౮-౯. పఞ్చఙ్గికసుత్తాదివణ్ణనా

౨౮-౨౯. అట్ఠమే కరో వుచ్చతి పుప్ఫసమ్భవం ‘‘గబ్భాసయే కిరీయతీ’’తి కత్వా. కరతో జాతో కాయో కరజకాయో, తదుపనిస్సయో చతుసన్తతిరూపసముదాయో. కామం నామకాయోపి వివేకజేన పీతిసుఖేన తథాలద్ధూపకారో, ‘‘అభిసన్దేతీ’’తిఆదివచనతో పన రూపకాయో ఇధ అధిప్పేతోతి ఆహ ‘‘ఇమం కరజకాయ’’న్తి. అభిసన్దేతీతి అభిసన్దనం కరోతి. తం పన అభిసన్దనం ఝానమయేన పీతిసుఖేన కరజకాయస్స తిన్తభావాపాదనం సబ్బత్థకమేవ లూఖభావాపనయనన్తి ఆహ ‘‘తేమేతీ’’తిఆది. తయిదం అభిసన్దనం అత్థతో యథావుత్తపీతిసుఖసముట్ఠానేహి పణీతరూపేహి కాయస్స పరిప్ఫరణం దట్ఠబ్బం. పరిసన్దేతీతిఆదీసుపి ఏసేవ నయో. సబ్బం ఏతస్స అత్థీతి సబ్బావా, తస్స సబ్బావతో. అవయవావయవిసమ్బన్ధే అవయవిని సామివచనన్తి అవయవవిసయో సబ్బ-సద్దో, తస్మా వుత్తం ‘‘సబ్బకోట్ఠాసవతో’’తి. అఫుటం నామ న హోతి యత్థ యత్థ కమ్మజరూపం, తత్థ తత్థ చిత్తజరూపస్స అభిబ్యాపనతో. తేనాహ ‘‘ఉపాదిన్నకసన్తతీ’’తిఆది.

ఛేకోతి కుసలో. తం పనస్స కోసల్లం నహానీయచుణ్ణానం కరణే పిణ్డికరణే చ సమత్థతావసేన వేదితబ్బన్తి ఆహ ‘‘పటిబలో’’తిఆది. కంస-సద్దో ‘‘మహతియా కంసపాతియా’’తిఆదీసు (మ. ని. ౧.౬౧) సువణ్ణే ఆగతో.‘‘కంసో ఉపహతో యథా’’తిఆదీసు (ధ. ప. ౧౩౪) కిత్తిమలోహే. కత్థచి పణ్ణత్తిమత్తే ‘‘ఉపకంసో నామ రాజాసి, మహాకంసస్స అత్రజో’’తిఆది (జా. అట్ఠ. ౪.౧౦.౧౬౪ ఘటపణ్డితజాతకవణ్ణనా). ఇధ పన యత్థ కత్థచి లోహేతి ఆహ ‘‘యేన కేనచి లోహేన కతభాజనే’’తి. స్నేహానుగతాతి ఉదకసినేహేన అనుప్పవిసనవసేన గతా ఉపగతా. స్నేహపరేతాతి ఉదకసినేహేన పరితో గతా సమన్తతో ఫుటా. తతో ఏవ సన్తరబాహిరా ఫుటా స్నేహేన. ఏతేన సబ్బసో ఉదకేన తేమితభావమాహ. న చ పగ్ఘరిణీతి ఏతేన తిన్తస్సపి తస్స ఘనథద్ధభావం వదతి. తేనాహ ‘‘న బిన్దుబిన్దూ’’తిఆది.

తాహి తాహి ఉదకసిరాహి ఉబ్భిజ్జతీతి ఉబ్భిదం, ఉబ్భిదం ఉదకం ఏతస్సాతి ఉబ్భిదోదకో. ఉబ్భిన్నఉదకోతి నదీతీరే ఖతకూపకో వియ ఉబ్భిజ్జనకఉదకో. ఉగ్గచ్ఛనఉదకోతి ధారావసేన ఉట్ఠహనఉదకో. కస్మా పనేత్థ ఉబ్భిదోదకోవ రహదో గహితో, న ఇతరోతి ఆహ ‘‘హేట్ఠా ఉగ్గచ్ఛనఉదకఞ్హీ’’తిఆది. ధారానిపాతబుబ్బుళకేహీతి ధారానిపాతేహి చ ఉదకబుబ్బుళేహి చ. ‘‘ఫేణపటలేహి చా’’తి వత్తబ్బం, సన్నిసిన్నమేవ అపరిక్ఖోభతాయ నిచ్చలమేవ, సుప్పసన్నమేవాతి అధిప్పాయో. సేసన్తి ‘‘అభిసన్దేతీ’’తిఆదికం.

ఉప్పలానీతి ఉప్పలగచ్ఛాని. సేతరత్తనీలేసూతి ఉప్పలేసు, సేతుప్పలరత్తుప్పలనీలుప్పలేసూతి అత్థో. యం కిఞ్చి ఉప్పలం ఉప్పలమేవ సామఞ్ఞగ్గహణతో. సతపత్తన్తి ఏత్థ సత-సద్దో బహుపరియాయో ‘‘సతగ్ఘీ’’తిఆదీసు వియ. తేన అనేకసతపత్తస్సపి సఙ్గహో సిద్ధో హోతి. లోకే పన రత్తం పదుమం, సేతం పుణ్డరీకన్తి వుచ్చతి. యావ అగ్గా యావ చ మూలా ఉదకేన అభిసన్దనాదిసమ్భవదస్సనత్థం ఉదకానుగ్గతగ్గహణం. ఇధ ఉప్పలాదీని వియ కరజకాయో, ఉదకం వియ తతియజ్ఝానసుఖం.

యస్మా పరిసుద్ధేన చేతసాతి చతుత్థజ్ఝానచిత్తమాహ, తఞ్చ రాగాదిఉపక్కిలేసమలాపగమతో నిరుపక్కిలేసం నిమ్మలం, తస్మా ఆహ ‘‘నిరుపక్కిలేసట్ఠేన పరిసుద్ధ’’న్తి. యస్మా పన పారిసుద్ధియా ఏవ పచ్చయవిసేసేన పవత్తివిసేసో పరియోదాతతా సుధన్తసువణ్ణస్స నిఘంసనేన పభస్సరతా వియ, తస్మా ఆహ ‘‘పభస్సరట్ఠేన పరియోదాతం వేదితబ్బ’’న్తి. ఇదన్తి ఓదాతవచనం. ఉతుఫరణత్థన్తి ఉతునో ఫరణదస్సనత్థం. ఉతుఫరణం న హోతి సేసన్తి అధిప్పాయో. తేనాహ ‘‘తఙ్ఖణ …పే… బలవం హోతీ’’తి. వత్థం వియ కరజకాయోతి యోగినో కరజకాయో వత్థం వియ దట్ఠబ్బో ఉతుఫరణసదిసేన చతుత్థజ్ఝానసుఖేన ఫరితబ్బత్తా. పురిసస్స సరీరం వియ చతుత్థజ్ఝానం దట్ఠబ్బం ఉతుఫరణట్ఠానియస్స సుఖస్స నిస్సయభావతో. తేనాహ ‘‘తస్మా’’తిఆది. తత్థ చ ‘‘పరిసుద్ధేన చేతసా’’తి చేతోగహణేన ఝానసుఖం వుత్తన్తి దట్ఠబ్బం. తేనాహ ‘‘ఉతుఫరణం వియ చతుత్థజ్ఝానసుఖ’’న్తి. నను చ చతుత్థజ్ఝానే సుఖమేవ నత్థీతి? సచ్చం నత్థి, సాతలక్ఖణసన్తసభావత్తా పనేత్థ ఉపేక్ఖా ‘‘సుఖ’’న్తి అధిప్పేతా. తేన వుత్తం సమ్మోహవినోదనియం (విభ. అట్ఠ. ౨౩౨) ‘‘ఉపేక్ఖా పన సన్తత్తా, సుఖమిచ్చేవ భాసితా’’తి.

తస్స తస్స సమాధిస్స సరూపదస్సనస్స పచ్చయత్తా పచ్చవేక్ఖణఞాణం పచ్చవేక్ఖణనిమిత్తం. సమభరితోతి సమపుణ్ణో.

మణ్డభూమీతి పపావణ్ణభూమి. యత్థ సలిలసిఞ్చనేన వినావ సస్సాని ఠితాని సమ్పజ్జన్తి. యుగే యోజేతబ్బాని యోగ్గాని, తేసం ఆచరియో యోగ్గాచరియో. తేసం సిక్ఖాపనతో హత్థిఆదయోపి ‘‘యోగ్గా’’తి వుచ్చన్తీతి ఆహ పాళియం ‘‘అస్సదమ్మసారథీ’’తి. యేన యేనాతి చతూసు మగ్గేసు యేన యేన మగ్గేన. యం యం గతిన్తి జవసమజవాదిభేదాసు గతీసు యం యం గతిం. నవమే నత్థి వత్తబ్బం.

పఞ్చఙ్గికసుత్తాదివణ్ణనా నిట్ఠితా.