౩. పఞ్చఙ్గికవగ్గో

౧-౨. పఠమఅగారవసుత్తాదివణ్ణనా

౨౧-౨౨. తతియస్స పఠమే ఆభిసమాచారికన్తి అభిసమాచారే ఉత్తమసమాచారే భవం. కిం పన తన్తి ఆహ ‘‘వత్తవసేన పఞ్ఞత్తసీల’’న్తి. సేసం సువిఞ్ఞేయ్యమేవ. దుతియే నత్థి వత్తబ్బం.

పఠమఅగారవసుత్తాదివణ్ణనా నిట్ఠితా.

౩-౪. ఉపక్కిలేససుత్తాదివణ్ణనా

౨౩-౨౪. తతియే న చ పభావన్తన్తి న చ పభాసమ్పన్నం. పభిజ్జనసభావన్తి తాపేత్వా తాళకజ్జనపభఙ్గురం. అవసేసం లోహన్తి వుత్తావసేసం సజాతిలోహం, విజాతిలోహం, పిసాచలోహం, కిత్తిమలోహన్తి ఏవంపభేదం సబ్బమ్పి లోహం. ఉప్పజ్జితుం అప్పదానేనాతి ఏత్థ నను లోకియకుసలచిత్తస్సపి సువిసుద్ధస్సపి ఉప్పజ్జితుం అప్పదానేనేవ ఉపక్కిలేసతాతి? సచ్చమేతం, యస్మిం పన సన్తానే నీవరణాని లద్ధప్పతిట్ఠాని, తత్థ మహగ్గతకుసలస్సపి అసమ్భవో, పగేవ లోకుత్తరకుసలస్స. పరిత్తకుసలం పన యథాపచ్చయం ఉప్పజ్జమానం నీవరణేహి ఉపహతే సన్తానే ఉప్పత్తియా అపరిసుద్ధం హోన్తం ఉపక్కిలిట్ఠం నామ హోతి అపరిసుద్ధదీపకపల్లికవట్టితేలాదిసన్నిస్సయో పదీపో వియ. అపిచ నిప్పరియాయతో ఉప్పజ్జితుం అప్పదానేనేవ తేసం ఉపక్కిలేసతాతి దస్సేన్తో ‘‘యదగ్గేన హీ’’తిఆదిమాహ. ఆరమ్మణే విక్ఖిత్తప్పవత్తివసేన చుణ్ణవిచుణ్ణతా వేదితబ్బా. చతుత్థే నత్థి వత్తబ్బం.

ఉపక్కిలేససుత్తాదివణ్ణనా నిట్ఠితా.

౫. అనుగ్గహితసుత్తవణ్ణనా

౨౫. పఞ్చమే సమ్మాదిట్ఠీతి విపస్సనాసమ్మాదిట్ఠీతిఆదినా అఙ్గుత్తరభాణకానం మతేన అయం అత్థవణ్ణనా ఆరద్ధా, మజ్ఝిమభాణకా పనేత్థ అఞ్ఞథా అత్థం వదన్తి. వుత్తఞ్హేతం మజ్ఝిమట్ఠకథాయం (మ. ని. అట్ఠ. ౧.౪౫౨) –

‘‘అనుగ్గహితా’’తి లద్ధూపకారా. సమ్మాదిట్ఠీతి అరహత్తమగ్గసమ్మాదిట్ఠి. ఫలక్ఖణే నిబ్బత్తా చేతోవిముత్తి ఫలం అస్సాతి చేతోవిముత్తిఫలా. తదేవ చేతోవిముత్తిసఙ్ఖాతం ఫలం ఆనిసంసో అస్సాతి చేతోవిముత్తిఫలానిసంసా. దుతియపదేపి ఏసేవ నయో. ఏత్థ చతుత్థఫలపఞ్ఞా పఞ్ఞావిముత్తి నామ, అవసేసా ధమ్మా చేతోవిముత్తీతి వేదితబ్బా. ‘‘సీలానుగ్గహితా’’తిఆదీసు సీలన్తి చతుపారిసుద్ధిసీలం. సుతన్తి సప్పాయధమ్మస్సవనం. సాకచ్ఛాతి కమ్మట్ఠానే ఖలనపక్ఖలనచ్ఛేదనకథా. సమథోతి విపస్సనాపాదికా అట్ఠ సమాపత్తియో. విపస్సనాతి సత్తవిధా అనుపస్సనా. చతుపారిసుద్ధిసీలఞ్హి పూరేన్తస్స, సప్పాయధమ్మస్సవనం సుణన్తస్స, కమ్మట్ఠానే ఖలనపక్ఖలనం ఛిన్దన్తస్స విపస్సనాపాదికాసు అట్ఠసు సమాపత్తీసు కమ్మం కరోన్తస్స, సత్తవిధం అనుపస్సనం భావేన్తస్స అరహత్తమగ్గో ఉప్పజ్జిత్వా ఫలం దేతి.

‘‘యథా హి మధురం అమ్బపక్కం పరిభుఞ్జితుకామో అమ్బపోతకస్స సమన్తా ఉదకకోట్ఠకం థిరం కత్వా బన్ధతి, ఘటం గహేత్వా కాలేన కాలం ఉదకం ఆసిఞ్చతి, ఉదకస్స అనిక్ఖమనత్థం మరియాదం థిరం కరోతి. యా హోతి సమీపే వల్లి వా సుక్ఖదణ్డకో వా కిపిల్లికపుటో వా మక్కటకజాలం వా, తం అపనేతి, ఖణిత్తిం గహేత్వా కాలేన కాలం మూలాని పరిఖణతి, ఏవమస్స అప్పమత్తస్స ఇమాని పఞ్చ కారణాని కరోతో సో అమ్బో వడ్ఢిత్వా ఫలం దేతి, ఏవం సమ్పదమిదం వేదితబ్బం. రుక్ఖస్స సమన్తతో కోట్ఠకబన్ధనం వియ హి సీలం దట్ఠబ్బం, కాలేన కాలం ఉదకసిఞ్చనం వియ ధమ్మస్సవనం, మరియాదాయ థిరభావకరణం వియ సమథో, సమీపే వల్లిఆదీనం హరణం వియ కమ్మట్ఠానే ఖలనపక్ఖలనచ్ఛేదనం, కాలేన కాలం ఖణిత్తిం గహేత్వా మూలఖణనం వియ సత్తన్నం అనుపస్సనానం భావనా, తేహి పఞ్చహి కారణేహి అనుగ్గహితస్స అమ్బరుక్ఖస్స మధురఫలదానకాలో వియ ఇమస్స భిక్ఖునో ఇమేహి పఞ్చహి ధమ్మేహి అనుగ్గహితాయ సమ్మాదిట్ఠియా అరహత్తఫలదానం వేదితబ్బ’’న్తి.

ఏత్థ చ లద్ధూపకారాతి యథారహం నిస్సయాదివసేన లద్ధపచ్చయా. విపస్సనాసమ్మాదిట్ఠియా అనుగ్గహితభావేన గహితత్తా మగ్గసమ్మాదిట్ఠీసు చ అరహత్తమగ్గసమ్మాదిట్ఠి. అనన్తరస్స హి విధి పటిసేధో వా, అగ్గఫలసమాధిమ్హి తప్పరిక్ఖారధమ్మేసుయేవ చ కేవలో చేతోపరియాయో నిరుళ్హోతి సమ్మాదిట్ఠీతి అరహత్తమగ్గసమ్మాదిట్ఠి. ఫలక్ఖణేతి అనన్తరం కాలన్తరే చాతి దువిధేపి ఫలక్ఖణే. పటిప్పస్సద్ధివసేన సబ్బసంకిలేసేహి చేతోవిముచ్చతి ఏతాయాతి చేతోవిముత్తి, అగ్గఫలపఞ్ఞం ఠపేత్వా అవసేసా ఫలధమ్మా. తేనాహ ‘‘చేతోవిముత్తి ఫలం అస్సాతి, చేతోవిముత్తిసఙ్ఖాతం ఫలం ఆనిసంసో’’తి. సబ్బకిలేసేహి చేతసో విముచ్చనసఙ్ఖాతం పటిప్పస్సమ్భనసఞ్ఞితం పహానం ఫలం ఆనిసంసో చాతి యోజనా. ఇధ చేతోవిముత్తిసద్దేన పహానమత్తం గహితం, పుబ్బే పహాయకధమ్మా. అఞ్ఞథా ఫలధమ్మా ఏవ ఆనిసంసోతి గయ్హమానే పునవచనం నిరత్థకం సియా. పఞ్ఞావిముత్తిఫలానిసంసాతి ఏత్థాపి ఏవమేవ అత్థో వేదితబ్బో. సమ్మావాచాకమ్మన్తాజీవా సీలసభావత్తా విసేసతో సమాధిస్స ఉపకారా, తథా సమ్మాసఙ్కప్పో ఝానసభావత్తా. తథా హి సో ‘‘అప్పనా’’తి నిద్దిట్ఠో. సమ్మాసతిసమ్మావాయామా పన సమాధిపక్ఖియా ఏవాతి ఆహ ‘‘అవసేసా ధమ్మా చేతోవిముత్తీతి వేదితబ్బా’’తి.

చతుపారిసుద్ధిసీలన్తి అరియమగ్గాధిగమస్స పదట్ఠానభూతం చతుపారిసుద్ధిసీలం. సుతాదీసుపి ఏసేవ నయో. అత్తనో చిత్తప్పవత్తిఆరోచనవసేన సహ కథనం సంకథా, సంకథావ సాకచ్ఛా. ఇధ పన కమ్మట్ఠానప్పటిబద్ధాతి ఆహ ‘‘కమ్మట్ఠానే…పే… కథా’’తి. తస్స కమ్మట్ఠానస్స ఏకవారం విధియా అప్పటిపజ్జనం ఖలనం, అనేకవారం పక్ఖలనం, తదుభయస్స విచ్ఛేదనీ అపనయనీ కథా ఖలనపక్ఖలనచ్ఛేదనకథా. పూరేన్తస్సాతి వివట్టసన్నిస్సితం కత్వా పాలేన్తస్స బ్రూహేన్తస్స చ. సుణన్తస్సాతి ‘‘యథాఉగ్గహితకమ్మట్ఠానం ఫాతిం గమిస్సతీ’’తి ఏవం సుణన్తస్స. తేనేవ హి ‘‘సప్పాయధమ్మస్సవన’’న్తి వుత్తం. కమ్మం కరోన్తస్సాతి భావనానుయోగకమ్మం కరోన్తస్స. పఞ్చసుపి ఠానేసు అన్త-సద్దో హేతుఅత్థజోతనో దట్ఠబ్బో. ఏవఞ్హి ‘‘యథా హీ’’తిఆదినా వుచ్చమానా అమ్బూపమా యుజ్జేయ్య.

ఉదకకోట్ఠకన్తి జలావాటం. థిరం కత్వా బన్ధతీతి అసిథిలం దళ్హం నాతిమహన్తం నాతిఖుద్దకం కత్వా యోజేతి. థిరం కరోతీతి ఉదకసిఞ్చనకాలే తతో తతో పవత్తిత్వా ఉదకస్స అనిక్ఖమనత్థం జలావాటపాళిం థిరతరం కరోతి. సుక్ఖదణ్డకోతి తస్సేవ అమ్బగచ్ఛస్స సుక్ఖకో సాఖాసీసకో. కిపిల్లికపుటోతి తమ్బకిపిల్లికపుటో. ఖణిత్తిన్తి కుదాలం. కోట్ఠకబన్ధనం వియ సీలం సమ్మాదిట్ఠియా వడ్ఢనూపాయస్స మూలభావతో. ఉదకసిఞ్చనం వియ ధమ్మస్సవనం భావనాయ పరిబ్రూహనతో. మరియాదాయ థిరభావకరణం వియ సమథో యథావుత్తాయ భావనాధిట్ఠానాయ సీలమరియాదాయ దళ్హీభావాపాదనతో. సమాహితస్స హి సీలం థిరతరం హోతి. సమీపే వల్లిఆదీనం హరణం వియ కమ్మట్ఠానే ఖలనపక్ఖలనచ్ఛేదనం ఇచ్ఛితబ్బభావనాయ విబన్ధనాపనయనతో. మూలఖణనం వియ సత్తన్నం అనుపస్సనానం భావనా తస్సా విబన్ధస్స మూలభూతానం తణ్హామానదిట్ఠీనం పలిఖణనతో. ఏత్థ చ యస్మా సుపరిసుద్ధసీలస్స కమ్మట్ఠానం అనుయుఞ్జన్తస్స సప్పాయధమ్మస్సవనం ఇచ్ఛితబ్బం, తతో యథాసుతే అత్థే సాకచ్ఛాసమాపజ్జనం, తతో కమ్మట్ఠానవిసోధనేన సమథనిబ్బత్తి, తతో సమాహితస్స ఆరద్ధవిపస్సకస్స విపస్సనాపారిపూరి, పరిపుణ్ణా విపస్సనా మగ్గసమ్మాదిట్ఠిం బ్రూహేతీతి ఏవమేతేసం అఙ్గానం పరమ్పరాయ సమ్ముఖా అనుగ్గణ్హనతో అయమానుపుబ్బీ కథితాతి వేదితబ్బం.

అనుగ్గహితసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౬. విముత్తాయతనసుత్తవణ్ణనా

౨౬. ఛట్ఠే విముత్తియా వట్టదుక్ఖతో విముచ్చనస్స ఆయతనాని కారణాని విముత్తాయతనానీతి ఆహ – ‘‘విముచ్చనకారణానీ’’తి. పాళిఅత్థం జానన్తస్సాతి ‘‘ఇధ సీలం ఆగతం, ఇధ సమాధి, ఇధ పఞ్ఞా’’తిఆదినా తంతంపాళిఅత్థం యాథావతో జానన్తస్స. పాళిం జానన్తస్సాతి తదత్థబోధినిం పాళిం యాథావతో ఉపధారేన్తస్స. తరుణపీతీతి సఞ్జాతమత్తా ముదుకా పీతి జాయతి. కథం జాయతి? యథాదేసితం ధమ్మం ఉపధారేన్తస్స తదనుచ్ఛవికమేవ అత్తనో కాయవాచామనోసమాచారం పరిగ్గణ్హన్తస్స సోమనస్సం పత్తస్స పమోదలక్ఖణం పామోజ్జం జాయతి. తుట్ఠాకారభూతా బలవపీతీతి పురిముప్పన్నాయ పీతియా వసేన లద్ధాసేవనత్తా అతివియ తుట్ఠాకారభూతా కాయచిత్తదరథస్స పస్సమ్భనసమత్థతాయ పస్సద్ధియా పచ్చయో భవితుం సమత్థా బలప్పత్తా పీతి జాయతి. యస్మా నామకాయే పస్సద్ధే రూపకాయోపి పస్సద్ధో ఏవ హోతి, తస్మా ‘‘నామకాయో పస్సమ్భతి’’చ్చేవ వుత్తం.

సుఖం పటిలభతీతి వక్ఖమానస్స చిత్తసమాధానస్స పచ్చయో భవితుం సమత్థం చేతసికం నిరామిససుఖం పటిలభతి విన్దతి. సమాధియతీతి ఏత్థ పన న యో కోచి సమాధి అధిప్పేతో, అథ ఖో అనుత్తరసమాధీతి దస్సేన్తో ‘‘అరహత్త…పే… సమాధియతీ’’తి ఆహ. ‘‘అయం హీ’’తిఆది తస్సం దేసనాయం తాదిసస్స పుగ్గలస్స యథావుత్తసమాధిపటిలాభస్స కారణభావవిభావనం, యం తథా విముత్తాయతనభావో. ఓసక్కితున్తి దస్సితుం. సమాధియేవ సమాధినిమిత్తన్తి కమ్మట్ఠానపాళియా ఆరుళ్హో సమాధి ఏవ పరతో ఉప్పజ్జనకభావనాసమాధిస్స కారణభావతో సమాధినిమిత్తం. తేనాహ ‘‘ఆచరియస్స సన్తికే’’తిఆది.

విముత్తాయతనసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౭. సమాధిసుత్తవణ్ణనా

౨౭. సత్తమే సబ్బసో కిలేసదుక్ఖదరథపరిళాహానం విగతత్తా సాతిసయమేత్థ సుఖన్తి వుత్తం ‘‘అప్పితప్పితక్ఖణే సుఖత్తా పచ్చుప్పన్నసుఖో’’తి. పురిమస్స పురిమస్స వసేన పచ్ఛిమం పచ్ఛిమం లద్ధాసేవనతాయ సన్తపణీతతరభావప్పత్తం హోతీతి ఆహ ‘‘పురిమో…పే… సుఖవిపాకో’’తి. కిలేసప్పటిప్పస్సద్ధియాతి కిలేసానం పటిప్పస్సమ్భనేన లద్ధత్తా. ‘‘కిలేసప్పటిప్పస్సద్ధిభావన్తి కిలేసానం పటిప్పస్సమ్భనభావం. లద్ధత్తా పత్తత్తా తబ్భావం ఉపగతత్తా. లోకియసమాధిస్స పచ్చనీకాని నీవరణపఠమజ్ఝాననికన్తిఆదీని నిగ్గహేతబ్బాని, అఞ్ఞే కిలేసా వారేతబ్బా. ఇమస్స పన అరహత్తసమాధిస్స పటిప్పస్సద్ధసబ్బకిలేసత్తా న నిగ్గహేతబ్బం వారేతబ్బఞ్చ అత్థీతి మగ్గానన్తరం సమాపత్తిక్ఖణే చ అప్పయోగేన అధిగతత్తా అప్పితత్తా చ అపరిహానివసేన వా అప్పితత్తా న ససఙ్ఖారనిగ్గయ్హవారితగతో. సతివేపుల్లప్పత్తత్తాతి ఏతేన అప్పవత్తమానాయపి సతియా సతిబహులతాయ సతో ఏవ నామాతి దస్సేతి. యథాపరిచ్ఛిన్నకాలవసేనాతి ఏతేన పరిచ్ఛిన్నస్సతియా సతోతి దస్సేతి. సేసేసూతి ఞాణేసు.

సమాధిసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౮-౯. పఞ్చఙ్గికసుత్తాదివణ్ణనా

౨౮-౨౯. అట్ఠమే కరో వుచ్చతి పుప్ఫసమ్భవం ‘‘గబ్భాసయే కిరీయతీ’’తి కత్వా. కరతో జాతో కాయో కరజకాయో, తదుపనిస్సయో చతుసన్తతిరూపసముదాయో. కామం నామకాయోపి వివేకజేన పీతిసుఖేన తథాలద్ధూపకారో, ‘‘అభిసన్దేతీ’’తిఆదివచనతో పన రూపకాయో ఇధ అధిప్పేతోతి ఆహ ‘‘ఇమం కరజకాయ’’న్తి. అభిసన్దేతీతి అభిసన్దనం కరోతి. తం పన అభిసన్దనం ఝానమయేన పీతిసుఖేన కరజకాయస్స తిన్తభావాపాదనం సబ్బత్థకమేవ లూఖభావాపనయనన్తి ఆహ ‘‘తేమేతీ’’తిఆది. తయిదం అభిసన్దనం అత్థతో యథావుత్తపీతిసుఖసముట్ఠానేహి పణీతరూపేహి కాయస్స పరిప్ఫరణం దట్ఠబ్బం. పరిసన్దేతీతిఆదీసుపి ఏసేవ నయో. సబ్బం ఏతస్స అత్థీతి సబ్బావా, తస్స సబ్బావతో. అవయవావయవిసమ్బన్ధే అవయవిని సామివచనన్తి అవయవవిసయో సబ్బ-సద్దో, తస్మా వుత్తం ‘‘సబ్బకోట్ఠాసవతో’’తి. అఫుటం నామ న హోతి యత్థ యత్థ కమ్మజరూపం, తత్థ తత్థ చిత్తజరూపస్స అభిబ్యాపనతో. తేనాహ ‘‘ఉపాదిన్నకసన్తతీ’’తిఆది.

ఛేకోతి కుసలో. తం పనస్స కోసల్లం నహానీయచుణ్ణానం కరణే పిణ్డికరణే చ సమత్థతావసేన వేదితబ్బన్తి ఆహ ‘‘పటిబలో’’తిఆది. కంస-సద్దో ‘‘మహతియా కంసపాతియా’’తిఆదీసు (మ. ని. ౧.౬౧) సువణ్ణే ఆగతో.‘‘కంసో ఉపహతో యథా’’తిఆదీసు (ధ. ప. ౧౩౪) కిత్తిమలోహే. కత్థచి పణ్ణత్తిమత్తే ‘‘ఉపకంసో నామ రాజాసి, మహాకంసస్స అత్రజో’’తిఆది (జా. అట్ఠ. ౪.౧౦.౧౬౪ ఘటపణ్డితజాతకవణ్ణనా). ఇధ పన యత్థ కత్థచి లోహేతి ఆహ ‘‘యేన కేనచి లోహేన కతభాజనే’’తి. స్నేహానుగతాతి ఉదకసినేహేన అనుప్పవిసనవసేన గతా ఉపగతా. స్నేహపరేతాతి ఉదకసినేహేన పరితో గతా సమన్తతో ఫుటా. తతో ఏవ సన్తరబాహిరా ఫుటా స్నేహేన. ఏతేన సబ్బసో ఉదకేన తేమితభావమాహ. న చ పగ్ఘరిణీతి ఏతేన తిన్తస్సపి తస్స ఘనథద్ధభావం వదతి. తేనాహ ‘‘న బిన్దుబిన్దూ’’తిఆది.

తాహి తాహి ఉదకసిరాహి ఉబ్భిజ్జతీతి ఉబ్భిదం, ఉబ్భిదం ఉదకం ఏతస్సాతి ఉబ్భిదోదకో. ఉబ్భిన్నఉదకోతి నదీతీరే ఖతకూపకో వియ ఉబ్భిజ్జనకఉదకో. ఉగ్గచ్ఛనఉదకోతి ధారావసేన ఉట్ఠహనఉదకో. కస్మా పనేత్థ ఉబ్భిదోదకోవ రహదో గహితో, న ఇతరోతి ఆహ ‘‘హేట్ఠా ఉగ్గచ్ఛనఉదకఞ్హీ’’తిఆది. ధారానిపాతబుబ్బుళకేహీతి ధారానిపాతేహి చ ఉదకబుబ్బుళేహి చ. ‘‘ఫేణపటలేహి చా’’తి వత్తబ్బం, సన్నిసిన్నమేవ అపరిక్ఖోభతాయ నిచ్చలమేవ, సుప్పసన్నమేవాతి అధిప్పాయో. సేసన్తి ‘‘అభిసన్దేతీ’’తిఆదికం.

ఉప్పలానీతి ఉప్పలగచ్ఛాని. సేతరత్తనీలేసూతి ఉప్పలేసు, సేతుప్పలరత్తుప్పలనీలుప్పలేసూతి అత్థో. యం కిఞ్చి ఉప్పలం ఉప్పలమేవ సామఞ్ఞగ్గహణతో. సతపత్తన్తి ఏత్థ సత-సద్దో బహుపరియాయో ‘‘సతగ్ఘీ’’తిఆదీసు వియ. తేన అనేకసతపత్తస్సపి సఙ్గహో సిద్ధో హోతి. లోకే పన రత్తం పదుమం, సేతం పుణ్డరీకన్తి వుచ్చతి. యావ అగ్గా యావ చ మూలా ఉదకేన అభిసన్దనాదిసమ్భవదస్సనత్థం ఉదకానుగ్గతగ్గహణం. ఇధ ఉప్పలాదీని వియ కరజకాయో, ఉదకం వియ తతియజ్ఝానసుఖం.

యస్మా పరిసుద్ధేన చేతసాతి చతుత్థజ్ఝానచిత్తమాహ, తఞ్చ రాగాదిఉపక్కిలేసమలాపగమతో నిరుపక్కిలేసం నిమ్మలం, తస్మా ఆహ ‘‘నిరుపక్కిలేసట్ఠేన పరిసుద్ధ’’న్తి. యస్మా పన పారిసుద్ధియా ఏవ పచ్చయవిసేసేన పవత్తివిసేసో పరియోదాతతా సుధన్తసువణ్ణస్స నిఘంసనేన పభస్సరతా వియ, తస్మా ఆహ ‘‘పభస్సరట్ఠేన పరియోదాతం వేదితబ్బ’’న్తి. ఇదన్తి ఓదాతవచనం. ఉతుఫరణత్థన్తి ఉతునో ఫరణదస్సనత్థం. ఉతుఫరణం న హోతి సేసన్తి అధిప్పాయో. తేనాహ ‘‘తఙ్ఖణ …పే… బలవం హోతీ’’తి. వత్థం వియ కరజకాయోతి యోగినో కరజకాయో వత్థం వియ దట్ఠబ్బో ఉతుఫరణసదిసేన చతుత్థజ్ఝానసుఖేన ఫరితబ్బత్తా. పురిసస్స సరీరం వియ చతుత్థజ్ఝానం దట్ఠబ్బం ఉతుఫరణట్ఠానియస్స సుఖస్స నిస్సయభావతో. తేనాహ ‘‘తస్మా’’తిఆది. తత్థ చ ‘‘పరిసుద్ధేన చేతసా’’తి చేతోగహణేన ఝానసుఖం వుత్తన్తి దట్ఠబ్బం. తేనాహ ‘‘ఉతుఫరణం వియ చతుత్థజ్ఝానసుఖ’’న్తి. నను చ చతుత్థజ్ఝానే సుఖమేవ నత్థీతి? సచ్చం నత్థి, సాతలక్ఖణసన్తసభావత్తా పనేత్థ ఉపేక్ఖా ‘‘సుఖ’’న్తి అధిప్పేతా. తేన వుత్తం సమ్మోహవినోదనియం (విభ. అట్ఠ. ౨౩౨) ‘‘ఉపేక్ఖా పన సన్తత్తా, సుఖమిచ్చేవ భాసితా’’తి.

తస్స తస్స సమాధిస్స సరూపదస్సనస్స పచ్చయత్తా పచ్చవేక్ఖణఞాణం పచ్చవేక్ఖణనిమిత్తం. సమభరితోతి సమపుణ్ణో.

మణ్డభూమీతి పపావణ్ణభూమి. యత్థ సలిలసిఞ్చనేన వినావ సస్సాని ఠితాని సమ్పజ్జన్తి. యుగే యోజేతబ్బాని యోగ్గాని, తేసం ఆచరియో యోగ్గాచరియో. తేసం సిక్ఖాపనతో హత్థిఆదయోపి ‘‘యోగ్గా’’తి వుచ్చన్తీతి ఆహ పాళియం ‘‘అస్సదమ్మసారథీ’’తి. యేన యేనాతి చతూసు మగ్గేసు యేన యేన మగ్గేన. యం యం గతిన్తి జవసమజవాదిభేదాసు గతీసు యం యం గతిం. నవమే నత్థి వత్తబ్బం.

పఞ్చఙ్గికసుత్తాదివణ్ణనా నిట్ఠితా.

౧౦. నాగితసుత్తవణ్ణనా

౩౦. దసమే ఉచ్చాసద్దమహాసద్దాతి ఉద్ధం ఉగ్గతత్తా ఉచ్చో పత్థటో మహన్తో వినిబ్భిజ్జిత్వా గహేతుం అసక్కుణేయ్యో సద్దో ఏతేసన్తి ఉచ్చాసద్దమహాసద్దా. వచీఘోసోపి హి బహూహి ఏకజ్ఝం పవత్తితో అత్థతో సద్దతో చ దురవబోధో కేవలం మహానిగ్ఘోసో ఏవ హుత్వా సోతపథమాగచ్ఛతి. మచ్ఛవిలోపేతి మచ్ఛానం విలుమ్పిత్వా వియ గహణే, మచ్ఛానం వా విలుమ్పనే. కేవట్టానఞ్హి మచ్ఛపచ్ఛిఠపితట్ఠానే మహాజనో సన్నిపతిత్వా ‘‘ఇధ అఞ్ఞం ఏకం మచ్ఛం దేహి, ఏకం మచ్ఛఫాలం దేహీ’’తి, ‘‘ఏతస్స తే మహా దిన్నో, మయ్హం ఖుద్దకో’’తి ఏవం ఉచ్చాసద్దం మహాసద్దం కరోన్తి. మచ్ఛగ్గహణత్థం జాలే పక్ఖిత్తేపి తస్మిం ఠానే కేవట్టా చేవ అఞ్ఞే చ ‘‘పవిట్ఠో గహితో’’తి మహాసద్దం కరోన్తి. తం సన్ధాయేతం వుత్తం. అసుచిసుఖన్తి కాయాసుచిసన్నిస్సితత్తా కిలేసాసుచిసన్నిస్సితత్తా చ అసుచిసన్నిస్సితసుఖం. నేక్ఖమ్మసుఖస్సాతి కామతో నిక్ఖమన్తస్స సుఖస్స. పవివేకసుఖస్సాతి గణసఙ్గణికతో కిలేససఙ్గణికతో చ విగతస్స సుఖస్స. ఉపసమసుఖస్సాతి రాగాదివూపసమావహస్స సుఖస్స. సమ్బోధసుఖన్తి మగ్గసఙ్ఖాతస్స సమ్బోధస్స నిట్ఠప్పత్తత్థాయ సుఖం. సేసం సువిఞ్ఞేయ్యమేవ.

నాగితసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

పఞ్చఙ్గికవగ్గవణ్ణనా నిట్ఠితా.