౨. చరవగ్గో

౧. చరసుత్తవణ్ణనా

౧౧. దుతియస్స పఠమే చరతోతి గచ్ఛన్తస్స, చఙ్కమన్తస్స వా. ఉప్పజ్జతి కామవితక్కో వాతి వత్థుకామేసు అవీతరాగతాయ తాదిసే పచ్చయే కామపటిసంయుత్తో వా వితక్కో ఉప్పజ్జతి చే, యది ఉప్పజ్జతి. బ్యాపాదవితక్కో వా విహింసావితక్కో వాతి ఆఘాతవినయే విసేసేన చిత్తస్స అదమితత్తా ఆఘాతనిమిత్తే బ్యాపాదపటిసంయుత్తో వా వితక్కో, లేడ్డుదణ్డాదీతి పరహింసనవసేన విహింసాపటిసంయుత్తో వా వితక్కో ఉప్పజ్జతి చేతి సమ్బన్ధో. తం చే భిక్ఖు అధివాసేతీతి తం యథావుత్తం కామవితక్కాదిం యథాపచ్చయం అత్తనో చిత్తే ఉప్పన్నం ‘‘ఇతిపాయం వితక్కో పాపకో, ఇతిపి అకుసలో, ఇతిపి సావజ్జో, సో చ ఖో అత్తబ్యాబాధాయ సంవత్తతీ’’తిఆదినా నయేన పచ్చవేక్ఖణాయ అభావతో అధివాసేతి అత్తనో చిత్తం ఆరోపేత్వా వాసేతి. అధివాసేన్తోయేవ చ నప్పజహతి తదఙ్గాదిప్పహానవసేన న పటినిస్సజ్జతి. తతో ఏవ చ న వినోదేతి అత్తనో చిత్తసన్తానతో న నుదతి న నీహరతి. తథా అవినోదనతో న బ్యన్తీకరోతి న విగతన్తం కరోతి. ఆతాపీ పహితత్తో యథా తేసం అన్తోపి నావసిస్సతి అన్తమసో భఙ్గమత్తమ్పి, ఏవం కరోతి, అయం పన తథా న కరోతీతి అత్థో. తథాభూతో పన న అనభావం గమేతి అను అను అభావం న గమేతి. న పజహతి చే, న వినోదేతి చేతి ఇతిఆదినా చే-సద్దం యోజేత్వా అత్థో వేదితబ్బో.

ఏవంభూతోతి ఏవం కామవితక్కాదీహి పాపవితక్కేహి సమఙ్గిభూతో. అనాతాపీతి కిలేసానం ఆతాపయికస్స వీరియస్స అభావేన అనాతాపీ. పాపుత్రాసలక్ఖణస్స ఓత్తప్పస్స అభావేన అనోత్తాపీ. సతతం సమితం సబ్బకాలం నిరన్తరం. కుసీతో హీనవీరియోతి కుసలేహి ధమ్మేహి పరిహాపయిత్వా అకుసలపక్ఖే కుచ్ఛితం సీదనతో కోసజ్జసమన్నాగమేన చ కుసీతో, సమ్మప్పధానవీరియాభావేన హీనవీరియో వీరియవిరహితోతి వుచ్చతి కథీయతి. ఠితస్సాతి గమనం ఉపచ్ఛిన్దిత్వా తిట్ఠతో. సయనఇరియాపథస్స విసేసతో కోసజ్జపక్ఖికత్తా యథా తంసమఙ్గినో భావితత్తా సమ్భవన్తి, తం దస్సేతుం ‘‘జాగరస్సా’’తి వుత్తం.

సుక్కపక్ఖే తఞ్చే భిక్ఖు నాధివాసేతీతి ఆరద్ధవీరియస్సపి విహరతో అనాదిమతి సంసారే చిరకాలభావితత్తా తథారూపపచ్చయసమాయోగే సతిసమ్మోసేన వా కామవితక్కాది ఉప్పజ్జతి చే, తం భిక్ఖు అత్తనో చిత్తం ఆరోపేత్వా న వాసేతి, అబ్భన్తరే న వాసేతీతి అత్థో. అనధివాసేన్తో కిం కరోతి? పజహతి ఛడ్డేతి. కిం కచవరం వియ పిటకేనాతి? న, అపిచ ఖో తం వినోదేతి నుదతి నీహరతి. కిం బలిబద్దం వియ పతోదేనాతి? న, అథ ఖో బ్యన్తీకరోతి విగతన్తం కరోతి, యథా తేసం అన్తోపి నావసిస్సతి అన్తమసో భఙ్గమత్తమ్పి, తథా తే కరోతి. కథం పన తే తథా కరోతి? అనభావం గమేతి అను అను అభావం గమేతి, విక్ఖమ్భనప్పహానేన యథా సువిక్ఖమ్భితా హోన్తి, తథా నే కరోతీతి వుత్తం హోతి.

ఏవంభూతోతిఆదీసు ఏవం కామవితక్కాదీనం అనధివాసేన సువిసుద్ధాసయో సమానో తాయ చ ఆసయసమ్పత్తియా తన్నిమిత్తాయ చ పయోగసమ్పత్తియా పరిసుద్ధసీలో ఇన్ద్రియేసు గుత్తద్వారో భోజనే మత్తఞ్ఞూ సతిసమ్పజఞ్ఞేన సమన్నాగతో జాగరియం అనుయుత్తో తదఙ్గాదివసేన కిలేసానం ఆతాపనలక్ఖణేన వీరియేన సమన్నాగతత్తా ఆతాపీ. సబ్బసో పాపుత్రాసేన సమన్నాగతత్తా ఓత్తాపీ సతతం రత్తిన్దివం. సమితం నిరన్తరం సమథవిపస్సనానుయోగవసేన చతుబ్బిధసమ్మప్పధానసిద్ధియా ఆరద్ధవీరియో పహితత్తో. నిబ్బానం పతి పేసితచిత్తోతి వుచ్చతి కథీయతీతి అత్థో.

గాథాసు గేహనిస్సితన్తి ఏత్థ గేహవాసీహి అపరిచ్చత్తత్తా గేహవాసిసభావత్తా గేహధమ్మత్తా వా గేహం వుచ్చతి వత్థుకామో. అథ వా గేహప్పటిబద్ధభావతో, కిలేసకామానం నివాసట్ఠానభావతో వా గేహాతి వుచ్చన్తి, తంవత్థుకత్తా కామవితక్కాది గేహనిస్సితం నామ. కుమ్మగ్గపటిపన్నోతి యస్మా అరియమగ్గస్స ఉప్పథభావతో అభిజ్ఝాదయో తదేకట్ఠధమ్మా చ కుమ్మగ్గో, తస్మా కామవితక్కాదిబహులో కుమ్మగ్గపటిపన్నో. మోహనేయ్యేసు ముచ్ఛితోతి మోహసంవత్తనియేసు రూపాదీసు ముచ్ఛితో సమ్మత్తో అజ్ఝోపన్నో. సమ్బోధిన్తి అరియమగ్గఞాణం. ఫుట్ఠన్తి ఫుసితుం పత్తుం పాపో సో తాదిసో మిచ్ఛాసఙ్కప్పగోచరో పుగ్గలో అభబ్బో, న కదాచి తం పాపుణాతీతి అత్థో.

వితక్కం సమయిత్వానాతి యథావుత్తం మిచ్ఛావితక్కం పటిసఙ్ఖానభావనాబలేన వూపసమేత్వా. వితక్కూపసమే రతోతి నవన్నమ్పి మహావితక్కానం అచ్చన్తూపసమభూతే అరహత్తే, నిబ్బానే ఏవ వా అజ్ఝాసయేన రతో అభిరతో. భబ్బో సోతి సో యథావుత్తో సమ్మాపటిపజ్జమానో పుగ్గలో పుబ్బభాగే సమథవిపస్సనాబలేన సబ్బవితక్కే యథారహం తదఙ్గాదివసేన వూపసమేత్వా ఠితో విపస్సనం ఉస్సుక్కాపేత్వా మగ్గపటిపాటియా అరహత్తమగ్గఞాణసఙ్ఖాతం నిబ్బానసఙ్ఖాతఞ్చ అనుత్తరం సమ్బోధిం ఫుట్ఠుం అధిగన్తుం భబ్బో అరహా. ఏవమేత్థ పాళివణ్ణనా వేదితబ్బా.

చరసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౨. సీలసుత్తవణ్ణనా

౧౨. దుతియే సమ్పన్నసీలాతి ఏత్థ తివిధం సమ్పన్నం పరిపుణ్ణసమఙ్గిమధురవసేన. తత్థ –

‘‘సమ్పన్నం సాలికేదారం, సువా భుఞ్జన్తి కోసియ;

పటివేదేమి తే బ్రహ్మే, న నే వారేతుముస్సహే’’తి. (జా. ౧.౧౪.౧) –

ఇదం పరిపుణ్ణసమ్పన్నం నామ. ‘‘ఇమినా పాతిమోక్ఖసంవరేన ఉపేతో హోతి సముపేతో ఉపాగతో సముపాగతో ఉపపన్నో సమ్పన్నో సమన్నాగతో’’తి (విభ. ౫౧౧) ఇదం సమఙ్గిసమ్పన్నం నామ. ‘‘ఇమిస్సా, భన్తే, మహాపథవియా హేట్ఠిమతలం సమ్పన్నం, సేయ్యథాపి ఖుద్దమధుం అనీలకం, ఏవమస్సాద’’న్తి (పారా. ౧౭) ఇదం మధురసమ్పన్నం నామ. ఇధ పరిపుణ్ణసమ్పన్నవసేన అత్థం దస్సేన్తో ‘‘సమ్పన్నసీలాతి పరిపుణ్ణసీలా’’తి ఆహ. సమఙ్గిసమ్పన్నవసేనపి అత్థో యుజ్జతియేవ, తస్మా సమ్పన్నసీలాతి పరిపుణ్ణసీలా హుత్వాతిపి సీలసమఙ్గినో హుత్వాతిపి ఏవమేత్థ అత్థో దట్ఠబ్బో. తత్థ సీలస్స అనవసేససమాదానేన అఖణ్డాదిభావప్పత్తియా పరిపుణ్ణసీలా, సమాదానతో పట్ఠాయ అవిచ్ఛిన్దనతో సీలసమఙ్గినో. సమాదానవతో హి అచ్చన్తవిరోధిధమ్మానుప్పత్తియా సీలసమఙ్గితా వేదితబ్బా, చేతనాదీనం పన సీలనలక్ఖణానం ధమ్మానం పవత్తిలక్ఖణేన వత్తబ్బమేవ నత్థి.

తత్థ ‘‘పరిపుణ్ణసీలా’’తి ఇమినా అత్థేన ఖేత్తదోసవిగమేన ఖేత్తపారిపూరీ వియ సీలదోసవిగమేన సీలపారిపూరీ వుత్తా హోతి. యథా హి ఖేత్తం బీజఖణ్డం, వప్పఖణ్డం, ఉదకఖణ్డం, ఊసఖణ్డన్తి చతుదోససమన్నాగతం అపరిపూరం హోతి. తత్థ బీజఖణ్డం నామ యత్థ అన్తరన్తరా బీజాని ఖణ్డాని వా పూతీని వా హోన్తి, తాని యత్థ పతన్తి, తత్థ సస్సం న ఉట్ఠేతి, ఖేత్తం ఖణ్డం హోతి, అపరిపూరం హోతీతి అత్థో. వప్పఖణ్డం నామ యత్థ అకుసలో బీజాని వపన్తో అన్తరన్తరా నిపాతేతి. ఏవఞ్హి సబ్బత్థ సస్సం న ఉట్ఠేతి, ఖేత్తం ఖణ్డం హోతి. ఉదకఖణ్డం నామ యత్థ కత్థచి ఉదకం అతిబహుం వా హోతి, న వా హోతి. తత్రాపి హి సస్సాని న ఉట్ఠేన్తి, ఖేత్తం ఖణ్డం హోతి. ఊసఖణ్డం నామ యత్థ కస్సకో కిస్మిఞ్చి పదేసే నఙ్గలేన భూమిం చత్తారో పఞ్చ వారే కసన్తో అతిగమ్భీరం కరోతి, తతో ఊసం ఉప్పజ్జతి. తత్రాపి హి సస్సం న ఉట్ఠేతి, ఖేత్తం ఖణ్డం హోతి, తాదిసఞ్చ ఖేత్తం న మహప్ఫలం హోతి న మహానిసంసం. తత్రాపి బహుమ్పి వపిత్వా అప్పం లభతి. ఇమేసం పన చతున్నం దోసానం విగమా ఖేత్తం పరిపుణ్ణం హోతి, తాదిసఞ్చ ఖేత్తం మహప్ఫలం హోతి మహానిసంసం. ఏవమేవ ఖణ్డం, ఛిద్దం, సబలం, కమ్మాసన్తి చతుదోససమన్నాగతం సీలం అపరిపూరం హోతి, తాదిసఞ్చ సీలం న మహప్ఫలం హోతి న మహానిసంసం. ఇమేసం పన చతున్నం దోసానం విగమా సీలం పరిపుణ్ణం హోతి, తాదిసఞ్చ సీలం మహప్ఫలం హోతి మహానిసంసం.

‘‘సీలసమఙ్గినో’’తి ఇమినా పనత్థేన సీలేన సమఙ్గిభూతా సమోధానగతా సమన్నాగతా హుత్వా విహరథాతి ఇదమేవ వుత్తం హోతి. తత్థ ద్వీహి కారణేహి సమ్పన్నసీలతా హోతి సీలవిపత్తియా ఆదీనవదస్సనేన, సీలసమ్పత్తియా చ ఆనిసంసదస్సనేన. తదుభయమ్పి విసుద్ధిమగ్గే (విసుద్ధి. ౧.౧౪) విత్థారితం. తత్థ ‘‘సమ్పన్నసీలాతి ఏత్తావతా చ కిర భగవా చతుపారిసుద్ధిసీలం ఉద్దిసిత్వా ‘పాతిమోక్ఖసంవరసంవుతా’తి ఇమినా తత్థ జేట్ఠకసీలం విత్థారేత్వా దస్సేతీ’’తి దివావిహారవాసీ సుమత్థేరో ఆహ. అన్తేవాసికో పనస్స తేపిటకచూళనాగత్థేరో ఆహ – ‘‘ఉభయత్థాపి పాతిమోక్ఖసంవరో భగవతా వుత్తో, పాతిమోక్ఖసంవరోయేవ హి సీలం, ఇతరాని పన తీణి సీలన్తి వుత్తట్ఠానం నామ అత్థీ’’తి వత్వా తం అననుజానన్తో ఆహ – ‘‘ఇన్ద్రియసంవరో నామ ఛద్వారరక్ఖామత్తకమేవ, ఆజీవపారిసుద్ధి ధమ్మేన సమేన పచ్చయుప్పత్తిమత్తకం, పచ్చయనిస్సితం పటిలద్ధపచ్చయే ఇదమత్థన్తి పచ్చవేక్ఖిత్వా పరిభుఞ్జనమత్తకం. నిప్పరియాయేన పాతిమోక్ఖసంవరోవ సీలం. యస్స సో భిన్నో, అయం ఛిన్నసీసో వియ పురిసో హత్థపాదే, సేసాని రక్ఖిస్సతీతి న వత్తబ్బో. యస్స పన సో అరోగో, అయం అచ్ఛిన్నసీసో వియ పురిసో జీవితం, సేసాని పున పాకతికాని కత్వా రక్ఖితుం సక్కోతి. తస్మా ‘సమ్పన్నసీలా’తి ఇమినా పాతిమోక్ఖసంవరం ఉద్దిసిత్వా ‘సమ్పన్నపాతిమోక్ఖా’తి తస్సేవ వేవచనం వత్వా తం విత్థారేత్వా దస్సేన్తో ‘పాతిమోక్ఖసంవరసంవుతా’తిఆదిమాహా’’తి.

పాతిమోక్ఖసంవరసీలేన సంవుతాతి యో నం పాతి రక్ఖతి, తం మోక్ఖేతి మోచేతి ఆపాయికాదీహి దుక్ఖేహీతి పాతిమోక్ఖన్తి లద్ధనామేన సిక్ఖాపదసీలేన పిహితకాయవచీద్వారా. ఏవంభూతా చ తేన ఉపేతా సమన్నాగతా నామ హోన్తీతి ఆహ ‘‘ఉపేతా హుత్వా’’తి. ఆచారేన చ గోచరేన చ సమ్పన్నాతి కాయికవాచసికఅవీతిక్కమసఙ్ఖాతేన ఆచారేన, న-వేసియగోచరతాదిసఙ్ఖాతేన గోచరేన చ సమ్పన్నా, సమ్పన్నఆచారగోచరాతి అత్థో. అణుప్పమాణేసూతి అతిపరిత్తకేసు అనాపత్తిగమనీయేసు. దుక్కటదుబ్భాసితమత్తేసూతి అపరే. దోసేసూతి గారయ్హేసు అకుసలధమ్మేసు. భయతో దస్సనసీలాతి పరమాణుమత్తమ్పి వజ్జం సినేరుప్పమాణం వియ కత్వా భాయనసీలా. సబ్బసిక్ఖాకోట్ఠాసేసూతి మూలపఞ్ఞత్తిఅనుపఞ్ఞత్తిసబ్బత్థపఞ్ఞత్తిపదేసపఞ్ఞత్తిఆదిభేదేసు. తం తం సమాదాతబ్బం సమాదాయాతి యం కిఞ్చి సిక్ఖాకోట్ఠాసేసు మూలపఞ్ఞత్తిఆదిభేదేసు సిక్ఖితబ్బం పటిపజ్జితబ్బం పూరితబ్బం కాయికం వాచసికం వా సీలం, తం సబ్బం సమ్మా ఆదాయ, సమ్మదేవ సక్కచ్చం సబ్బసో చ ఆదియిత్వాతి అత్థో.

ఉదయం పస్సన్తో పఞ్చవీసతి లక్ఖణాని పస్సతీతి ‘‘అవిజ్జాసముదయా రూపసముదయోతి పచ్చయసముదయట్ఠేన రూపక్ఖన్ధస్స ఉదయం పస్సతి. తణ్హాసముదయా…పే… కమ్మసముదయా…పే… ఆహారసముదయా రూపసముదయోతి పచ్చయసముదయట్ఠేన రూపక్ఖన్ధస్స ఉదయం పస్సతి. నిబ్బత్తిలక్ఖణం పస్సన్తోపి రూపక్ఖన్ధస్స ఉదయం పస్సతి. రూపక్ఖన్ధస్స ఉదయం పస్సన్తో ఇమాని పఞ్చ లక్ఖణాని పస్సతి. తథా అవిజ్జాసముదయా వేదనాసముదయోతి పచ్చయసముదయట్ఠేన వేదనాక్ఖన్ధస్స ఉదయం పస్సతి. తణ్హాసముదయా…పే… కమ్మసముదయా…పే… ఫస్ససముదయా వేదనాసముదయోతి పచ్చయసముదయట్ఠేన వేదనాక్ఖన్ధస్స ఉదయం పస్సతి. నిబ్బత్తిలక్ఖణం పస్సన్తోపి వేదనాక్ఖన్ధస్స ఉదయం పస్సతి. వేదనాక్ఖన్ధస్స ఉదయం పస్సన్తో ఇమాని పఞ్చ లక్ఖణాని పస్సతీ’’తిఆదినా నయేన ఏకేకస్మిం ఖన్ధే పఞ్చ పఞ్చ కత్వా వుత్తాని పఞ్చవీసతి ఉదయలక్ఖణాని పస్సతి.

వయం పస్సన్తో పఞ్చవీసతి లక్ఖణాని పస్సతీతి ‘‘అవిజ్జానిరోధా రూపనిరోధోతి పచ్చయనిరోధట్ఠేన రూపక్ఖన్ధస్స వయం పస్సతి. తణ్హానిరోధా…పే… కమ్మనిరోధా…పే… ఆహారనిరోధా రూపనిరోధోతి పచ్చయనిరోధట్ఠేన రూపక్ఖన్ధస్స వయం పస్సతి. విపరిణామలక్ఖణం పస్సన్తోపి రూపక్ఖన్ధస్స వయం పస్సతి. రూపక్ఖన్ధస్స వయం పస్సన్తో ఇమాని పఞ్చ లక్ఖణాని పస్సతి. అవిజ్జానిరోధా…పే… తణ్హానిరోధా…పే… ఫస్సనిరోధా వేదనానిరోధోతి పచ్చయనిరోధట్ఠేన వేదనాక్ఖన్ధస్స వయం పస్సతి. విపరిణామలక్ఖణం పస్సన్తోపి వేదనాక్ఖన్ధస్స వయం పస్సతీ. వేదనాక్ఖన్ధస్స వయం పస్సన్తో ఇమాని పఞ్చ లక్ఖణాని పస్సతి’’తిఆదినా నయేన ఏకేకస్మిం ఖన్ధే పఞ్చ పఞ్చ కత్వా వుత్తాని పఞ్చవీసతి వయలక్ఖణాని పస్సతి. పేసితత్తోతి నిబ్బానం పతి పేసితచిత్తో. కథయన్తీతి తథావిధం భిక్ఖుం బుద్ధాదయో అరియా ఆచిక్ఖన్తి.

యతం చరేతి వాయమమానో చరేయ్య, చఙ్కమనాదివసేన గమనం కప్పేన్తోపి ‘‘అనుప్పన్నానం పాపకానం అకుసలానం ధమ్మానం అనుప్పాదాయ ఛన్దం జనేతి వాయమతీ’’తిఆదినా (విభ. ౪౩౨) నయేన వుత్తప్పధానవీరియం కరోన్తో ఘటేన్తో వాయమన్తో యథా అకుసలధమ్మా పహీయన్తి, కుసలధమ్మా భావనాపారిపూరిం గచ్ఛన్తి, ఏవం గమనం కప్పేయ్యాతి అత్థో. ఏస నయో సేసేసుపి. యతమేనం పసారయేతి ఏతం పసారేతబ్బం హత్థపాదాదిం యతం యతమానో యథావుత్తవీరియసమఙ్గీ హుత్వా పసారేయ్య, సబ్బత్థ పధానం న జహేయ్యాతి అధిప్పాయో.

ఇదాని యథా పటిపజ్జన్తో యతం యతన్తో నామ హోతి, తం పటిపదం దస్సేతుం ‘‘ఉద్ధ’’న్తిఆది వుత్తం. తత్థ ఉద్ధన్తి ఉపరి. తిరియన్తి పరితో, పురత్థిమదిసాదివసేన సమన్తతో దిసాభాగేసూతి అత్థో. అపాచీనన్తి హేట్ఠా. యావతా జగతో గతీతి యత్తకా సత్తసఙ్ఖారభేదస్స లోకస్స పవత్తి, తత్థ సబ్బత్థాతి అత్థో. ఏత్తావతా అనవసేసతా సమ్మసనఞాణస్స విసయం సఙ్గహేత్వా దస్సేతి. సమవేక్ఖితాతి సమా హేతునా ఞాయేన అవేక్ఖితా, అనిచ్చాదివసేన విపస్సితాతి వుత్తం హోతి. ధమ్మానన్తి సత్తసుఞ్ఞానం. ఖన్ధానన్తి రూపాదీనం పఞ్చన్నం ఖన్ధానం. ఉదయబ్బయన్తి ఉదయఞ్చ వయఞ్చ. ఇదం వుత్తం హోతి – ఉపరి తిరియం అధోతి తిధా సఙ్గహితే సబ్బస్మిం లోకే అతీతాదిభేదభిన్నానం పఞ్చుపాదానక్ఖన్ధసఙ్ఖాతానం సబ్బేసం రూపారూపధమ్మానం అనిచ్చాదిసమ్మసనాధిగతేన ఉదయబ్బయఞాణేన పఞ్చవీసతియా ఆకారేహి ఉదయం, పఞ్చవీసతియా ఆకారేహి వయం సమవేక్ఖితా సమనుపస్సితా భవేయ్యాతి.

చేతోసమథసామీచిన్తి చిత్తసంకిలేసానం అచ్చన్తవూపసమనతో చేతోసమథసఙ్ఖాతస్స అరియమగ్గస్స అనుచ్ఛవికం పటిపదాఞాణదస్సనవిసుద్ధిం. సిక్ఖమానన్తి పటిపజ్జమానం భావేన్తం ఞాణపరమ్పరా నిబ్బత్తేన్తం. సదాతి సబ్బకాలం రత్తిఞ్చేవ దివా చ. సతన్తి చతుసమ్పజఞ్ఞసమన్నాగతాయ సతియా సతోకారీ. ఏవమ్పేత్థ గాథావణ్ణనా దట్ఠబ్బా. సేసమేత్థ సువిఞ్ఞేయ్యమేవ.

సీలసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౩. పధానసుత్తవణ్ణనా

౧౩. తతియే ఉత్తమవీరియానీతి సేట్ఠవీరియాని విసిట్ఠస్స అత్థస్స సాధనతో. మారో ధియ్యతి ఏత్థాతి మారధేయ్యం, కిలేసమారస్స పవత్తిట్ఠానభూతం, తం తేభూమకవట్టన్తి ఆహ ‘‘తేభూమకవట్టసఙ్ఖాతం మారధేయ్య’’న్తి. జాతిమరణతో జాతం భయం జాతిమరణభయం, జాతిమరణమేవ వా భయహేతుతో భయన్తి జాతిమరణభయం. తేనాహ ‘‘జాతిఞ్చ మరణఞ్చ…పే… భయస్సా’’తి సేసం ఉత్తానమేవ.

పధానసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౪. సంవరసుత్తవణ్ణనా

౧౪. చతుత్థే సంవరాదీనం సాధనవసేన పదహతి ఏతేహీతి పధానాని. సంవరన్తస్స ఉప్పన్నవీరియన్తి యథా అభిజ్ఝాదయో న ఉప్పజ్జన్తి, ఏవం సతియా ఉపట్ఠానే చక్ఖాదీనం పిదహనే అనలసస్స ఉప్పన్నవీరియం. పజహన్తస్సాతి వినోదేన్తస్స. ఉప్పన్నవీరియన్తి తస్సేవ పహానస్స సాధనవసేన పవత్తవీరియం. భావేన్తస్స ఉప్పన్నవీరియన్తి ఏత్థాపి ఏసేవ నయో. సమాధినిమిత్తన్తి సమాధి ఏవ. పురిముప్పన్నసమాధి హి పరతో ఉప్పజ్జనకసమాధిస్స కారణం హోతీతి ‘‘సమాధినిమిత్త’’న్తి వుత్తం.

ఉపధివివేకత్తాతి ఖన్ధూపధిఆదిఉపధీహి వివిత్తత్తా వినిస్సటత్తా. తం ఆగమ్మాతి తం నిబ్బానం మగ్గేన అధిగమహేతు. రాగాదయో విరజ్జన్తి ఏత్థ, ఏతేనాతి విరాగో. ఏవం నిరోధోపి దట్ఠబ్బో. యస్మా ఇధ బోజ్ఝఙ్గమిస్సకవసేన ఇచ్ఛితా, తస్మా ‘‘ఆరమ్మణవసేన వా అధిగన్తబ్బవసేన వా’’తి వుత్తం. తత్థ అధిగన్తబ్బవసేనాతి తన్నిన్నతావసేన. వోస్సగ్గపరిణామిన్తి వోస్సగ్గవసేన పరిణామితం పరిచ్చజనవసేన చేవ పక్ఖన్దనవసేన చ పరిణామనసీలం. తేనాహ ‘‘ద్వే వోస్సగ్గా’’తిఆది. ఖన్ధానం పరిచ్చజనం నామ తప్పటిబద్ధకిలేసప్పహానవసేనాతి యేనాకారేన విపస్సనా కిలేసే పజహతి, తేనేవాకారేన తన్నిమిత్తక్ఖన్ధే చ పజహతీతి వత్తబ్బతం అరహతీతి ఆహ ‘‘విపస్సనా…పే… పరిచ్చజతీ’’తి. యస్మా విపస్సనా వుట్ఠానగామినిభావం పాపుణన్తీ నిన్నపోణపబ్భారభావేన ఏకంసతో నిబ్బానం పక్ఖన్దతీతి వత్తబ్బతం లభతి, మగ్గో చ సముచ్ఛేదవసేన కిలేసే ఖన్ధే చ రాగం పరిచ్చజతి, తస్మా యథాక్కమం విపస్సనామగ్గానం వసేన పక్ఖన్దనపరిచ్చాగవోస్సగ్గా వేదితబ్బా. వోసగ్గత్థాయాతి పరిచ్చాగవోస్సగ్గత్థాయ చేవ పక్ఖన్దనవోస్సగ్గత్థాయ చ. పరిణమతీతి పరిచ్చజతి. తం పన పరిణామనం వుట్ఠానగామినిభావప్పత్తియా చేవ అరియమగ్గభావప్పత్తియా చ ఇచ్ఛితన్తి ఆహ ‘‘విపస్సనాభావఞ్చ మగ్గభావఞ్చ పాపుణాతీ’’తి. సేసపదేసూతి ‘‘ధమ్మవిచయసమ్బోజ్ఝఙ్గం భావేతీ’’తిఆదీసు సేససమ్బోజ్ఝఙ్గకోట్ఠాసేసు.

భద్దకన్తి అభద్దకానం నీవరణాదిపాపధమ్మానం విక్ఖమ్భనేన రాగవిగమనేన ఏకన్తహితత్తా దుల్లభత్తా చ భద్దకం సున్దరం. న హి అఞ్ఞం సమాధినిమిత్తం ఏవం దుల్లభం రాగస్స ఉజువిపచ్చనీకభూతం అత్థి. అనురక్ఖతీతి ఏత్థ అనురక్ఖనా నామ అధిగతసమాధితో యథా పరిహాని న హోతి, ఏవం పటిపత్తిసాసన-తప్పటిపక్ఖవిగమనేనాతి ఆహ ‘‘సమాధీ’’తిఆది. అట్ఠికసఞ్ఞాదికాతి అట్ఠికజ్ఝానాదికా. సఞ్ఞాసీసేన హి ఝానం వదతి. సేసమేత్థ ఉత్తానమేవ.

సంవరసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౫. పఞ్ఞత్తిసుత్తవణ్ణనా

౧౫. పఞ్చమే అత్తభావో ఏతేసం అత్థీతి అత్తభావినో, తేసం అత్తభావీనం. తేనాహ ‘‘అత్తభావవన్తాన’’న్తి. యావ ఛత్తింసాయ ఇన్దానం ఆయుప్పమాణం, తావ పణీతే కామే పరిభుఞ్జీతి మన్ధాతురాజా కిర ఏకదివసం అత్తనో పరిణాయకరతనం పుచ్ఛి – ‘‘అత్థి ను ఖో మనుస్సలోకతో రమణీయతరం ఠాన’’న్తి. కస్మా దేవ ఏవం భణసి, కిం న పస్ససి చన్దిమసూరియానం ఆనుభావం, నను ఏతేసం ఠానం ఇతో రమణీయతరన్తి? రాజా చక్కరతనం పురక్ఖత్వా తత్థ అగమాసి.

చత్తారో మహారాజానో ‘‘మన్ధాతుమహారాజా ఆగతో’’తి సుత్వా ‘‘తావమహిద్ధికో మహారాజా న సక్కా యుద్ధేన పటిబాహితు’’న్తి సకరజ్జం నియ్యాతేసుం. సో తం గహేత్వా పున పుచ్ఛి – ‘‘అత్థి ను ఖో ఇతో రమణీయతరం ఠాన’’న్తి. అథస్స తావతింసభవనం కథయింసు. ‘‘తావతింసభవనం, దేవ, రమణీయం, తత్థ సక్కస్స దేవరఞ్ఞో ఇమే చత్తారో మహారాజానో పారిచారికా దోవారికభూమియం తిట్ఠన్తి. సక్కో దేవరాజా మహిద్ధికో మహానుభావో. తస్సిమాని ఉపభోగట్ఠానాని – యోజనసహస్సుబ్బేధో వేజయన్తపాసాదో, పఞ్చయోజనసతుబ్బేధా సుధమ్మదేవసభా, దియడ్ఢయోజనసతికో వేజయన్తరథో, తథా ఏరావణో హత్థీ, దిబ్బరుక్ఖసహస్సప్పటిమణ్డితం నన్దనవనం, చిత్తలతావనం, ఫారుసకవనం, యోజనసతుబ్బేధో పారిచ్ఛత్తకో కోవిళారో, తస్స హేట్ఠా సట్ఠియోజనాయామా పఞ్ఞాసయోజనవిత్థారా పఞ్చదసయోజనుబ్బేధా జయసుమనపుప్ఫవణ్ణా పణ్డుకమ్బలసిలా, యస్సా ముదుతాయ సక్కస్స నిసీదతో ఉపడ్ఢకాయో అనుప్పవిసతీ’’తి.

తం సుత్వా రాజా తత్థ గన్తుకామో చక్కరతనం అబ్భుక్కిరి. తం ఆకాసే ఉట్ఠహి సద్ధిం చతురఙ్గినియా సేనాయ. అథ ద్విన్నం దేవలోకానం వేమజ్ఝతో చక్కరతనం ఓతరిత్వా పథవియా ఆసన్నే ఠానే అట్ఠాసి సద్ధిం పరిణాయకరతనప్పముఖాయ చతురఙ్గినియా సేనాయ. రాజా ఏకకోవ అత్తనో ఆనుభావేన తావతింసభవనం అగమాసి. సక్కో ‘‘మన్ధాతా ఆగతో’’తి సుత్వా తస్స పచ్చుగ్గమనం కత్వా ‘‘స్వాగతం, మహారాజ, సకం, తే మహారాజ, అనుసాస మహారాజా’’తి వత్వా సద్ధిం నాటకేహి రజ్జం ద్వే భాగే కత్వా ఏకం భాగమదాసి. రఞ్ఞో తావతింసభవనే పతిట్ఠితమత్తస్సేవ మనుస్సగన్ధసరీరనిస్సన్దాదిమనుస్సభావో విగచ్ఛి, దేవలోకే పవత్తివిపాకదాయినో అపరపరియాయవేదనీయస్స కమ్మస్స కతోకాసత్తా సబ్బదా సోళసవస్సుద్దేసికతామాలామిలాయనాదిదేవభావో పాతురహోసి. తస్స సక్కేన సద్ధిం పణ్డుకమ్బలసిలాయ నిసిన్నస్స అక్ఖినిమిసనమత్తేన నానత్తం పఞ్ఞాయతి. తం అసల్లక్ఖేన్తా దేవా సక్కస్స చ తస్స చ నానత్తే ముయ్హన్తి. సో తత్థ దిబ్బసమ్పత్తిం అనుభవమానో తదా మనుస్సానం అసఙ్ఖ్యేయ్యాయుకతాయ యావ ఛత్తింస సక్కా ఉపపజ్జిత్వా చుతా, తావ సక్కరజ్జం కారేత్వా ‘‘కిం మే ఇమినా ఉపడ్ఢరజ్జేనా’’తి అతిత్తో కామేహి తతో చవిత్వా అత్తనో ఉయ్యానే పతితో మనుస్సలోకే ఉతుకక్ఖళతాయ వాతాతపేన ఫుసితగత్తో కాలమకాసి. తేన వుత్తం ‘‘దేవలోకే పన యావ ఛత్తింసాయ ఇన్దానం ఆయుప్పమాణం, తావ పణీతే కామే పరిభుఞ్జీ’’తి.

పఞ్ఞత్తిసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౬. సోఖుమ్మసుత్తవణ్ణనా

౧౬. ఛట్ఠే సుఖుమలక్ఖణప్పటివిజ్ఝనకానీతి అనిచ్చాదిసుఖుమలక్ఖణానం పటివిజ్ఝనకాని. సుఖుమలక్ఖణపరిగ్గాహకఞాణేనాతి సుఖుమలక్ఖణపరిగ్గాహకేన ఞాణేన. పరతో జానిత్వాతి అవసవత్తనేన అఞ్ఞతో జానిత్వా. సఙ్ఖారా హి ‘‘మా భిజ్జింసూ’’తి ఇచ్ఛితాపి భిజ్జన్తేవ, తస్మా తే అవసవత్తితాయ పరే నామ. సా చ నేసం పరతా అనిచ్చదస్సనే పాకటా హోతీతి వుత్తం ‘‘ఇమినా హి పదేన అనిచ్చానుపస్సనా కథితా’’తి. సేసం ఉత్తానమేవ.

సోఖుమ్మసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౭-౧౦. పఠమఅగతిసుత్తాదివణ్ణనా

౧౭-౨౦. సత్తమే ఛన్దాగతిన్తి ఏత్థ సన్ధివసేన సరలోపోతి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘ఛన్దేన అగతి’’న్తి. ఛన్దాతి హేతుమ్హి నిస్సక్కవచనన్తి ఆహ ‘‘ఛన్దేనా’’తి, పేమేనాతి అత్థో. ఛన్దసద్దో హేత్థ తణ్హాపరియాయో, అకుసలచ్ఛన్దపరియాయో వా. సేసేసూతి ‘‘దోసాగతిం గచ్ఛతీ’’తిఆదీసు.

ఏత్థ చ యో ‘‘అయం మే మిత్తోతి వా, సన్దిట్ఠోతి వా, ఞాతకోతి వా, లఞ్చం వా పన మే దేతీ’’తి ఛన్దవసేన అస్సామికం సామికం కరోతి, అయం ఛన్దేన అకత్తబ్బం కరోతి నామ. యో ‘‘అయం మే వేరీ’’తి చిరకాలానుబద్ధవేరవసేన వా, తఙ్ఖణుప్పన్నకోధవసేన వా సామికం అస్సామికం కరోతి, అయం దోసేన అకత్తబ్బం కరోతి నామ. యో పన మన్దత్తా మోమూహత్తా యం వా తం వా అయుత్తం అకారణం వత్వా అస్సామికం సామికం కరోతి, అయం మోహేన అకత్తబ్బం కరోతి నామ. యో పన ‘‘అయం రాజవల్లభోతి వా విసమే చోరాదికే విసమాని వా కాయదుచ్చరితాదీని సమాదాయ వత్తనేన విసమనిస్సితో వా, అనత్థమ్పి మే కరేయ్యా’’తి భీతో అస్సామికం సామికం కరోతి, అయం భయేన అకత్తబ్బం కరోతి నామ.

యో పన కిఞ్చి భాజేన్తో ‘‘అయం మే సన్దిట్ఠో వా సమ్భత్తో వా’’తి పేమవసేన అతిరేకం దేతి, ‘‘అయం మే వేరీ’’తి దోసవసేన ఊనకం దేతి, యో ముయ్హన్తో దిన్నాదిన్నం అజానమానో కస్సచి ఊనం, కస్సచి అధికం దేతి, ‘‘అయం ఇమస్మిం అదీయమానే మయ్హం అనత్థమ్పి కరేయ్యా’’తి సీతో కస్సచి అతిరేకం దేతి, సో చతుబ్బిధోపి యథానుక్కమేన ఛన్దాగతిఆదీని గచ్ఛన్తో అకత్తబ్బం కరోతి నామ.

నిహీయతి తస్స యసోతి తస్స అగతిగామినో కిత్తియసోపి పరివారయసోపి నిహీయతి పరిహాయతి. యస్సతి తేన కిత్తీయతీతి హి యసో, కిత్తి థుతిఘోసో. యస్సతి తేన పురేచరానుచరభావేన పరివారయతీతి యసో, పరివారో. అట్ఠమనవమదసమాని ఉత్తానత్థానేవ.

చరవగ్గో దుతియో.