౮-౯. వాచాసుత్తాదివణ్ణనా

౧౯౮-౯. అట్ఠమే అఙ్గేహీతి కారణేహి. అఙ్గీయన్తి హేతుభావేన ఞాయన్తీతి అఙ్గాని, కారణాని. కారణత్థే చ అఙ్గ-సద్దో. పఞ్చహీతి హేతుమ్హి నిస్సక్కవచనం. సమన్నాగతాతి సమనుఆగతా పవత్తా యుత్తా చ. వాచాతి సముల్లపన-వాచా. యా ‘‘వాచా గిరా బ్యప్పథో’’తి (ధ. స. ౬౩౬) చ, ‘‘నేలా కణ్ణసుఖా’’తి (దీ. ని. ౧.౯) చ ఆగచ్ఛతి. యా పన ‘‘వాచాయ చే కతం కమ్మ’’న్తి (ధ. స. అట్ఠ. ౧ కాయకమ్మద్వార) ఏవం విఞ్ఞత్తి చ, ‘‘యా చతూహి వచీదుచ్చరితేహి ఆరతి…పే… అయం వుచ్చతి సమ్మావాచా’’తి (ధ. స. ౨౯౯) ఏవం విరతి చ, ‘‘ఫరుసవాచా, భిక్ఖవే, ఆసేవితా భావితా బహులీకతా నిరయసంవత్తనికా హోతీ’’తి (అ. ని. ౮.౪౦) ఏవం చేతనా చ వాచాతి ఆగతా, న సా ఇధ అధిప్పేతా. కస్మా? అభాసితబ్బతో. ‘‘సుభాసితా హోతి, నో దుబ్భాసితా’’తి హి వుత్తం. సుభాసితాతి సుట్ఠు భాసితా. తేనస్సా అత్థావహతం దీపేతి. అనవజ్జాతి రాగాదిఅవజ్జరహితా. ఇమినాస్స కారణసుద్ధిం అగతిగమనాదిప్పవత్తదోసాభావఞ్చ దీపేతి. రాగదోసాదివిముత్తఞ్హి యం భాసతో అనురోధవివజ్జనతో అగతిగమనం దురసముస్సితమేవాతి. అననువజ్జాతి అనువాదవిముత్తా. ఇమినాస్సా సబ్బాకారసమ్పత్తిం దీపేతి. సతి హి సబ్బాకారసమ్పత్తియం అననువజ్జతాతి. విఞ్ఞూనన్తి పణ్డితానం. తేన నిన్దాపసంసాసు బాలా అప్పమాణాతి దీపేతి.

ఇమేహి ఖోతిఆదీని తాని అఙ్గాని పచ్చక్ఖతో దస్సేన్తో తం వాచం నిగమేతి. యఞ్చ అఞ్ఞే పటిఞ్ఞాదీహి అవయవేహి, నామాదీహి పదేహి, లిఙ్గవచనవిభత్తికాలకారకసమ్పత్తీహి చ సమన్నాగతం ముసావాదాదివాచమ్పి సుభాసితన్తి మఞ్ఞన్తి, తం పటిసేధేతి. అవయవాదిసమన్నాగతాపి హి తథారూపీ వాచా దుబ్భాసితావ హోతి అత్తనో చ పరేసఞ్చ అనత్థావహత్తా. ఇమేహి పన పఞ్చహఙ్గేహి సమన్నాగతా సచేపి మిలక్ఖుభాసాపరియాపన్నా ఘటచేటికాగీతికపరియాపన్నాపి హోతి, తథాపి సుభాసితావ లోకియలోకుత్తరహితసుఖావహత్తా. తథా హి మగ్గపస్సే సస్సం రక్ఖన్తియా సీహళచేటికాయ సీహళకేనేవ జాతిజరామరణయుత్తం గీతికం గాయన్తియా సద్దం సుత్వా మగ్గం గచ్ఛన్తా సట్ఠిమత్తా విపస్సకభిక్ఖూ అరహత్తం పాపుణింసు.

తథా తిస్సో నామ ఆరద్ధవిపస్సకో భిక్ఖు పదుమస్సరసమీపేన గచ్ఛన్తో పదుమస్సరే పదుమాని భఞ్జిత్వా –

‘‘పాతోవ ఫుల్లితకోకనదం,

సూరియాలోకేన భిజ్జియతే;

ఏవం మనుస్సత్తం గతా సత్తా,

జరాభివేగేన మద్దీయన్తీ’’తి. (సం. ని. అట్ఠ. ౧.౧.౨౧౩; సు. ని. అట్ఠ. ౨.౪౫౨ సుభాసితసుత్తవణ్ణనా) –

ఇమం గీతిం గాయన్తియా చేటికాయ సుత్వా అరహత్తం పత్తో.

బుద్ధన్తరేపి అఞ్ఞతరో పురిసో సత్తహి పుత్తేహి సద్ధిం అటవితో ఆగమ్మ అఞ్ఞతరాయ ఇత్థియా ముసలేన తణ్డులే కోట్టేన్తియా –

‘‘జరాయ పరిమద్దితం ఏతం, మిలాతచమ్మనిస్సితం;

మరణేన భిజ్జతి ఏతం, మచ్చుస్స ఘాసమామిసం.

‘‘కిమీనం ఆలయం ఏతం, నానాకుణపేన పూరితం;

అసుచిభాజనం ఏతం, తదలిక్ఖన్ధసమం ఇద’’న్తి. (సం. ని. అట్ఠ. ౧.౧.౨౧౩; సు. ని. అట్ఠ. ౨.౪౫౨ సుభాసితసుత్తవణ్ణనా) –

ఇమం గీతం సుత్వా పచ్చవేక్ఖన్తో సహ పుత్తేహి పచ్చేకబోధిం పత్తో. ఏవం ఇమేహి పఞ్చహి అఙ్గేహి సమన్నాగతా వాచా సచేపి మిలక్ఖుభాసాయ పరియాపన్నా ఘటచేటికాగీతికపరియాపన్నా వాచా హోతి, తథాపి సుభాసితాతి వేదితబ్బా. సుభాసితా ఏవ అనవజ్జా అననువజ్జా చ విఞ్ఞూనం అత్థత్థికానం కులపుత్తానం అత్థప్పటిసరణానం, నో బ్యఞ్జనప్పటిసరణానన్తి. నవమం ఉత్తానమేవ.

వాచాసుత్తాదివణ్ణనా నిట్ఠితా.