౪. సుమనవగ్గో

౧. సుమనసుత్తవణ్ణనా

౩౧. చతుత్థస్స పఠమే సతక్కకూతి సతసిఖరో, అనేకకూటోతి అత్థో. ఇదం తస్స మహామేఘభావదస్సనం. సో హి మహావస్సం వస్సతి. తేనేవాహ – ‘‘ఇతో చితో చ ఉట్ఠితేన వలాహకకూటసతేన సమన్నాగతోతి అత్థో’’తి. దస్సనసమ్పన్నోతి ఏత్థ దస్సనం నామ సోతాపత్తిమగ్గో. సో హి పఠమం నిబ్బానదస్సనతో ‘‘దస్సన’’న్తి వుచ్చతి. యదిపి తం గోత్రభు పఠమతరం పస్సతి, దిస్వా పన కత్తబ్బకిచ్చస్స కిలేసప్పహానస్స అకరణతో న తం ‘‘దస్సన’’న్తి వుచ్చతి. ఆవజ్జనట్ఠానియఞ్హి తం ఞాణం. మగ్గస్స నిబ్బానారమ్మణతాసామఞ్ఞేన చేతం వుత్తం, న నిబ్బానప్పటివిజ్ఝనేన, తస్మా ధమ్మచక్ఖుం పునప్పునం నిబ్బత్తనేన భావనం అప్పత్తం దస్సనం, ధమ్మచక్ఖుఞ్చ పరిఞ్ఞాదికిచ్చకరణేన చతుసచ్చధమ్మదస్సనం తదభిసమయోతి నత్థేత్థ గోత్రభుస్స దస్సనభావాపత్తి. సేసమేత్థ సువిఞ్ఞేయ్యమేవ.

సుమనసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౨. చున్దీసుత్తవణ్ణనా

౩౨. దుతియే ‘‘అరియకన్తేహి సీలేహి సమన్నాగతో’’తిఆదీసు (అ. ని. ౫.౧౭౯) అరియకన్తానీతి పఞ్చసీలాని ఆగతాని. అరియకన్తాని హి పఞ్చసీలాని అరియానం కన్తాని పియాని, భవన్తరగతాపి అరియా తాని న విజహన్తి. ఇధ పన ‘‘యావతా, చున్ద, సీలాని అరియకన్తాని సీలాని, తేసం అగ్గమక్ఖాయతి…పే… అగ్గే తే పరిపూరకారినో’’తి వుత్తత్తా మగ్గఫలాని సీలాని అధిప్పేతానీతి ఆహ ‘‘అరియకన్తాని సీలానీతి మగ్గఫలసమ్పయుత్తాని సీలానీ’’తి.

చున్దీసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౩. ఉగ్గహసుత్తవణ్ణనా

౩౩. తతియే సబ్బపఠమం ఉట్ఠానసీలాతి రత్తియా విభాయనవేలాయ సామికే పరిజనే సేయ్యాయ అవుట్ఠితే సబ్బపఠమం ఉట్ఠానసీలా. సామికం దిస్వా నిసిన్నాసనతో అగ్గిదడ్ఢా వియ పఠమమేవ వుట్ఠహన్తీతి వా పుబ్బుట్ఠాయినియో. కింకారన్తి కింకరణీయం, కింకరణభావేన పుచ్ఛిత్వా కాతబ్బవేయ్యావచ్చన్తి అత్థో. తం పటిస్సుణన్తా విచరన్తీతి కింకారప్పటిస్సావినియో. మనాపంయేవ కిరియం కరోన్తి సీలేనాతి మనాపచారినియో. పియమేవ వదన్తి సీలేనాతి పియవాదినియో.

తత్రుపాయాయాతి తత్ర కమ్మే సాధేతబ్బఉపాయభూతాయ వీమంసాయ. తేనాహ ‘‘తస్మిం ఉణ్ణాకప్పాససంవిధానే’’తిఆది. అలం కాతున్తి కాతుం సమత్థా. అలం సంవిధాతున్తి విచారేతుం సమత్థా. తేనాహ ‘‘అలం కాతుం అలం సంవిధాతున్తి అత్తనా కాతుమ్పి పరేహి కారాపేతుమ్పీ’’తిఆది. సేసమేత్థ సువిఞ్ఞేయ్యమేవ.

ఉగ్గహసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౪-౫. సీహసేనాపతిసుత్తాదివణ్ణనా

౩౪-౩౫. చతుత్థే సన్దిట్ఠికన్తి అసమ్పరాయికతాయ సామం దట్ఠబ్బం. సయం అనుభవితబ్బం అత్తపచ్చక్ఖం దిట్ఠధమ్మికన్తి అత్థో. న సద్ధామత్తకేనేవ తిట్ఠతీతి ‘‘దానం నామ సాధు సున్దరం, బుద్ధాదీహి పణ్డితేహి పసత్థ’’న్తి ఏవం సద్ధామత్తకేనేవ న తిట్ఠతి. యం దానం దేతీతి యం దేయ్యధమ్మం పరస్స దేతి. తస్స పతి హుత్వాతి తబ్బిసయం లోభం సుట్ఠు అభిభవన్తో తస్స అధిపతి హుత్వా దేతి. తేన అనధిభవనీయత్తా న దాసో న సహాయోతి. తత్థ తదుభయం అన్వయతో బ్యతిరేకతో చ దస్సేతుం ‘‘యో హీ’’తిఆది వుత్తం. దాసో హుత్వా దేతి తణ్హాదాసబ్యస్స ఉపగతత్తా. సహాయో హుత్వా దేతి తస్స పియభావావిస్సజ్జనతో. సామీ హుత్వా దేతి తత్థ తణ్హాదాసబ్యతో అత్తానం మోచేత్వా అభిభుయ్య పవత్తనతో. అథ వా యో దానసీలతాయ దాయకో పుగ్గలో, సో దానే పవత్తిభేదేన దానదాసో, దానసహాయో, దానపతీతి తిప్పకారో హోతి. తదస్స తిప్పకారతం విభజిత్వా దస్సేతుం ‘‘యో హీ’’తిఆది వుత్తం. దాతబ్బట్ఠేన దానం, అన్నపానాది.

తత్థ యం అత్తనా పరిభుఞ్జతి, తణ్హాధిపన్నతాయ తస్స వసేన వత్తనతో దాసో వియ హోతి. యం పరేసం దీయతి, తత్థాపి అన్నపానసామఞ్ఞేన ఇదం వుత్తం ‘‘దానసఙ్ఖాతస్స దేయ్యధమ్మస్స దాసో హుత్వా’’తి. సహాయో హుత్వా దేతి అత్తనా పరిభుఞ్జితబ్బస్స పరేసం దాతబ్బస్స చ సమసమం ఠపనతో. పతి హుత్వా దేతి సయం దేయ్యధమ్మస్స వసే అవత్తిత్వా తస్స అత్తనో వసే వత్తాపనతో. అపరో నయో – యో అత్తనా పణీతం పరిభుఞ్జిత్వా పరేసం నిహీనం దేతి, సో దానదాసో నామ తన్నిమిత్తనిహీనభావాపత్తితో. యో యాదిసం అత్తనా పరిభుఞ్జతి, తాదిసమేవ పరేసం దేతి, సో దానసహాయో నామ తన్నిమిత్తహీనాధికభావవివజ్జనేన సదిసభావాపత్తితో. యో అత్తనా నిహీనం పరిభుఞ్జిత్వా పరేసం పణీతం దేతి, సో దానపతి నామ తన్నిమిత్తసేట్ఠభావాపత్తితో.

నిత్తేజభూతో తేజహానిప్పత్తియా. సహ బ్యతి గచ్ఛతీతి సహబ్యో, సహపవత్తనకో, తస్స భావో సహబ్యతా, సహపవత్తీతి ఆహ ‘‘సహభావం ఏకీభావం గతా’’తి. అసితస్సాతి వా అబన్ధస్స, తణ్హాబన్ధనేన అబన్ధస్సాతి అత్థో. పఞ్చమం ఉత్తానమేవ.

సీహసేనాపతిసుత్తాదివణ్ణనా నిట్ఠితా.

౬-౭. కాలదానసుత్తాదివణ్ణనా

౩౬-౩౭. ఛట్ఠే ఆరామతోతి ఫలారామతో. పఠముప్పన్నానీతి సబ్బపఠమం సుజాతాని. భాసితఞ్ఞూతి భిక్ఖూ ఘరద్వారే ఠితా కిఞ్చాపి తుణ్హీ హోన్తి, అత్థతో పన ‘‘భిక్ఖం దేథా’’తి వదన్తి నామ అరియాయ యాచనాయ. వుత్తఞ్హేతం ‘‘ఉద్ధిస్స అరియా తిట్ఠన్తి, ఏసా అరియానం యాచనా’’తి. తత్ర యే ‘‘మయం పచామ, ఇమే న పచన్తి, పచమానే పత్వా అలభన్తా కుహిం లభిస్సన్తీ’’తి దేయ్యధమ్మం సంవిభజన్తి, తే భాసితఞ్ఞూ నామ ఞత్వా కత్తబ్బస్స కరణతో. యుత్తప్పత్తకాలేతి దాతుం యుత్తప్పత్తకాలే. అప్పటివానచిత్తోతి అనివత్తనచిత్తో. సత్తమం ఉత్తానమేవ.

కాలదానసుత్తాదివణ్ణనా నిట్ఠితా.

౮. సద్ధసుత్తవణ్ణనా

౩౮. అట్ఠమే అనుకమ్పన్తీతి ‘‘సబ్బే సత్తా సుఖీ హోన్తు అవేరా అబ్యాపజ్జా’’తి ఏవం హితఫరణేన అనుగ్గణ్హన్తి. అపిచ ఉపట్ఠాకానం గేహం అఞ్ఞే సీలవన్తే సబ్రహ్మచారినో గహేత్వా పవిసన్తాపి అనుగ్గణ్హన్తి నామ. నీచవుత్తిన్తి పణిపాతసీలం. కోధమానథద్ధతాయ రహితన్తి కోధమానవసేన ఉప్పన్నో యో థద్ధభావో చిత్తస్స ఉద్ధుమాతలక్ఖణో, తేన విరహితన్తి అత్థో. సోరచ్చేనాతి ‘‘తత్థ కతమం సోరచ్చం? యో కాయికో అవీతిక్కమో, వాచసికో అవీతిక్కమో, కాయికవాచసికో అవీతిక్కమో, ఇదం వుచ్చతి సోరచ్చం. సబ్బోపి సీలసంవరో సోరచ్చ’’న్తి ఏవమాగతేన సీలసంవరసఙ్ఖాతేన సోరతభావేన. సఖిలన్తి ‘‘తత్థ కతమం సాఖల్యం? యా సా వాచా థద్ధకా కక్కసా ఫరుసా కటుకా అభిసజ్జనీ కోధసామన్తా అసమాధిసంవత్తనికా, తథారూపిం వాచం పహాయ యా సా వాచా నేలా కణ్ణసుఖా పేమనీయా హదయఙ్గమా పోరీ బహుజనకన్తా బహుజనమనాపా, తథారూపిం వాచం భాసితా హోతి. యా తత్థ సణ్హవాచతా సఖిలవాచతా అఫరుసవాచతా, ఇదం వుచ్చతి సాఖల్య’’న్తి (ధ. స. ౧౩౫౦) ఏవం వుత్తేన సమ్మోదకముదుభావేన సమన్నాగతం. తేనాహ ‘‘సఖిలన్తి సమ్మోదక’’న్తి.

సద్ధసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౯-౧౦. పుత్తసుత్తాదివణ్ణనా

౩౯-౪౦. నవమే భతోతి పోసితో. తం పన భరణం జాతకాలతో పట్ఠాయ సుఖపచ్చయూపహరణేన దుక్ఖపచ్చయాపహరణేన చ పవత్తితన్తి దస్సేతుం ‘‘అమ్హేహీ’’తిఆది వుత్తం. హత్థపాదవడ్ఢనాదీహీతి ఆది-సద్దేన ముఖేన సిఙ్ఘానికాపనయననహాపనమణ్డనాదిఞ్చ సఙ్గణ్హాతి. మాతాపితూనం సన్తకం ఖేత్తాదిం అవినాసేత్వా రక్ఖితం తేసం పరమ్పరాయ ఠితియా కారణం హోతీతి ఆహ ‘‘అమ్హాకం సన్తకం…పే… కులవంసో చిరం ఠస్సతీ’’తి. సలాకభత్తాదీని అనుపచ్ఛిన్దిత్వాతి సలాకభత్తాదీని అవిచ్ఛిన్దిత్వా. యస్మా దాయజ్జప్పటిలాభస్స యోగ్యభావేన వత్తమానోయేవ దాయస్స పటిపజ్జిస్సతి, న ఇతరోతి ఆహ ‘‘కులవంసానురూపాయ పటిపత్తియా’’తిఆది. అత్తనా దాయజ్జారహం కరోన్తోతి అత్తానం దాయజ్జారహం కరోన్తో. మాతాపితరో హి అత్తనో ఓవాదే అవత్తమానే మిచ్ఛాపటిపన్నే దారకే వినిచ్ఛయం గన్త్వా అపుత్తే కరోన్తి, తే దాయజ్జారహా న హోన్తి. ఓవాదే వత్తమానే పన కులసన్తకస్స సామికే కరోన్తి. తతియదివసతో పట్ఠాయాతి మతదివసతో తతియదివసతో పట్ఠాయ. సేసం సువిఞ్ఞేయ్యమేవ. దసమం ఉత్తానమేవ.

పుత్తసుత్తాదివణ్ణనా నిట్ఠితా.

సుమనవగ్గవణ్ణనా నిట్ఠితా.