౨. బలవగ్గో

౧. అననుస్సుతసుత్తవణ్ణనా

౧౧. దుతియస్స పఠమే అభిజానిత్వాతి అభివిసిట్ఠేన ఞాణేన జానిత్వా. అట్ఠహి కారణేహి తథాగతస్సాతి ‘‘తథా ఆగతోతి తథాగతో. తథా గతోతి తథాగతో. తథలక్ఖణం ఆగతోతి తథాగతో. తథధమ్మే యాథావతో అభిసమ్బుద్ధోతి తథాగతో. తథదస్సితాయ తథాగతో. తథావాదితాయ తథాగతో. తథాకారితాయ తథాగతో. అభిభవనట్ఠేన తథాగతో’’తి ఏవం వుత్తేహి అట్ఠహి కారణేహి. ఉసభస్స ఇదన్తి ఆసభం, సేట్ఠట్ఠానం. తేనాహ ‘‘ఆసభం ఠానన్తి సేట్ఠట్ఠాన’’న్తి. పరతో దస్సితబలయోగేన ‘‘దసబలోహ’’న్తి అభీతనాదం నదతి. బ్రహ్మచక్కన్తి ఏత్థ సేట్ఠపరియాయో. బ్రహ్మసద్దోతి ఆహ ‘‘సేట్ఠచక్క’’న్తి. చక్కఞ్చేతం ధమ్మచక్కం అధిప్పేతం.

అననుస్సుతసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౩. సంఖిత్తసుత్తవణ్ణనా

౧౩. తతియే కామం సమ్పయుత్తధమ్మేసు థిరభావోపి బలట్ఠో ఏవ, పటిపక్ఖేహి పన అకమ్పనీయత్తం సాతిసయం బలట్ఠోతి వుత్తం ‘‘ముట్ఠస్సచ్చే న కమ్పతీ’’తి.

సంఖిత్తసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౪. విత్థతసుత్తవణ్ణనా

౧౪. చతుత్థే సతినేపక్కేనాతి సతియా నేపక్కేన, తిక్ఖవిసదసూరభావేనాతి అత్థో. అట్ఠకథాయం పన నేపక్కం నామ పఞ్ఞాతి అధిప్పాయేన ‘‘నేపక్కం వుచ్చతి పఞ్ఞా’’తి వుత్తం. ఏవం సతి అఞ్ఞో నిద్దిట్ఠో నామ హోతి. సతిమాతి చ ఇమినా సవిసేసా సతి గహితాతి పరతోపి ‘‘చిరకతమ్పి చిరభాసితమ్పి సరితా అనుస్సరితా’’తి సతికిచ్చమేవ నిద్దిట్ఠం, న పఞ్ఞాకిచ్చం, తస్మా సతినేపక్కేనాతి సతియా నేపక్కభావేనాతి సక్కా విఞ్ఞాతుం లబ్భతేవ. పచ్చయవిసేసవసేన అఞ్ఞధమ్మనిరపేక్ఖో సతియా బలవభావో. తథా హి ఞాణవిప్పయుత్తచిత్తేనపి సజ్ఝాయనసమ్మసనాని సమ్భవన్తి.

చిరకతమ్పీతి అత్తనా వా పరేన వా కాయేన చిరకతం చేతియఙ్గణవత్తాదిమహావత్తప్పటిపత్తిపూరణం. చిరభాసితమ్పీతి అత్తనా వా పరేన వా వాచాయ చిరభాసితం సక్కచ్చం ఉద్దిసనఉద్దిసాపనధమ్మాసారణధమ్మదేసనాఉపనిసిన్నకపరికథాఅనుమోదనీయాదివసేన పవత్తితం వచీకమ్మం. సరితా అనుస్సరితాతి తస్మిం కాయేన చిరకతే కాయో నామ కాయవిఞ్ఞత్తి, చిరభాసితే వాచా నామ వచీవిఞ్ఞత్తి, తదుభయమ్పి రూపం, తంసముట్ఠాపకా చిత్తచేతసికా అరూపం. ఇతి ఇమే రూపారూపధమ్మా ఏవం ఉప్పజ్జిత్వా ఏవం నిరుద్ధాతి సరతి చేవ అనుస్సరతి చ, సతిసమ్బోజ్ఝఙ్గం సముట్ఠాపేతీతి అత్థో. బోజ్ఝఙ్గసముట్ఠాపికా హి సతి ఇధ అధిప్పేతా. తాయ సతియా ఏస సకిం సరణేన సరితా, పునప్పునం సరణేన అనుస్సరితాతి వేదితబ్బా.

విత్థతసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౫-౧౦. దట్ఠబ్బసుత్తాదివణ్ణనా

౧౫-౨౦. పఞ్చమే సవిసయస్మింయేవాతి అత్తనో అత్తనో విసయే ఏవ. లోకియలోకుత్తరధమ్మే కథేతున్తి లోకియధమ్మే లోకుత్తరధమ్మే చ తేన తేన పవత్తివిసేసేన కథేతుం. చతూసు సోతాపత్తియఙ్గేసూతి సప్పురిససంసేవో సద్ధమ్మస్సవనం యోనిసోమనసికారో ధమ్మానుధమ్మప్పటిపత్తీతి ఇమేసు చతూసు సోతాపత్తిమగ్గకారణేసు. కామఞ్చ తేసు సతిఆదయోపి ధమ్మా ఇచ్ఛితబ్బావ తేహి వినా తేసం అసమ్భవతో, తథాపి చేత్థ సద్ధా విసేసతో కిచ్చకారీతి వేదితబ్బా. సద్ధో ఏవ హి సప్పురిసే పయిరుపాసతి, సద్ధమ్మం సుణాతి, యోనిసో చ అనిచ్చాదితో మనసి కరోతి, అరియమగ్గస్స చ అనుధమ్మం పటిపజ్జతి, తస్మా వుత్తం ‘‘ఏత్థ సద్ధాబలం దట్ఠబ్బ’’న్తి. ఇమినా నయేన సేసబలేసుపి అత్థో దట్ఠబ్బో.

చతూసు సమ్మప్పధానేసూతి చతుబ్బిధసమ్మప్పధానభావనాయ. చతూసు సతిపట్ఠానేసూతిఆదీసుపి ఏసేవ నయో. ఏత్థ చ సోతాపత్తిఅఙ్గేసు సద్ధా వియ, సమ్మప్పధానభావనాయ వీరియం వియ చ సతిపట్ఠానభావనాయ యస్మా ‘‘వినేయ్య లోకే అభిజ్ఝాదోమనస్స’’న్తి (దీ. ని. ౨.౩౭౩; మ. ని. ౧.౧౦౬) వచనతో పుబ్బభాగే కిచ్చతో సతి అధికా ఇచ్ఛితబ్బా, ఏవం సమాధికమ్మికస్స సమాధి, ‘‘అరియసచ్చభావనా పఞ్ఞాభావనా’’తి కత్వా తత్థ పఞ్ఞా పుబ్బభాగే అధికా ఇచ్ఛితబ్బాతి పాకటోయమత్థో. అధిగమక్ఖణే పన సమాధిపఞ్ఞానం వియ సబ్బేసమ్పి బలానం సద్ధాదీనం సమతావ ఇచ్ఛితబ్బా. తథా హి ‘‘ఏత్థ సద్ధాబల’’న్తిఆదినా తత్థ తత్థ ఏత్థగ్గహణం కతం.

ఇదాని సద్ధాదీనం తత్థ తత్థ అతిరేకకిచ్చతం ఉపమాయ విభావేతుం ‘‘యథా హీ’’తిఆది వుత్తం. తత్రిదం ఉపమా సంసన్దనం – రాజపఞ్చమసహాయా వియ విముత్తిపరిపాచకాని పఞ్చ బలాని. నేసం కీళనత్థం ఏకజ్ఝం వీథిఓతరణం వియ బలానం ఏకజ్ఝం విపస్సనావీథిఓతరణం, సహాయేసు పఠమాదీనం యథాసకం గేహేవ విచారణా వియ సద్ధాదీనం సోతాపత్తిఅఙ్గాదీని పత్వా పుబ్బఙ్గమతా. సహాయేసు ఇతరేసం తత్థ తత్థ తుణ్హీభావో వియ సేసబలానం తత్థ తత్థ తదన్వయతా, తస్స పుబ్బఙ్గమస్స బలస్స కిచ్చానుగతా. న హి తదా తేసం ససమ్భారపథవీఆదీసు ఆపాదీనం వియ కిచ్చం పాకటం హోతి, సద్ధాదీనంయేవ పన కిచ్చం విభూతం హుత్వా తిట్ఠతి పురేతరం తథాపచ్చయేహి చిత్తసన్తానస్స అభిసఙ్ఖతత్తా. ఏత్థ చ విపస్సనాకమ్మికస్స భావనా విసేసతో పఞ్ఞుత్తరాతి దస్సనత్థం రాజానం నిదస్సనం కత్వా పఞ్ఞిన్ద్రియం వుత్తం. ఛట్ఠాదీని సువిఞ్ఞేయ్యాని.

దట్ఠబ్బసుత్తాదివణ్ణనా నిట్ఠితా.

బలవగ్గవణ్ణనా నిట్ఠితా.