(౧౫) ౫. తికణ్డకీవగ్గో
౧. అవజానాతిసుత్తవణ్ణనా
౧౪౧. పఞ్చమస్స పఠమే దత్వా అవజానాతీతి ఏత్థ ఏకో భిక్ఖు మహాపుఞ్ఞో చతుపచ్చయలాభీ హోతి, సో చీవరాదీని లభిత్వా అఞ్ఞం అప్పపుఞ్ఞం ఆపుచ్ఛతి. సోపి తస్మిం పునప్పునం ఆపుచ్ఛన్తేపి గణ్హాతియేవ. అథస్స ఇతరో థోకం కుపితో హుత్వా మఙ్కుభావం ఉప్పాదేతుకామో వదతి ‘‘అయం అత్తనో ధమ్మతాయ చీవరాదీని న లభతి, అమ్హే నిస్సాయ లభతీ’’తి. ఏవమ్పి దత్వా అవజానాతి నామ. ఏకో పన ఏకేన సద్ధిం ద్వే తీణి వస్సాని వసన్తో పుబ్బే తం పుగ్గలం గరుం కత్వా గచ్ఛన్తే గచ్ఛన్తే కాలే చిత్తీకారం న కరోతి, ఆసననిసిన్నట్ఠానమ్పి న గచ్ఛతి. అయమ్పి పుగ్గలో సంవాసేన అవజానాతి నామ. ఆధేయ్యముఖోతి ఆదితో ధేయ్యముఖో, పఠమవచనస్మింయేవ ఠపితముఖోతి అత్థో. తత్థాయం నయో – ఏకో పుగ్గలో సారుప్పంయేవ భిక్ఖుం ‘‘అసారుప్పో ఏసో’’తి కథేతి. తం సుత్వా ఏస నిట్ఠం గచ్ఛతి, పున అఞ్ఞేన సభాగేన భిక్ఖునా ‘‘సారుప్పో అయ’’న్తి వుత్తేపి తస్స వచనం న గణ్హాతి. అసుకేన నామ ‘‘అసారుప్పో అయ’’న్తి అమ్హాకం కథితన్తి పురిమభిక్ఖునోవ కథం గణ్హాతి. అపరోపిస్స దుస్సీలం ‘‘సీలవా’’తి కథేతి. తస్స వచనం సద్దహిత్వా పున అఞ్ఞేన ‘‘అసారుప్పో ఏసో భిక్ఖు, నాయం తుమ్హాకం సన్తికం ఉపసఙ్కమితుం యుత్తో’’తి వుత్తేపి తస్స వచనం అగ్గహేత్వా పురిమంయేవ కథం గణ్హాతి. అపరో వణ్ణమ్పి కథితం గణ్హాతి, అవణ్ణమ్పి కథితం గణ్హాతియేవ. అయమ్పి ఆధేయ్యముఖోయేవ నామ ఆధాతబ్బముఖో, యం యం సుణాతి, తత్థ తత్థ ఠపితముఖోతి అత్థో.
లోలోతి సద్ధాదీనం ఇత్తరకాలప్పతితత్తా అస్సద్ధియాదీహి లులితభావేన లోలో. ఇత్తరభత్తీతిఆదీసు పునప్పునం భజనేన సద్ధావ భత్తిపేమం. సద్ధాపేమమ్పి గేహస్సితపేమమ్పి వట్టతి, పసాదో సద్ధాపసాదో. ఏవం పుగ్గలో లోలో హోతీతి ఏవం ఇత్తరసద్ధాదితాయ పుగ్గలో లోలో నామ హోతి. హలిద్దిరాగో వియ, థుసరాసిమ్హి కోట్టితఖానుకో వియ, అస్సపిట్ఠియం ఠపితకుమ్భణ్డం వియ చ అనిబద్ధట్ఠానే ముహుత్తేన కుప్పతి. మన్దో మోమూహోతి అఞ్ఞాణభావేన మన్దో, అవిసయతాయ మోమూహో, మహామూళ్హోతి అత్థో.
అవజానాతిసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౨-౩. ఆరభతిసుత్తాదివణ్ణనా
౧౪౨-౩. దుతియే ఆరభతీతి ఏత్థ ఆరమ్భ-సద్దో కమ్మకిరియహింసనవీరియకోపనాపత్తివీతిక్కమేసు వత్తతి. తథా హేస ‘‘యం కిఞ్చి దుక్ఖం సమ్భోతి, సబ్బం ఆరమ్భపచ్చయా’’తి (సు. ని. ౭౪౯) కమ్మే ఆగతో. ‘‘మహారమ్భా మహాయఞ్ఞా, న తే హోన్తి మహప్ఫలా’’తి (సం. ని. ౧.౧౨౦; అ. ని. ౪.౩౯) కిరియాయ. ‘‘సమణం గోతమం ఉద్దిస్స పాణం ఆరభన్తీ’’తి (మ. ని. ౨.౫౧) హింసనే. ‘‘ఆరమ్భథ నిక్ఖమథ, యుఞ్జథ బుద్ధసాసనే’’తి (సం. ని. ౧.౧౮౫; నేత్తి. ౨౯; పేటకో. ౩౮; మి. ప. ౫.౧.౪) వీరియే. ‘‘బీజగామభూతగామసమారమ్భా పటివిరతో హోతీ’’తి (దీ. ని. ౧.౧౦, ౧౯౫; మ. ని. ౧.౨౯౩) కోపనే. ‘‘ఆరభతి చ విప్పటిసారీ చ హోతీ’’తి (అ. ని. ౫.౧౪౨; పు. ప. ౧౯౧) అయం పన ఆపత్తివీతిక్కమే ఆగతో, తస్మా ఆపత్తివీతిక్కమవసేన ఆరభతి చేవ, తప్పచ్చయా చ విప్పటిసారీ హోతీతి అయమేత్థ అత్థో. యథాభూతం నప్పజానాతీతి అనధిగతత్తా యథాసభావతో న జానాతి. యత్థస్సాతి యస్మిం అస్స, యం ఠానం పత్వా ఏతస్స పుగ్గలస్స ఉప్పన్నా పాపకా అకుసలా ధమ్మా అపరిసేసా నిరుజ్ఝన్తీతి అత్థో. కిం పన పత్వా తే నిరుజ్ఝన్తీతి? అరహత్తమగ్గం, ఫలప్పత్తస్స పన నిరుద్ధా నామ హోన్తి. ఏవం సన్తేపి ఇధ మగ్గకిచ్చవసేన పన ఫలమేవ వుత్తన్తి వేదితబ్బం.
ఆరభతీ న విప్పటిసారీ హోతీతి ఆపత్తిం ఆపజ్జతి, తం పనేస దేసేతుం సభాగపుగ్గలం పరియేసతి, తస్మా న విప్పటిసారీ హోతి. న ఆరభతి విప్పటిసారీ హోతీతి ఆపత్తిం న ఆపజ్జతి, వినయపఞ్ఞత్తియం పన అకోవిదత్తా అనాపత్తియా ఆపత్తిసఞ్ఞీ హుత్వా విప్పటిసారీ హోతీతి ఏవమేత్థ అత్థో దట్ఠబ్బో. ‘‘న ఆరభతి న విప్పటిసారీ హోతీ’’తి యో వుత్తో, కతరో సో పుగ్గలో? ఓస్సట్ఠవీరియపుగ్గలో. సో హి ‘‘కిం మే ఇమస్మిం కాలే పరినిబ్బానేన, అనాగతే మేత్తేయ్యసమ్మాసమ్బుద్ధకాలే పరినిబ్బాయిస్సామీ’’తి విసుద్ధసీలోపి పటిపత్తిం న పూరేతి. సో హి ‘‘కిమత్థం ఆయస్మా పమత్తో విహరతి, పుథుజ్జనస్స నామ గతి అనిబద్ధా, తస్మా హి మేత్తేయ్యసమ్మాసమ్బుద్ధస్స సమ్ముఖీభావం లభేయ్యాసి, అరహత్తత్థాయ విపస్సనం భావేహీ’’తి ఓవదితబ్బోవ.
సాధూతి ఆయాచనత్థే నిపాతో. ఇదం వుత్తం హోతి – యావ అపరద్ధం వత ఆయస్మతా, ఏవం సన్తేపి మయం ఆయస్మన్తం యాచామ, దేసేతబ్బయుత్తకస్స దేసనాయ, వుట్ఠాతబ్బయుత్తకస్స వుట్ఠానేన, ఆవికాతబ్బయుత్తకస్స ఆవికిరియాయ ఆరమ్భజే ఆసవే పహాయ సుద్ధన్తే ఠితభావపచ్చవేక్ఖణేన విప్పటిసారజే ఆసవే పటివినోదేత్వా నీహరిత్వా విపస్సనాచిత్తఞ్చేవ విపస్సనాపఞ్ఞఞ్చ వడ్ఢేతూతి. అమునా పఞ్చమేన పుగ్గలేనాతి ఏతేన పఞ్చమేన ఖీణాసవపుగ్గలేన. సమసమో భవిస్సతీతి లోకుత్తరగుణేహి సమభావేనేవ సమో భవిస్సతీతి ఏవం ఖీణాసవేన ఓవదితబ్బోతి అత్థో. తతియం ఉత్తానమేవ.
ఆరభతిసుత్తాదివణ్ణనా నిట్ఠితా.
౪-౬. తికణ్డకీసుత్తాదివణ్ణనా
౧౪౪-౬. చతుత్థే పటికూలేతి అమనుఞ్ఞే అనిట్ఠే. అప్పటికూలసఞ్ఞీతి ఇట్ఠాకారేనేవ పవత్తచిత్తో. ఇట్ఠస్మిం వత్థుస్మిం అసుభాయ వా ఫరతి, అనిచ్చతో వా ఉపసంహరతి ఉపనేతి పవత్తేతి. అనిట్ఠస్మిం వత్థుస్మిన్తి అనిట్ఠే సత్తసఞ్ఞితే ఆరమ్మణే. మేత్తాయ వా ఫరతీతి మేత్తం హితేసితం ఉపసంహరన్తో సబ్బత్థకమేవ వా తత్థ ఫరతి. ధాతుతో వా ఉపసంహరతీతి ధమ్మసభావచిన్తనేన ధాతుతో పచ్చవేక్ఖణాయ ధాతుమనసికారం వా తత్థ పవత్తేతి. తదుభయం అభినివజ్జేత్వాతి సభావతో ఆనుభావతో చ ఉపతిట్ఠన్తం ఆరమ్మణే పటికూలభావం అప్పటికూలభావఞ్చాతి తం ఉభయం పహాయ అగ్గహేత్వా, సబ్బస్మిం పన తస్మిం మజ్ఝత్తో హుత్వాతి వుత్తం హోతి. మజ్ఝత్తో హుత్వా విహరితుకామో పన కిం కరోతీతి? ఇట్ఠానిట్ఠేసు ఆపాథం గతేసు నేవ సోమనస్సితో హోతి, న దోమనస్సితో హోతి. ఉపేక్ఖకో విహరేయ్యాతి ఇట్ఠే అరజ్జన్తో అనిట్ఠే అదుస్సన్తో యథా అఞ్ఞే అసమపేక్ఖనేన మోహం ఉప్పాదేన్తి, ఏవం అనుప్పాదేన్తో ఛసు ఆరమ్మణేసు ఛళఙ్గుపేక్ఖాయ ఉపేక్ఖకో విహరేయ్య. తేనేవాహ ‘‘ఛళఙ్గుపేక్ఖావసేన పఞ్చమో’’తి. ఇట్ఠానిట్ఠఛళారమ్మణాపాథే పరిసుద్ధపకతిభావావిజహనలక్ఖణాయ ఛసు ద్వారేసు పవత్తనతో ‘‘ఛళఙ్గుపేక్ఖా’’తి లద్ధనామాయ తత్రమజ్ఝత్తుపేక్ఖాయ వసేన పఞ్చమో వారో వుత్తోతి అత్థో. పఞ్చమం ఛట్ఠఞ్చ ఉత్తానమేవ.
తికణ్డకీసుత్తాదివణ్ణనా నిట్ఠితా.
౭-౧౦. అసప్పురిసదానసుత్తాదివణ్ణనా
౧౪౭-౧౫౦. సత్తమే అసక్కచ్చన్తి అనాదరం కత్వా. దేయ్యధమ్మస్స అసక్కచ్చకరణం నామ అసమ్పన్నం కరోతీతి ఆహ ‘‘న సక్కరిత్వా సుచిం కత్వా దేతీ’’తి, ఉత్తణ్డులాదిదోసవిరహితం సుచిసమ్పన్నం కత్వా న దేతీతి అత్థో. అచిత్తీకత్వాతి న చిత్తే కత్వా, న పూజేత్వాతి అత్థో. పూజేన్తో హి పూజేతబ్బవత్థుం చిత్తే ఠపేతి, న తతో బహి కరోతి. చిత్తం వా అచ్ఛరియం కత్వా పటిపత్తివికరణం సమ్భావనకిరియా, తప్పటిక్ఖేపతో అచిత్తీకరణం అసమ్భావనకిరియా. అగారవేన దేతీతి పుగ్గలే అగరుం కరోన్తో నిసీదనట్ఠానే అసమ్మజ్జిత్వా యత్థ వా తత్థ వా నిసీదాపేత్వా యం వా తం వా ఆధారకం ఠపేత్వా దానం దేతి. అసహత్థాతి న అత్తనో హత్థేన దేతి, దాసకమ్మకరోదీహి దాపేతి. అపవిద్ధం దేతీతి అన్తరా అపవిద్ధం విచ్ఛేదం కత్వా దేతి. తేనాహ ‘‘న నిరన్తరం దేతీ’’తి. అథ వా అపవిద్ధం దేతీతి ఉచ్ఛిట్ఠాదిఛడ్డనీయధమ్మం వియ అవక్ఖిత్తకం కత్వా దేతి. తేనాహ ‘‘ఛడ్డేతుకామో వియ దేతీ’’తి. ‘‘అద్ధా ఇమస్స దానస్స ఫలమేవ ఆగచ్ఛతీ’’తి ఏవం యస్స కమ్మస్సకతాదిట్ఠి అత్థి, సో ఆగమనదిట్ఠికో, అయం పన న తాదిసోతి అనాగమనదిట్ఠికో. తేనాహ ‘‘కతస్స నామ ఫలం ఆగమిస్సతీ’’తిఆది. అట్ఠమాదీసు నత్థి వత్తబ్బం.
అసప్పురిసదానసుత్తాదివణ్ణనా నిట్ఠితా.
తికణ్డకీవగ్గవణ్ణనా నిట్ఠితా.
తతియపణ్ణాసకం నిట్ఠితం.