(౬) ౧. నీవరణవగ్గో

౧-౨. ఆవరణసుత్తాదివణ్ణనా

౫౧-౫౨. దుతియస్స పఠమే ఆవరన్తీతి ఆవరణా, నీవారయన్తీతి నీవరణా. ఏత్థ చ ఆవరన్తీతి కుసలధమ్ముప్పత్తిం ఆదితో పరివారేన్తి. నీవారయన్తీతి నిరవసేసతో వారయన్తీతి అత్థో, తస్మా ఆవరణవసేనాతి ఆదితో కుసలుప్పత్తివారణవసేన. నీవరణవసేనాతి నిరవసేసతో వారణవసేనాతి ఏవమేత్థ అత్థో దట్ఠబ్బో. యస్మా పఞ్చ నీవరణా ఉప్పజ్జమానా అనుప్పన్నాయ లోకియలోకుత్తరాయ పఞ్ఞాయ ఉప్పజ్జితుం న దేన్తి, ఉప్పన్నాపి అట్ఠ సమాపత్తియో పఞ్చ వా అభిఞ్ఞా ఉపచ్ఛిన్దిత్వా పాతేన్తి, తస్మా ‘‘పఞ్ఞాయ దుబ్బలీకరణా’’తి వుచ్చన్తి. ఉపచ్ఛిన్దనం పాతనఞ్చేత్థ తాసం పఞ్ఞానం అనుప్పన్నానం ఉప్పజ్జితుం అప్పదానమేవ. ఇతి మహగ్గతానుత్తరపఞ్ఞానం ఏకచ్చాయ చ పరిత్తపఞ్ఞాయ అనుప్పత్తిహేతుభూతా నీవరణధమ్మా ఇతరాసం సమత్థతం విహనన్తియేవాతి పఞ్ఞాయ దుబ్బలీకరణా వుత్తా. భావనామనసికారేన వినా పకతియా మనుస్సేహి నిబ్బత్తేతబ్బో ధమ్మోతి మనుస్సధమ్మో, మనుస్సత్తభావావహో వా ధమ్మో మనుస్సధమ్మో, అనుళారం పరిత్తకుసలం. యం అసతిపి బుద్ధుప్పాదే వత్తతి, యఞ్చ సన్ధాయాహ ‘‘హీనేన బ్రహ్మచరియేన, ఖత్తియే ఉపపజ్జతీ’’తి (జా. ౧.౮.౭౫). అలం అరియాయ అరియభావాయాతి అలమరియో, అరియభావాయ సమత్థోతి వుత్తం హోతి. ఞాణదస్సనమేవ ఞాణదస్సనవిసేసో, అలమరియో చ సో ఞాణదస్సనవిసేసో చాతి అలమరియఞాణదస్సనవిసేసో.

ఞాణదస్సనన్తి చ దిబ్బచక్ఖుపి విపస్సనాపి మగ్గోపి ఫలమ్పి పచ్చవేక్ఖణఞాణమ్పి సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణమ్పి వుచ్చతి. ‘‘అప్పమత్తో సమానో ఞాణదస్సనం ఆరాధేతీ’’తి (మ. ని. ౧.౩౧౧) హి ఏత్థ దిబ్బచక్ఖు ఞాణదస్సనం నామ. ‘‘ఞాణదస్సనాయ చిత్తం అభినీహరతి అభినిన్నామేతీ’’తి (దీ. ని. ౧.౨౩౪) ఏత్థ విపస్సనాఞాణం. ‘‘అభబ్బా తే ఞాణాయ దస్సనాయ అనుత్తరాయ సమ్బోధాయా’’తి (అ. ని. ౪.౧౯౬) ఏత్థ మగ్గో. ‘‘అయమఞ్ఞో ఉత్తరిమనుస్సధమ్మా అలమరియఞాణదస్సనవిసేసో అధిగతో ఫాసువిహారో’’తి (మ. ని. ౧.౩౨౮) ఏత్థ ఫలం. ‘‘ఞాణఞ్చ పన మే దస్సనం ఉదపాది, అకుప్పా మే విముత్తి, అయమన్తిమా జాతి, నత్థి దాని పునబ్భవో’’తి (సం. ని. ౫.౧౦౮౧; మహావ. ౧౬; పటి. మ. ౨.౩౦) ఏత్థ పచ్చవేక్ఖణఞాణం. ‘‘ఞాణఞ్చ పన మే దస్సనం ఉదపాది ‘సత్తాహకాలకతో ఆళారో కాలామో’’’తి (మ. ని. ౧.౨౮౪; ౨.౩౪౦) ఏత్థ సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణం. ఇధ పన లోకుత్తరధమ్మో అధిప్పేతో. ఏత్థ చ రూపాయతనం జానాతి చక్ఖువిఞ్ఞాణం వియ పస్సతి చాతి ఞాణదస్సనం, దిబ్బచక్ఖు. సమ్మసనూపచారే చ ధమ్మలక్ఖణత్తయఞ్చ తథా జానాతి పస్సతి చాతి ఞాణదస్సనం, విపస్సనా. నిబ్బానం చత్తారి వా సచ్చాని అసమ్మోహప్పటివేధతో జానాతి పస్సతి చాతి ఞాణదస్సనం, మగ్గో. ఫలం పన నిబ్బానవసేనేవ యోజేతబ్బం. పచ్చవేక్ఖణా మగ్గాధిగతస్స అత్థస్స సబ్బసో జోతనట్ఠేన ఞాణదస్సనం. సబ్బఞ్ఞుతా అనావరణతాయ సమన్తచక్ఖుతాయ చ ఞాణదస్సనం. బ్యాదిణ్ణకాలోతి పరియాదిన్నకాలో. దుతియం ఉత్తానమేవ.

ఆవరణసుత్తాదివణ్ణనా నిట్ఠితా.

౩-౪. పధానియఙ్గసుత్తాదివణ్ణనా

౫౩-౫౪. తతియే పదహతీతి పదహనో, భావనమనుయుత్తో యోగీ, తస్స భావో భావనానుయోగో పదహనభావో. పధానమస్స అత్థీతి పధానికో, క-కారస్స య-కారం కత్వా ‘‘పధానియో’’తి వుత్తం. ‘‘అభినీహారతో పట్ఠాయ ఆగతత్తా’’తి వుత్తత్తా పచ్చేకబోధిసత్తసావకబోధిసత్తానమ్పి పణిధానతో పభుతి ఆగతసద్ధా ఆగమనసద్దా ఏవ, ఉక్కట్ఠనిద్దేసేన పన ‘‘సబ్బఞ్ఞుబోధిసత్తాన’’న్తి వుత్తం. అధిగమతో సముదాగతత్తా అగ్గమగ్గఫలసమ్పయుత్తా చాపి అధిగమసద్ధా నామ, యా సోతాపన్నస్స అఙ్గభావేన వుత్తా. అచలభావేనాతి పటిపక్ఖేన అనధిభవనీయత్తా నిచ్చలభావేన. ఓకప్పనన్తి ఓక్కన్దిత్వా అధిముచ్చనం, పసాదుప్పత్తియా పసాదనీయవత్థుస్మిం పసీదనమేవ. సుప్పటివిద్ధన్తి సుట్ఠు పటివిద్ధం. యథా తేన పటివిద్ధేన సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణం హత్థగతం అహోసి, తథా పటివిద్ధం. యస్స బుద్ధసుబుద్ధతాయ సద్ధా అచలా అసమ్పవేధి, తస్స ధమ్మసుధమ్మతాయ సఙ్ఘసుప్పటిపన్నతాయ తేన పటివేధేన సద్ధా న తథాతి అట్ఠానమేతం అనవకాసో. తేనాహ భగవా – ‘‘యో, భిక్ఖవే, బుద్ధే పసన్నో ధమ్మే పసన్నో సఙ్ఘే పసన్నో’’తిఆది. పధానవీరియం ఇజ్ఝతి ‘‘అద్ధా ఇమాయ పటిపదాయ జరామరణతో ముచ్చిస్సామీ’’తి సక్కచ్చం పదహనతో.

అప్ప-సద్దో అభావత్థో ‘‘అప్పసద్దస్స…పే… ఖో పనా’’తిఆదీసు వియాతి ఆహ ‘‘అరోగో’’తి. సమవేపాకినియాతి యథాభుత్తమాహారం సమాకారేనేవ పచనసీలాయ. దళ్హం కత్వా పచన్తీ హి గహణీ ఘోరభావేన పిత్తవికారాదివసేన రోగం జనేతి, సిథిలం కత్వా పచన్తీ మన్దభావేన వాతవికారాదివసేన తేనాహ ‘‘నాతిసీతాయ నాచ్చుణ్హాయా’’తి. గహణితేజస్స మన్దపటుతావసేన సత్తానం యథాక్కమం సీతుణ్హసహతాతి ఆహ ‘‘అతిసీతలగ్గహణికో’’తిఆది. యాథావతో అచ్చయదేసనా అత్తనో ఆవికరణం నామాతి ఆహ ‘‘యథాభూతం అత్తనో అగుణం పకాసేతా’’తి. ఉదయత్థగామినియాతి సఙ్ఖారానం ఉదయఞ్చ వయఞ్చ పటివిజ్ఝన్తియాతి అయమేత్థ అత్థోతి ఆహ ‘‘ఉదయఞ్చా’’తిఆది. పరిసుద్ధాయాతి నిరుపక్కిలేసాయ. నిబ్బిజ్ఝితుం సమత్థాయాతి తదఙ్గవసేన సవిసేసం పజహితుం సమత్థాయ. తస్స దుక్ఖస్స ఖయగామినియాతి యం దుక్ఖం ఇమస్మిం ఞాణే అనధిగతే పవత్తిరహం, అధిగతే న పవత్తి, తం సన్ధాయ వదతి. తథాహేస యోగావచరో ‘‘చూళసోతాపన్నో’’తి వుచ్చతి. చతుత్థం ఉత్తానమేవ.

పధానియఙ్గసుత్తాదివణ్ణనా నిట్ఠితా.

౫. మాతాపుత్తసుత్తవణ్ణనా

౫౫. పఞ్చమే విస్సాసోతి విసచ్ఛాయసన్తానో భావో. ఓతారోతి తత్థ చిత్తస్స అనుప్పవేసో. గహేత్వాతి అత్తనో ఏవ ఓకాసం గహేత్వా. ఖేపేత్వాతి కుసలవారం ఖేపేత్వా.

ఘట్టేయ్యాతి అక్కమనాదివసేన బాధేయ్య. తీహి పరిఞ్ఞాహీతి ఞాతతీరణప్పహానసఙ్ఖాతాహి తీహి పరిఞ్ఞాహి. నత్థి ఏతేసం కుతోచి భయన్తి అకుతోభయా, నిబ్భయాతి అత్థో. చతున్నం ఓఘానం, సంసారమహోఘస్సేవ వా పారం పరియన్తం గతా. తేనాహ ‘‘పారం వుచ్చతి నిబ్బాన’’న్తిఆది.

మాతాపుత్తసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౬. ఉపజ్ఝాయసుత్తవణ్ణనా

౫౬. ఛట్ఠే మధురకభావో నామ సరీరస్స థమ్భితత్తం, తం పన గరుభావపుబ్బకన్తి ఆహ ‘‘సఞ్జాతగరుభావో’’తి. న పక్ఖాయన్తీతి నప్పకాసేన్తి, నానాకారణతో న ఉపట్ఠహన్తి. తేనాహ ‘‘చతస్సో దిసా చ అనుదిసా చ మయ్హం న ఉపట్ఠహన్తీ’’తి. సేసమేత్థ ఉత్తానమేవ.

ఉపజ్ఝాయసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౭. అభిణ్హపచ్చవేక్ఖితబ్బట్ఠానసుత్తవణ్ణనా

౫౭. సత్తమే జరాధమ్మోతి ధమ్మ-సద్దో ‘‘అసమ్మోసధమ్మో నిబ్బాన’’న్తిఆదీసు (సు. ని. ౭౬౩) వియ పకతిపరియాయో, తస్మా జరాపకతికో జిణ్ణసభావోతి అత్థో. తేనాహ ‘‘జరాసభావో’’తిఆది. సేసపదేసుపి ఏసేవ నయో. కమ్మునా దాతబ్బం ఆదియతీతి కమ్మదాయాదో, అత్తనా యథూపచితకమ్మఫలభాగీతి అత్థో. తం పన దాయజ్జం కారణూపచారేన వదన్తో ‘‘కమ్మం మయ్హం దాయజ్జం సన్తకన్తి అత్థో’’తి ఆహ యథా ‘‘కుసలానం, భిక్ఖవే, ధమ్మానం సమాదానహేతు, ఏవమిదం పుఞ్ఞం వడ్ఢతీ’’తి (దీ. ని. ౩.౮౦). యోనీహి ఫలం సభావతో భిన్నమ్పి అభిన్నం వియ మిస్సితం హోతి. తేనాహ ‘‘కమ్మం మయ్హం యోని కారణ’’న్తి. మమత్తవసేన బజ్ఝన్తీతి బన్ధూ, ఞాతి సాలోహితో చ, కమ్మం పన ఏకన్తసమ్బన్ధవాతి ఆహ ‘‘కమ్మం మయ్హం బన్ధూ’’తి. పతిట్ఠాతి అవస్సయో. కమ్మసదిసో హి సత్తానం అవస్సయో నత్థి.

యోబ్బనం ఆరబ్భ ఉప్పన్నమదోతి ‘‘మహల్లకకాలే పుఞ్ఞం కరిస్సామ, దహరమ్హ తావా’’తి యోబ్బనం అపస్సాయ మానకరణం. ‘‘అహం నిరోగో సట్ఠి వా సత్తతి వా వస్సాని అతిక్కన్తాని, న మే హరీతకఖణ్డమ్పి ఖాదితబ్బం, ఇమే పనఞ్ఞే ‘అసుకం నో ఠానం రుజ్జతి, భేసజ్జం ఖాదామా’తి విచరన్తి, కో అఞ్ఞో మయా సదిసో నిరోగో నామా’’తి ఏవం మానకరణం ఆరోగ్యమదో. సబ్బేసమ్పి జీవితం నామ పభఙ్గురం దుక్ఖానుబన్ధఞ్చ, తదుభయం అనోలోకేత్వా పబన్ధట్ఠితిం పచ్చయసులభతఞ్చ నిస్సాయ ‘‘చిరం జీవిం, చిరం జీవామి, చిరం జీవిస్సామి, సుఖం జీవిం, సుఖం జీవామి, సుఖం జీవిస్సామీ’’తి ఏవం మానకరణం జీవితమదో.

ఉపధిరహితన్తి కామూపధిరహితం. చత్తారో హి ఉపధీ – కామూపధి, ఖన్ధూపధి, కిలేసూపధి, అభిసఙ్ఖారూపధీతి. కామాపి ‘‘యం పఞ్చ కామగుణే పటిచ్చ ఉప్పజ్జతి సుఖం సోమనస్సం, అయం కామానం అస్సాదో’’తి (మ. ని. ౧.౧౬౬) ఏవం వుత్తస్స సుఖస్స అధిట్ఠానభావతో ‘‘ఉపధియతి ఏత్థ సుఖ’’న్తి ఇమినా వచనత్థేన ‘‘ఉపధీ’’తి వుచ్చతి, ఖన్ధాపి ఖన్ధమూలకస్స దుక్ఖస్స అధిట్ఠానభావతో, కిలేసాపి అపాయదుక్ఖస్స అధిట్ఠానభావతో, అభిసఙ్ఖారాపి భవదుక్ఖస్స అధిట్ఠానభావతో. సేసం సువిఞ్ఞేయ్యమేవ.

అభిణ్హపచ్చవేక్ఖితబ్బట్ఠానసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౮-౧౦. లిచ్ఛవికుమారకసుత్తాదివణ్ణనా

౫౮-౬౦. అట్ఠమే సాపతేయ్యన్తి ఏత్థ సం వుచ్చతి ధనం, తస్స పతీతి సపతి, ధనసామికో. తస్స హితావహత్తా సాపతేయ్యం, ద్రబ్యం, ధనన్తి అత్థో. అత్తనో రుచివసేన గామకిచ్చం నేతీతి గామనియో, గామనియోయేవ గామణికో.

అన్వాయ ఉపనిస్సాయ జీవనసీలా అనుజీవినోతి ఆహ ‘‘యే చ ఏతం ఉపనిస్సాయ జీవన్తీ’’తి. ఏకం మహాకులం నిస్సాయ పణ్ణాసమ్పి సట్ఠిపి కులాని జీవన్తి, తే మనుస్సే సన్ధాయేతం వుత్తం. సేసం సువిఞ్ఞేయ్యమేవ. నవమాదీని ఉత్తానత్థానేవ.

లిచ్ఛవికుమారకసుత్తాదివణ్ణనా నిట్ఠితా.

నీవరణవగ్గవణ్ణనా నిట్ఠితా.