(౭) ౨. పత్తకమ్మవగ్గో

౧-౪. పత్తకమ్మసుత్తాదివణ్ణనా

౬౧-౬౪. దుతియస్స పఠమే యే అనిట్ఠా న హోన్తి, తే ఇట్ఠాతి అధిప్పేతాతి ఆహ ‘‘అనిట్ఠపటిక్ఖేపేన ఇట్ఠా’’తి. ఇట్ఠాతి చ పరియిట్ఠా వా హోతు మా వా, ఇట్ఠారమ్మణభూతాతి అత్థో. గవేసితమ్పి హి ఇట్ఠన్తి వుచ్చతి, తం ఇధ నాధిప్పేతం. మనేతి మనస్మిం. కన్తాతి వా కమనీయా, కామేతబ్బాతి అత్థో. మనం అప్పాయన్తీతి ఇట్ఠభావేన మనం వడ్ఢేన్తి. కమ్మసాధనో ఇధ భోగ-సద్దోతి ఆహ ‘‘భోగాతి భుఞ్జితబ్బా’’తిఆది. ధమ్మూపఘాతం కత్వా కుసలధమ్మం వినోదేత్వా. ఉపనిజ్ఝాయీయన్తీతి ఉపజ్ఝాయాతి ఆహ ‘‘సుఖదుక్ఖేసు ఉపనిజ్ఝాయితబ్బత్తా’’తి, సుఖదుక్ఖేసు ఉప్పన్నేసు అనుస్సరితబ్బత్తాతి అత్థో. సన్దిట్ఠసమ్భత్తేహీతి ఏత్థ తత్థ తత్థ సఙ్గమ్మ దిట్ఠమత్తా నాతిదళ్హమిత్తా సన్దిట్ఠా, సుట్ఠు భత్తా సినేహవన్తో దళ్హమిత్తా సమ్భత్తా.

విసమలోభన్తి బలవలోభం. సుఖితన్తి సఞ్జాతసుఖం. పీణితన్తి ధాతం సుహితం. తథాభూతో పన యస్మా బలసమ్పన్నో హోతి, తస్మా ‘‘బలసమ్పన్నం కరోతీ’’తి వుత్తం.

సోభనే కాయికవాచసికకమ్మే రతోతి సూరతో ఉకారస్స దీఘం కత్వా, తస్స భావో సోరచ్చం, కాయికవాచసికో అవీతిక్కమో. సో పన అత్థతో సుసీలభావోతి ఆహ ‘‘ఖన్తిసోరచ్చే నివిట్ఠాతి అధివాసనక్ఖన్తియఞ్చ సుసీలతాయ చ నివిట్ఠా’’తి. ఏకమత్తానన్తి ఏకం చిత్తన్తి అత్థో. రాగాదీనఞ్హి పుబ్బభాగియం దమనాది పచ్చేకం ఇచ్ఛితబ్బం, న మగ్గక్ఖణే వియ ఏకజ్ఝం పటిసఙ్ఖానముఖేన పజహనతో. ఏకమత్తానన్తి వా వివేకవసేన ఏకం ఏకాకినం అత్తానం. తేనేవాహ ‘‘ఏకం అత్తనోవ అత్తభావ’’న్తిఆది. ఉపరూపరిభూమీసూతి ఛకామసగ్గసఙ్ఖాతాసు ఉపరూపరికామభూమీసు. కమ్మస్స ఫలం అగ్గం నామ. తం పనేత్థ ఉచ్చగామీతి ఆహ ‘‘ఉద్ధమగ్గమస్సా’’తి. సువగ్గే నియుత్తా, సువగ్గప్పయోజనాతి వా సోవగ్గికా. దసన్నం విసేసానన్తి దిబ్బఆయువణ్ణయససుఖఆధిపతేయ్యానఞ్చేవ ఇట్ఠరూపాదీనఞ్చ ఫలవిసేసానం. వణ్ణగ్గహణేన చేత్థ సకో అత్తభావవణ్ణో గహితో, రూపగ్గహణేన బహిద్ధా రూపారమ్మణం. దుతియతతియచతుత్థాని ఉత్తానత్థానేవ.

పత్తకమ్మసుత్తాదివణ్ణనా నిట్ఠితా.

౫. రూపసుత్తవణ్ణనా

౬౫. పఞ్చమే పమినోతి ఉళారతాదివిసేసం ఏతేనాతి పమాణం, రుపకాయో పమాణం ఏతస్సాతి రూపప్పమాణో. తతో ఏవ రూపే పసన్నోతి రూపప్పసన్నో. ఘోసోతి చేత్థ థుతిఘోసో. లూఖన్తి పచ్చయలూఖతా. ధమ్మాతి సీలాదయో గుణధమ్మా అధిప్పేతా. ఇమేసం పన చతున్నం పుగ్గలానం నానాకరణం పాళియంయేవ ఆగతం. వుత్తఞ్హేతం –

‘‘కతమో చ పుగ్గలో రూపప్పమాణో రూపప్పసన్నో? ఇధేకచ్చో పుగ్గలో ఆరోహం వా పస్సిత్వా పరిణాహం వా పస్సిత్వా సణ్ఠానం వా పస్సిత్వా పారిపూరిం వా పస్సిత్వా తత్థ పమాణం గహేత్వా పసాదం జనేతి. అయం వుచ్చతి పుగ్గలో రూపప్పమాణో రూపప్పసన్నో.

‘‘కతమో చ పుగ్గలో ఘోసప్పమాణో ఘోసప్పసన్నో? ఇధేకచ్చో పుగ్గలో పరవణ్ణనాయ పరథోమనాయ పరపసంసనాయ పరవణ్ణహారికాయ తత్థ పమాణం గహేత్వా పసాదం జనేతి. అయం వుచ్చతి పుగ్గలో ఘోసప్పమాణో ఘోసప్పసన్నో.

‘‘కతమో చ పుగ్గలో లూఖప్పమాణో లూఖప్పసన్నో? ఇధేకచ్చో పుగ్గలో చీవరలూఖం వా పస్సిత్వా పత్తలూఖం వా పస్సిత్వా సేనాసనలూఖం వా పస్సిత్వా వివిధం వా దుక్కరకారికం పస్సిత్వా తత్థ పమాణం గహేత్వా పసాదం జనేతి. అయం వుచ్చతి పుగ్గలో లూఖప్పమాణో లూఖప్పసన్నో.

‘‘కతమో చ పుగ్గలో ధమ్మప్పమాణో ధమ్మప్పసన్నో? ఇధేకచ్చో పుగ్గలో సీలం వా పస్సిత్వా సమాధిం వా పస్సిత్వా పఞ్ఞం వా పస్సిత్వా తత్థ పమాణం గహేత్వా పసాదం జనేతి. అయం వుచ్చతి పుగ్గలో ధమ్మప్పమాణో ధమ్మప్పసన్నో’’తి (పు. ప. ౧౭౧-౧౭౨).

తత్థ ఆరోహన్తి ఉచ్చతం. సా చ ఖో తస్మిం తస్మిం కాలే పమాణయుత్తా దట్ఠబ్బా. పరిణాహన్తి నాతికిసథూలతావసేన పీణతం. సణ్ఠానన్తి తేసం తేసం అఙ్గపచ్చఙ్గానం సుసణ్ఠితతం దీఘరస్సవట్టాదియుత్తట్ఠానేసు తథాభావం. పారిపూరిన్తి సబ్బేసం సరీరావయవానం పరిపుణ్ణతం అవికలతం. తత్థ పమాణం గహేత్వాతి తస్మిం రూపే రూపసమ్పత్తియం పమాణభావం ఉపాదాయ. పసాదం జనేతీతి అధిమోక్ఖం జనేతి ఉప్పాదేతి.

పరవణ్ణనాయాతి ‘‘అసుకో ఏదిసో చ ఏదిసో చా’’తి పరస్స గుణవచనేన. పరథోమనాయాతి పరమ్ముఖా పరస్స సిలాఘుప్పాదకేన అభిత్థవనేన పరేన థుతివసేన, గాథాదిఉపనిబన్ధనేన వుత్తాయ థోమనాయాతి వుత్తం హోతి. పరపసంసనాయాతి పరమ్ముఖా పరస్స గుణసంకిత్తనేన. పరవణ్ణహారికాయాతి పరమ్పరవణ్ణహారికాయ పరమ్పరాయ పరస్స కిత్తనసద్దస్స ఉపసంహారేన. తత్థాతి తస్మిం థుతిఘోసే.

చీవరలూఖన్తి థూలజిణ్ణబహుతున్నకతాదిచీవరస్స లూఖభావం. పత్తలూఖన్తి అనేకగన్థికాహటతాదిపత్తస్స లూఖభావం. వివిధం వా దుక్కరకారికన్తి ధుతఙ్గాదివసేన పవత్తనానావిధం దుక్కరచరియం. సీలం వా పస్సిత్వాతి సీలపారిపూరివసేన విసుద్ధం కాయవచీసుచరితం ఞాణచక్ఖునా పస్సిత్వా, ఝానాదిఅధిగమసుద్ధిసమాధిం వా విపస్సనాభిఞ్ఞాసఙ్ఖాతం పఞ్ఞం వా పస్సిత్వాతి అత్థో.

ఏవమేతస్మిం చతుప్పమాణే లోకసన్నివాసే బుద్ధేసు అప్పసన్నా మన్దా, పసన్నా బహుకా. రూపప్పమాణస్స హి బుద్ధరూపతో ఉత్తరి పసాదావహం రూపం నామ నత్థి. ఘోసప్పమాణస్స బుద్ధానం కిత్తిఘోసతో ఉత్తరి పసాదావహో ఘోసో నామ నత్థి. లూఖప్పమాణస్స కాసికాని వత్థాని మహారహాని కఞ్చనభాజనాని తిణ్ణం ఉతూనం అనుచ్ఛవికే సబ్బసమ్పత్తియుత్తే పాసాదవరే పహాయ పంసుకూలచీవరసేలమయపత్తరుక్ఖమూలాదిసేనాసనసేవినో బుద్ధస్స భగవతో లూఖతో ఉత్తరి పసాదావహం అఞ్ఞం లూఖం నామ నత్థి. ధమ్మప్పమాణస్స సదేవకే లోకే అసాధారణసీలాదిగుణస్స తథాగతస్స సీలాదిగుణతో ఉత్తరి పసాదావహో అఞ్ఞో సీలాదిగుణో నామ నత్థి. ఇతి భగవా ఇమం చతుప్పమాణికం లోకసన్నివాసం ముట్ఠినా గహేత్వా వియ ఠితోతి.

పమాణింసూతి పమాణం అగ్గహేసుం. నియకజ్ఝత్తే తస్స గుణం న జానాతీతి తస్స అబ్భన్తరే పవత్తమానం సీలాదిగుణం న జానాతి. సేసం సువిఞ్ఞేయ్యమేవ.

రూపసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౭. అహిరాజసుత్తవణ్ణనా

౬౭. సత్తమే దట్ఠవిసానేవాతి అవధారణేన దిట్ఠవిసాదయో నివత్తేతి. కట్ఠముఖాదయో హి చత్తారో ఆసీవిసా దట్ఠవిసో, దిట్ఠవిసో, ఫుట్ఠవిసో, వాతవిసోతి పచ్చేకం చతుబ్బిధా హోన్తీతి విసవేగవికారవసేన సోళస వుత్తా. తేసు దట్ఠవిసానంయేవ ఇధ గహణం, న ఇతరేసన్తి దస్సేతి. సేసం సువిఞ్ఞేయ్యమేవ.

అహిరాజసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౮. దేవదత్తసుత్తవణ్ణనా

౬౮. అట్ఠమే కాలే సమ్పత్తేతి గబ్భస్స పరిపాకగతత్తా విజాయనకాలే సమ్పత్తే. పోతకన్తి అస్సతరియా పుత్తం. ‘‘ఫలం వే కదలిం హన్తీ’’తిఆదిగాథాయ కుక్కుజకేనేవ పత్తవట్టిపసవస్స ఉచ్ఛిన్నత్తా ఫలుప్పత్తి కదలియా పరాభవాయ హోతీతి ఆహ ‘‘ఫలం వే కదలిం హన్తీ’’తి. కుక్కుజకం నామ కదలియా పుప్ఫనాళం. తథా ఫలపాకపరియోసానత్తా ఓసధీనం ‘‘ఫలం వేళుం నళ’’న్తి వుత్తం. అయం పనేత్థ పిణ్డత్థో – యథా అత్తనో ఫలం కదలివేళునళే వినాసేతి, గబ్భో చ అస్సతరిం, ఏవం అత్తనో కమ్మభూతో సక్కారో అసప్పురిసం వినాసేతీతి.

దేవదత్తసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౯. పధానసుత్తవణ్ణనా

౬౯. నవమే పదహతి ఏతేహీతి పధానాని. ఉత్తమవీరియాని సేట్ఠవీరియాని విసిట్ఠస్స అత్థస్స సాధనతో. కిలేసానం సంవరత్థాయాతి యథా అభిజ్ఝాదయో న ఉప్పజ్జన్తి, ఏవం సతియా ఉపట్ఠానేన కిలేసానం సంవరణత్థాయ. పజహనత్థాయాతి కామవితక్కాదీనం వినోదనత్థాయ. పధానన్తి తస్సేవ పజహనస్స సాధనవసేన పవత్తవీరియం. కుసలానం ధమ్మానం బ్రూహనత్థాయాతి బోజ్ఝఙ్గసఙ్ఖాతానం కుసలధమ్మానం వడ్ఢనత్థాయ. పధానన్తి తస్సేవ వడ్ఢనస్స సాధనవసేన పవత్తవీరియం.

పధానసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౧౦. అధమ్మికసుత్తవణ్ణనా

౭౦. దసమే విసమన్తి భావనపుంసకమేతం. తేనాహ ‘‘విసమా హుత్వా’’తి. అసమయేనాతి అకాలే. భుమ్మత్థే హేతం కరణవచనం. పకట్ఠం పధానం అఞ్జసం ఏతేసన్తి పఞ్జసా, అఞ్జసం పగతా పటిపన్నాతి వా పఞ్జసా, పకతిమగ్గగామినో. న పఞ్జసా అపఞ్జసా, అమగ్గప్పటిపన్నా. తే పన యస్మా మగ్గతో అపగతా నామ హోన్తి, తస్మా వుత్తం ‘‘మగ్గతో అపగతా’’తిఆది.

గాథాసు పన ఏవమేత్థ సమ్బన్ధో వేదితబ్బో. గున్నం చే తరమానానన్తి గావీసు మహోఘం తరన్తీసు. జిమ్హం గచ్ఛతి పుఙ్గవోతి యది యూథపతి ఉసభో కుటిలం గచ్ఛతి. సబ్బా తా జిమ్హం గచ్ఛన్తీతి సబ్బా తా గావియో కుటిలమేవ గచ్ఛన్తి. కస్మా? నేత్తే జిమ్హం గతే సతి తస్స కుటిలగతత్తా. సో హి తాసం పచ్చయికో ఉపద్దవహరో చ. ఏవమేవన్తి యథా చేతం, ఏవమేవ యో మనుస్సేసు పధానసమ్మతో, యది సో అధమ్మచారీ సియా, యే తస్స అనుజీవినో, సబ్బేపి అధమ్మికా హోన్తి. సామిసమ్పదా హి పకతిసమ్పదం సమ్పాదేతి. యస్మా ఏతదేవం, తస్మా సబ్బం రట్ఠం దుక్ఖం సేతి, రాజా చే హోతి అధమ్మికో.

అధమ్మికసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

పత్తకమ్మవగ్గవణ్ణనా నిట్ఠితా.