వత్థసన్నిధిమ్హి అనధిట్ఠితావికప్పితం సన్నిధి చ హోతి, సల్లేఖఞ్చ కోపేతి. అయం నిప్పరియాయకథా. పరియాయతో పన తిచీవరసన్తుట్ఠేన భవితబ్బం, చతుత్థం లభిత్వా అఞ్ఞస్స దాతబ్బం. సచే యస్స కస్సచి దాతుం న సక్కోతి, యస్స పన దాతుకామో హోతి, సో ఉద్దేసత్థాయ వా పరిపుచ్ఛత్థాయ వా గతో, ఆగతమత్తే దాతబ్బం, అదాతుం న వట్టతి. చీవరే పన అప్పహోన్తే, సతియా వా పచ్చాసాయ అనుఞ్ఞాతకాలం ఠపేతుం వట్టతి. సూచిసుత్తచీవరకారకానం అలాభే తతోపి వినయకమ్మం కత్వా ఠపేతుం వట్టతి ‘‘ఇమస్మిం జిణ్ణే పున ఈదిసం కుతో లభిస్సామీ’’తి పన ఠపేతుం న వట్టతి, సన్నిధి చ హోతి, సల్లేఖఞ్చ కోపేతి.

యానసన్నిధిమ్హి యానం నామ వయ్హం రథో సకటం సన్దమానికా పాటఙ్కీతి. న పనేతం పబ్బజితస్స యానం, ఉపాహనం పన యానం. ఏకభిక్ఖుస్స హి ఏకో అరఞ్ఞవాసత్థాయ, ఏకో ధోతపాదకత్థాయాతి ఉక్కంసతో ద్వే ఉపాహనసఙ్ఘాటకా వట్టన్తి, తతియం లభిత్వా అఞ్ఞస్స దాతబ్బో. ‘‘ఇమస్మిం జిణ్ణే అఞ్ఞం కుతో లభిస్సామీ’’తి ఠపేతుం న వట్టతి, సన్నిధి చ హోతి, సల్లేఖఞ్చ కోపేతి. సయనసన్నిధిమ్హి సయనన్తి మఞ్చో. ఏకస్స భిక్ఖునో ఏకో సయనగబ్భే, ఏకో దివాట్ఠానేతి ఉక్కంసతో ద్వే మఞ్చా వట్టన్తి. తతో ఉత్తరిం లభిత్వా అఞ్ఞస్స భిక్ఖునో, గణస్స వా దాతబ్బో, అదాతుం న వట్టతి, సన్నిధి చేవ హోతి, సల్లేఖో చ కుప్పతి. గన్ధసన్నిధిమ్హి భిక్ఖునో కణ్డుకచ్ఛుఛవిదోసాదిఆబాధే సతి గన్ధా వట్టన్తి. గన్ధత్థికేన గన్ధఞ్చ ఆహరాపేత్వా తస్మిం రోగే వూపసన్తే అఞ్ఞేసం వా ఆబాధికానం దాతబ్బం, ద్వారే పఞ్చఙ్గులిఘరధూపనాదీసు వా ఉపనేతబ్బం. ‘‘పున రోగే సతి భవిస్సతీ’’తి ఠపేతుం న వట్టతి, గన్ధసన్నిధి చ హోతి, సల్లేఖఞ్చ కోపేతి.

ఆమిసన్తి వుత్తావసేసం దట్ఠబ్బం. సేయ్యథిదం – ఇధేకచ్చో భిక్ఖు ‘‘తథారూపే కాలే ఉపకారాయ భవిస్సన్తీ’’తి తిలతణ్డులముగ్గమాసనాళికేరలోణమచ్ఛసప్పితేలకులాలభాజనాదీని ఆహరాపేత్వా ఠపేతి. సో వస్సకాలే కాలస్సేవ సామణేరేహి యాగుం పచాపేత్వా పరిభుఞ్జిత్వా ‘‘సామణేర ఉదకకద్దమే దుక్ఖం గామం పవిసితుం, గచ్ఛ అసుకకులం గన్త్వా మయ్హం విహారే నిసిన్నభావం ఆరోచేహి, అసుకకులతో దధిఆదీని ఆహరా’’తి పేసేతి. భిక్ఖూహి ‘‘కిం, భన్తే, గామం పవిసిస్సామా’’తి వుత్తేపి ‘‘దుప్పవేసో, ఆవుసో, ఇదాని గామో’’తి వదతి. తే ‘‘హోతు, భన్తే, అచ్ఛథ తుమ్హే, మయం భిక్ఖం పరియేసిత్వా ఆహరిస్సామా’’తి గచ్ఛన్తి. అథ సామణేరో దధిఆదీని ఆహరిత్వా భత్తఞ్చ బ్యఞ్జనఞ్చ సమ్పాదేత్వా ఉపనేతి, తం భుఞ్జన్తస్సేవ ఉపట్ఠాకా భత్తం పహిణన్తి, తతోపి మనాపమనాపం భుఞ్జతి. అథ భిక్ఖూ పిణ్డపాతం గహేత్వా ఆగచ్ఛన్తి, తతోపి మనాపమనాపం భుఞ్జతియేవ. ఏవం చతుమాసమ్పి వీతినామేతి. అయం వుచ్చతి భిక్ఖు ముణ్డకుటుమ్బికజీవికం జీవతి, న సమణజీవికన్తి. ఏవరూపో ఆమిససన్నిధి నామ హోతి. భిక్ఖునో పన వసనట్ఠానే ఏకా తణ్డులనాళి ఏకో గుళపిణ్డో కుడువమత్తం సప్పీతి ఏత్తకం నిధేతుం వట్టతి అకాలే సమ్పత్తచోరానం అత్థాయ. తే హి ఏత్తకం ఆమిసపటిసన్థారం అలభన్తా జీవితా వోరోపేయ్యుం, తస్మా సచే హి ఏత్తకం నత్థి, ఆహరాపేత్వాపి ఠపేతుం వట్టతి. అఫాసుకకాలే చ యదేత్థ కప్పియం, తం అత్తనాపి పరిభుఞ్జితుం వట్టతి. కప్పియకుటియం పన బహుం ఠపేన్తస్సపి సన్నిధి నామ నత్థి.

చతుత్థఅనాగతభయసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

యోధాజీవవగ్గవణ్ణనా నిట్ఠితా.