(౧౪) ౪. రాజవగ్గో

౧. పఠమచక్కానువత్తనసుత్తవణ్ణనా

౧౩౧. చతుత్థస్స పఠమే అత్థఞ్ఞూతి హితఞ్ఞూ. హితపరియాయో హేత్థ అత్థ-సద్దో ‘‘అత్తత్థో పరత్థో’’తిఆదీసు (మహాని. ౬౯; చూళని. మోఘరాజమాణవపుచ్ఛానిద్దేసో ౮౫; పటి. మ. ౩.౫) వియ. యస్మా చేస పరేసం హితం జానన్తో తే అత్తని రఞ్జేతి, తస్మా వుత్తం ‘‘రఞ్జితుం జానాతీ’’తి. దణ్డేతి అపరాధానురూపే దణ్డనే. బలమ్హీతి బలకాయే. పఞ్చ అత్థేతి అత్తత్థో, పరత్థో, ఉభయత్థో, దిట్ఠధమ్మికో అత్థో, సమ్పరాయికో అత్థోతి ఏవం పఞ్చప్పభేదే అత్థే. చత్తారో ధమ్మేతి చతుసచ్చధమ్మే, కామరూపారూపలోకుత్తరభేదే వా చత్తారో ధమ్మే. పటిగ్గహణపరిభోగమత్తఞ్ఞుతాయ ఏవ పరియేసనవిస్సజ్జనమత్తఞ్ఞుతాపి బోధితా హోన్తీతి ‘‘పటిగ్గహణపరిభోగమత్తం జానాతి’’ఇచ్చేవ వుత్తం.

ఉత్తరతి అతిక్కమతి, అభిభవతీతి వా ఉత్తరం, నత్థి ఏత్థ ఉత్తరన్తి అనుత్తరం. అనతిసయం, అప్పటిభాగం వా అనేకాసు దేవమనుస్సపరిసాసు అనేకసతక్ఖత్తుం తేసం అరియసచ్చప్పటివేధసమ్పాదనవసేన పవత్తా భగవతో ధమ్మదేసనా ధమ్మచక్కం. అపిచ సబ్బపఠమం అఞ్ఞాతకోణ్డఞ్ఞప్పముఖాయ అట్ఠారసపరిసగణాయ బ్రహ్మకోటియా చతుసచ్చస్స పటివేధవిధాయినీ యా ధమ్మదేసనా, తస్సా సాతిసయా ధమ్మచక్కసమఞ్ఞా. తత్థ సతిపట్ఠానాతిధమ్మో ఏవ పవత్తనట్ఠేన చక్కన్తి ధమ్మచక్కం. చక్కన్తి వా ఆణా ధమ్మతో అనపేతత్తా, ధమ్మఞ్చ తం చక్కఞ్చాతి ధమ్మచక్కం. ధమ్మేన ఞాయేన చక్కన్తిపి ధమ్మచక్కం. యథాహ ‘‘ధమ్మఞ్చ పవత్తేతి చక్కఞ్చాతి ధమ్మచక్కం, చక్కఞ్చ పవత్తేతి ధమ్మఞ్చాతి ధమ్మచక్కం, ధమ్మేన పవత్తేతీతి ధమ్మచక్క’’న్తిఆది (పటి. మ. ౨.౪౦-౪౧). అప్పటివత్తియన్తి ధమ్మిస్సరస్స భగవతో సమ్మాసమ్బుద్ధస్స ధమ్మచక్కస్స అనుత్తరభావతో అప్పటిసేధనీయం. కేహి పన అప్పటివత్తియన్తి ఆహ – ‘‘సమణేన వా’’తిఆది. తత్థ సమణేనాతి పబ్బజ్జం ఉపగతేన. బ్రాహ్మణేనాతి జాతిబ్రాహ్మణేన. సాసనపరమత్థసమణబ్రాహ్మణానఞ్హి పటిలోమచిత్తంయేవ నత్థి. దేవేనాతి కామావచరదేవేన. కేనచీతి యేన కేనచి అవసిట్ఠపారిసజ్జేన. ఏత్తావతా అట్ఠన్నమ్పి పరిసానం అనవసేసపరియాదానం దట్ఠబ్బం. లోకస్మిన్తి సత్తలోకే.

పఠమచక్కానువత్తనసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౨. దుతియచక్కానువత్తనసుత్తవణ్ణనా

౧౩౨. దుతియే చక్కవత్తివత్తన్తి దసవిధం, ద్వాదసవిధం వా చక్కవత్తిభావావహం వత్తం. తత్థ అన్తోజనస్మిం బలకాయే ధమ్మికాయేవ రక్ఖావరణగుత్తియా సంవిధానం, ఖత్తియేసు, అనుయన్తేసు, బ్రాహ్మణగహపతికేసు, నేగమజానపదేసు, సమణబ్రాహ్మణేసు, మిగపక్ఖీసు, అధమ్మికపటిక్ఖేపో, అధనానం ధనానుప్పదానం, సమణబ్రాహ్మణే ఉపసఙ్కమిత్వా పఞ్హపుచ్ఛనన్తి ఇదం దసవిధం చక్కవత్తివత్తం. ఇదమేవ చ గహపతికే పక్ఖిజాతే చ విసుం కత్వా గహణవసేన ద్వాదసవిధం. పితరా పవత్తితమేవ అనుప్పవత్తేతీతి దసవిధం వా ద్వాదసవిధం వా చక్కవత్తివత్తం పూరేత్వా నిసిన్నస్స పుత్తస్స అఞ్ఞం పాతుభవతి, సో తం పవత్తేతి. రతనమయత్తా పన సదిసట్ఠేన తదేవేతన్తి కత్వా ‘‘పితరా పవత్తిత’’న్తి వుత్తం. యస్మా వా సో ‘‘అప్పోస్సుక్కో, త్వం దేవ, హోహి, అహమనుసాసిస్సామీ’’తి ఆహ. తస్మా పితరా పవత్తితం ఆణాచక్కం అనుప్పవత్తేతి నామాతి ఏవమేత్థ అత్థో దట్ఠబ్బో. యఞ్హి అత్తనో పుఞ్ఞానుభావసిద్ధం చక్కరతనం, తం నిప్పరియాయతో తేన పవత్తితం నామ, నేతరన్తి పఠమనయో వుత్తో. యస్మా పవత్తితస్సేవ అనువత్తనం, పఠమనయో చ తంసదిసే తబ్బోహారవసేన వుత్తోతి తం అనాదియిత్వా దుతియనయో వుత్తో.

దుతియచక్కానువత్తనసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౪. యస్సందిసంసుత్తవణ్ణనా

౧౩౪. చతుత్థే ‘‘ఉభతో సుజాతో’’తి ఏత్తకే వుత్తే యేహి కేహిచి ద్వీహి భాగేహి సుజాతతా పఞ్ఞాపేయ్య, సుజాత-సద్దో చ ‘‘సుజాతో చారుదస్సనో’’తిఆదీసు (మ. ని. ౨.౩౯౯; సు. ని. ౫౫౩; థేరగా. ౮౧౮) ఆరోహసమ్పత్తిపరియాయోతి జాతివసేన సుజాతతం విభావేతుం ‘‘మాతితో చ పితితో చా’’తి వుత్తం. అనోరసపుత్తవసేనపి లోకే మాతుపితుసమఞ్ఞా దిస్సతి, ఇధ పన సా ఓరసపుత్తవసేన ఇచ్ఛితాతి దస్సేతుం ‘‘సంసుద్ధగ్గహణికో’’తి వుత్తం. గబ్భం గణ్హాతి ధారేతీతి గహణీ, గబ్భాసయసఞ్ఞితో మాతుకుచ్ఛిప్పదేసో. తేనాహ ‘‘సంసుద్ధాయ మాతుకుచ్ఛియా సమన్నాగతో’’తి. యథాభుత్తస్స ఆహారస్స విపాచనవసేన గణ్హనతో అఛడ్డనతో గహణీ, తేజోధాతు. పితా చ మాతా చ పితరో. పితూనం పితరో పితామహా. తేసం యుగో పితామహయుగో, తస్మా యావ సత్తమా పితామహయుగా, పితామహద్వన్దాతి ఏవమేత్థ అత్థో దట్ఠబ్బో. ఏవఞ్హి పితామహగ్గహణేనేవ మాతామహోపి గహితోతి సో అట్ఠకథాయం విసుం న ఉద్ధతో. యుగ-సద్దో చేత్థ ఏకసేసనయేన దట్ఠబ్బో ‘‘యుగో చ యుగో చ యుగో’’తి. ఏవఞ్హి తత్థ తత్థ ద్విన్నం గహితమేవ హోతి. తేనాహ ‘‘తతో ఉద్ధం సబ్బేపి పుబ్బపురిసా పితామహగ్గహణేనేవ గహితా’’తి. పురిసగ్గహణఞ్చేత్థ ఉక్కట్ఠనిద్దేసవసేన కతన్తి దట్ఠబ్బం. ఏవఞ్హి ‘‘మాతితో’’తి పాళివచనం సమత్థితం హోతి.

అక్ఖిత్తోతి అప్పత్తక్ఖేపో. అనవక్ఖిత్తోతి సమ్పత్తవివాదాదీసు న అవక్ఖిత్తో న ఛడ్డితో. జాతివాదేనాతి హేతుమ్హి కరణవచనన్తి దస్సేతుం ‘‘కేన కారణేనా’’తిఆది వుత్తం. ఏత్థ చ ‘‘ఉభతో…పే… పితామహయుగా’’తి ఏతేన ఖత్తియస్స యోనిదోసాభావో దస్సితో సంసుద్ధగ్గహణికభావకిత్తనతో. ‘‘అక్ఖిత్తో’’తి ఇమినా కిరియాపరాధాభావో. కిరియాపరాధేన హి సత్తా ఖేపం పాపుణన్తి. ‘‘అనుపక్కుట్ఠో’’తి ఇమినా అయుత్తసంసగ్గాభావో. అయుత్తసంసగ్గఞ్హి పటిచ్చ సత్తా అక్కోసం లభన్తి.

అడ్ఢతా నామ విభవసమ్పన్నతా, సా తం తం ఉపాదాయుపాదాయ వుచ్చతీతి ఆహ ‘‘యో కోచి అత్తనో సన్తకేన విభవేన అడ్ఢో హోతీ’’తి. తథా మహద్ధనతాపీతి తం ఉక్కంసగతం దస్సేతుం ‘‘మహతా అపరిమాణసఙ్ఖేన ధనేన సమన్నాగతో’’తి వుత్తం. భుఞ్జితబ్బతో పరిభుఞ్జితబ్బతో విసేసతో కామా భోగా నామాతి ఆహ ‘‘పఞ్చకామగుణవసేనా’’తి. కోట్ఠం వుచ్చతి ధఞ్ఞస్స ఆవసనట్ఠానం, కోట్ఠభూతం అగారం కోట్ఠాగారం. తేనాహ ‘‘ధఞ్ఞేన చ పరిపుణ్ణకోట్ఠాగారో’’తి. ఏవం సారగబ్భం కోసో, ధఞ్ఞపరిట్ఠపనట్ఠానఞ్చ కోట్ఠాగారన్తి దస్సేత్వా ఇదాని తతో అఞ్ఞథా తం దస్సేతుం ‘‘అథ వా’’తిఆది వుత్తం. తత్థ యథా అసినో తిక్ఖభావపరిహారకో పటిచ్ఛదో ‘‘కోసో’’తి వుచ్చతి. ఏవం రఞ్ఞో తిక్ఖభావపరిహారం కత్వా చతురఙ్గినీ సేనా కోసోతి ఆహ ‘‘చతుబ్బిధో కోసో హత్థీ అస్సా రథా పత్తీ’’తి. వత్థకోట్ఠాగారగ్గహణేనేవ సబ్బస్సపి భణ్డట్ఠపనట్ఠానస్స గహితత్తా ‘‘తివిధం కోట్ఠాగార’’న్తి వుత్తం.

యస్సా పఞ్ఞాయ వసేన పురిసో ‘‘పణ్డితో’’తి వుచ్చతి, తం పణ్డిచ్చన్తి ఆహ ‘‘పణ్డిచ్చేన సమన్నాగతో’’తి. తంతంఇతికత్తబ్బతాసు ఛేకభావో బ్యత్తభావో వేయ్యత్తియం. సమ్మోహం హింసతి విధమతీతి మేధా, సా ఏతస్స అత్థీతి మేధావీ. ఠానే ఠానే ఉప్పత్తి ఏతిస్సా అత్థీతి ఠానుప్పత్తి, ఠానసో ఉప్పజ్జనపఞ్ఞా. వడ్ఢిఅత్థేతి వడ్ఢిసఙ్ఖాతే అత్థే.

యస్సందిసంసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౫-౯. పత్థనాసుత్తాదివణ్ణనా

౧౩౫-౯. పఞ్చమే హత్థిస్మిన్తి హత్థిసిప్పే. హత్థీతి హి హత్థివిసయత్తా హత్థిసన్నిస్సితత్తా చ హత్థిసిప్పం గహితం. సేసపదేసుపి ఏసేవ నయో. వయతీతి వయో, సోభనేసు కత్థచి అపక్ఖలన్తో అవిత్థాయన్తో తాని సన్ధారేతుం సక్కోతీతి అత్థో. న వయో అవయో, తాని అత్థతో సద్దతో చ సన్ధారేతుం న సక్కోతి. అవయో న హోతీతి అనవయో. ద్వే పటిసేధా పకతిం గమేన్తీతి ఆహ ‘‘అనవయోతి సమత్థో’’తి. ఛట్ఠాదీని ఉత్తానత్థానేవ.

పత్థనాసుత్తాదివణ్ణనా నిట్ఠితా.

౧౦. సోతసుత్తవణ్ణనా

౧౪౦. దసమే తిబ్బానన్తి తిక్ఖానం. ఖరానన్తి కక్కసానం. కటుకానన్తి దారుణానం. అసాతానన్తి నసాతానం అప్పియానం. న తాసు మనో అప్పేతి, న తా మనం అప్పాయన్తి వడ్ఢేన్తీతి అమనాపా.

సోతసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

రాజవగ్గవణ్ణనా నిట్ఠితా.