(౨౪) ౪. కమ్మవగ్గో

౧. సంఖిత్తసుత్తవణ్ణనా

౨౩౨. చతుత్థస్స పఠమే కాళకన్తి మలీనం, చిత్తస్స అప్పభస్సరభావకరన్తి అత్థో. తం పనేత్థ కమ్మపథప్పత్తమేవ అధిప్పేతన్తి ఆహ ‘‘దసఅకుసలకమ్మపథ’’న్తి. కణ్హాభిజాతిహేతుతో వా కణ్హం. తేనాహ ‘‘కణ్హవిపాక’’న్తి. అపాయూపపత్తి మనుస్సేసు చ దోభగ్గియం కణ్హవిపాకో, యం తస్స తమభావో వుత్తో. నిబ్బత్తనతోతి నిబ్బత్తాపనతో. పణ్డరకన్తి ఓదాతం, చిత్తస్స పభస్సరభావకరన్తి అత్థో. సుక్కాభిజాతిహేతుతో వా సుక్కం. తేనాహ ‘‘సుక్కవిపాక’’న్తి. సగ్గూపపత్తి మనుస్ససోభగ్గియఞ్చ సుక్కవిపాకో, యం తస్స జోతిభావో వుత్తో. ఉక్కట్ఠనిద్దేసేన పన ‘‘సగ్గే నిబ్బత్తనతో’’తి వుత్తం, నిబ్బత్తాపనతోతి అత్థో. మిస్సకకమ్మన్తి కాలేన కణ్హం కాలేన సుక్కన్తి ఏవం మిస్సకవసేన కతకమ్మం. సుఖదుక్ఖవిపాకన్తి వత్వా తత్థ సుఖదుక్ఖానం పవత్తిఆకారం దస్సేతుం ‘‘మిస్సకకమ్మం హీ’’తిఆది వుత్తం. కమ్మస్స కణ్హసుక్కసమఞ్ఞా కణ్హసుక్కాభిజాతిహేతుతాయాతి అపచయగామితాయ తదుభయవిద్ధంసకస్స కమ్మక్ఖయకరకమ్మస్స ఇధ సుక్కపరియాయోపి ఇచ్ఛితోతి ఆహ ‘‘ఉభయ…పే… అయమేత్థ అత్థో’’తి. తత్థ ఉభయవిపాకస్సాతి యథాధిగతస్స ఉభయవిపాకస్స. సమ్పత్తిభవపరియాపన్నో హి విపాకో ఇధ సుక్కం సుక్కవిపాకోతి అధిప్పేతో, న అచ్చన్తపరిసుద్ధో అరియఫలవిపాకో.

సంఖిత్తసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౨. విత్థారసుత్తవణ్ణనా

౨౩౩. దుతియే సబ్యాబజ్ఝన్తి వా సదుక్ఖం, అత్తనా ఉప్పాదేతబ్బేన దుక్ఖేన సదుక్ఖన్తి అత్థో, దుక్ఖసంవత్తనికన్తి వుత్తం హోతి. కాయసఙ్ఖారాదీసు కాయద్వారే గహణాదివసేన చోపనప్పత్తా ద్వాదస అకుసలచేతనా అబ్యాబజ్ఝకాయసఙ్ఖారో నామ. వచీద్వారే హనుసంచోపనవసేన వచీభేదప్పవత్తికా తాయేవ ద్వాదస వచీసఙ్ఖారో నామ. ఉభయచోపనం అప్పత్వా రహో చిన్తేన్తస్స మనోద్వారే పవత్తా మనోసఙ్ఖారో నామ. ఇతి తీసుపి ద్వారేసు కాయదుచ్చరితాదిభేదా అకుసలా చేతనావ సఙ్ఖారాతి వేదితబ్బా. అభిసఙ్ఖరోతీతి ఆయూహతి, తం పన ఆయూహనం పచ్చయసమవాయసిద్ధితో సఙ్కడ్ఢిత్వా పిణ్డనం వియ హోతి. సదుక్ఖం లోకన్తి అపాయలోకమాహ. విపాకఫస్సాతి ఫస్ససీసేన తత్థ విపాకప్పవత్తమాహ. వేమానికపేతాతి ఇదం బాహుల్లతో వుత్తం, ఇతరేసమ్పి వినిపాతికానం కాలేన సుఖం, కాలేన దుక్ఖం హోతి. తస్స పహానాయాతి తస్స యథావుత్తస్స కమ్మస్స అనుప్పత్తిధమ్మతాపాదనాయ. యా చేతనాతి యా అపచయగామినిచేతనా. తేనేవాహ ‘‘వివట్టగామినీ మగ్గచేతనా వేదితబ్బా’’తి.

విత్థారసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౩-౯. సోణకాయనసుత్తాదివణ్ణనా

౨౩౪-౨౪౦. తతియే పురిమాని, భన్తే, దివసాని పురిమతరానీతి ఏత్థ హియ్యో దివసం పురిమం నామ, తతో పరం పురిమతరన్తి ఆహ ‘‘అతీతానన్తరదివసతో పట్ఠాయా’’తిఆది. ఇతి ఇమేసు ద్వీసు పవత్తితో యథాక్కమం పురిమపురిమతరభావో దస్సితో. ఏవం సన్తేపి యదేత్థ ‘‘పురిమతర’’న్తి వుత్తం, తతో పభుతి యం యం ఓరం, తం తం పురిమం. యం యం పరం, తం తం పురిమతరం ఓరపారభావస్స వియ పురిమతరభావస్స చ అపేక్ఖాసిద్ధత్తా. సేసం వుత్తనయమేవ. చతుత్థాదీని ఉత్తానత్థానేవ.

సోణకాయనసుత్తాదివణ్ణనా నిట్ఠితా.

౧౦-౧౧. సమణసుత్తాదివణ్ణనా

౨౪౧-౨. దసమే సేసపదేసుపీతి ‘‘ఇధ దుతియో సమణో’’తిఆదీసు సేసపదేసుపి. యథా హి ‘‘వివిచ్చేవ కామేహీ’’తి (దీ. ని. ౧.౨౨౬; మ. ని. ౧.౨౭౧, ౨౮౭, ౨౯౭; సం. ని. ౨.౧౫౨; అ. ని. ౪.౧౨౩) ఏత్థ కతో నియమో ‘‘వివిచ్చ అకుసలేహీ’’తి ఏత్థాపి కతోయేవ హోతి సావధారణఅత్థస్స ఇచ్ఛితబ్బత్తా, ఏవమిధాపీతి. తేనాహ ‘‘దుతియాదయోపి హీ’’తిఆది. సామఞ్ఞఫలాధిగమవసేన నిప్పరియాయతో సమణభావోతి తేసం వసేనేత్థ చత్తారో సమణా దేసితా. ఇమస్మిఞ్హి ఠానే చత్తారో ఫలట్ఠకసమణావ అధిప్పేతా సమితపాపసమణగ్గహణతో. కస్మా పనేత్థ మహాపరినిబ్బానే వియ మగ్గట్ఠా తదత్థాయ పటిపన్నాపి న గహితాతి? వేనేయ్యజ్ఝాసయతో. తత్థ హి మగ్గాధిగమత్థాయ విపస్సనాపి ఇతో బహిద్ధా నత్థి, కుతో మగ్గఫలానీతి దస్సేన్తేన భగవతా ‘‘ఞాయస్స ధమ్మస్స పదేసవత్తీ, ఇతో బహిద్ధా సమణోపి నత్థీ’’తి (దీ. ని. ౨.౨౧౪) వుత్తం. ఇధ పన నిట్ఠానప్పత్తమేవ తంతంసమణభావం గణ్హన్తేన ఫలట్ఠకసమణావ గహితా, మగ్గట్ఠతో ఫలట్ఠో సవిసేసం దక్ఖిణేయ్యోతి. స్వాయమత్థో ద్వీసు సుత్తేసు దేసనాభేదేనేవ విఞ్ఞాయతీతి. రిత్తాతి వివిత్తా. తుచ్ఛాతి నిస్సారా పటిపన్నకసారాభావతో.

పవదన్తి ఏతేహీతి పవాదా. దిట్ఠిగతికానం నానాదిట్ఠిదీపకసమయాతి ఆహ ‘‘చత్తారో సస్సతవాదా’’తిఆది. తత్థ చత్తారో సస్సతవాదాతి లాభివసేన తయో, తక్కివసేన ఏకోతి ఏవం చత్తారో సస్సతవాదా. పుబ్బేనివాసఞాణలాభీ తిత్థియో మన్దపఞ్ఞో అనేకజాతిసతసహస్సమత్తం అనుస్సరతి, మజ్ఝపఞ్ఞో దస సంవట్టవివట్టకప్పాని, తిక్ఖపఞ్ఞో చత్తాలీస సంవట్టవివట్టకప్పాని, న తతో పరం. సో ఏవం అనుస్సరన్తో ‘‘సస్సతో అత్తా చ లోకో చా’’తి అభివదతి, తక్కీ పన తక్కపరియాహతం వీమంసానుచరితం సయంపటిభానం ‘‘సస్సతో అత్తా చ లోకో చా’’తి అభివదతి. తేన వుత్తం ‘‘లాభివసేన తయో, తక్కివసేన ఏకోతి ఏవం చత్తారో సస్సతవాదా’’తి.

సత్తేసు సఙ్ఖారేసు చ ఏకచ్చం సస్సతన్తి పవత్తో వాదో ఏకచ్చసస్సతవాదో. సో పన బ్రహ్మకాయికఖిడ్డాపదోసికమనోపదోసికత్తభావతో చవిత్వా ఇధాగతానం తక్కినో చ ఉప్పజ్జనవసేన చతుబ్బిధోతి ఆహ ‘‘చత్తారో ఏకచ్చసస్సతవాదా’’తి.

చత్తారో అన్తానన్తికాతి ఏత్థ అమతి గచ్ఛతి ఏత్థ వోసానన్తి అన్తో, మరియాదా. తప్పటిసేధేన అనన్తో. అన్తో చ అనన్తో చ అన్తానన్తో సామఞ్ఞనిద్దేసేన, ఏకసేసేన వా ‘‘నామరూపపచ్చయా సళాయతన’’న్తిఆదీసు (మ. ని. ౩.౧౨౬; ఉదా. ౧) వియ. అన్తానన్తసహచరితో వాదో అన్తానన్తో యథా ‘‘కున్తా చరన్తీ’’తి. అన్తానన్తసన్నిస్సయో వా యథా ‘‘మఞ్చా ఘోసన్తీ’’తి. సో ఏతేసం అత్థీతి అన్తానన్తికా. ‘‘అన్తవా అత్తా చ లోకో చ, అనన్తవా అత్తా చ లోకో చ, అన్తవా చ అనన్తవా చ అత్తా చ లోకో చ, నేవన్తవా నానన్తవా’’తి ఏవం పవత్తవాదా చత్తారో. అవడ్ఢితకసిణస్స తం కసిణం అత్తాతి చ లోకోతి చ గణ్హన్తస్స వసేన పఠమో వుత్తో, దుతియో వడ్ఢితకసిణస్స వసేన వుత్తో, తతియో తిరియం వడ్ఢేత్వా ఉద్ధమధో అవడ్ఢితకసిణస్స, చతుత్థో తక్కివసేన వుత్తో. ఏత్థ చ యుత్తం తావ పురిమానం తిణ్ణం వాదానం అన్తఞ్చ అనన్తఞ్చ అన్తానన్తఞ్చ ఆరబ్భ పవత్తవాదత్తా అన్తానన్తికత్తం, పచ్ఛిమస్స పన తదుభయనిసేధనవసేన పవత్తవాదత్తా కథమన్తానన్తికత్తన్తి? తదుభయప్పటిసేధనవసేన పవత్తవాదత్తా ఏవ. అన్తానన్తికప్పటిసేధవాదోపి హి అన్తానన్తవిసయో ఏవ తం ఆరబ్భ పవత్తత్తా.

న మరతీతి అమరా. కా సా? ‘‘ఏవన్తిపి మే నో’’తిఆదినా (దీ. ని. ౧.౬౨) నయేన పరియన్తరహితా దిట్ఠిగతికస్స దిట్ఠి చేవ వాచా చ. వివిధో ఖేపోతి విక్ఖేపో, అమరాయ దిట్ఠియా, వాచాయ వా విక్ఖేపోతి అమరావిక్ఖేపో, సో ఏతస్స అత్థీతి అమరావిక్ఖేపికో. అథ వా అమరా నామ మచ్ఛజాతి, సా ఉమ్ముజ్జనాదివసేన ఉదకే సన్ధావమానా గాహం న గచ్ఛతి, ఏవమేవం అయమ్పి వాదో ఇతో చితో చ సన్ధావతి, గాహం న ఉపగచ్ఛతీతి అమరావిక్ఖేపోతి వుచ్చతి, సో ఏతేసం అత్థీతి అమరావిక్ఖేపికా. స్వాయం వాదో ముసావాదానుయోగఛన్దరాగభయమోహభావహేతుకతాయ చతుధా పవత్తోతి ఆహ ‘‘చత్తారో అమరావిక్ఖేపికా’’తి.

అధిచ్చ యథిచ్ఛకం యం కిఞ్చి కారణం కస్సచి బుద్ధిపుబ్బం వా వినా సముప్పన్నోతి అత్తలోకసఞ్ఞితానం ఖన్ధానం అధిచ్చ పవత్తిఆకారారమ్మణం దస్సనం తదాకారసన్నిస్సయేన పవత్తితో తదాకారసహచరితతాయ చ ‘‘అధిచ్చసముప్పన్న’’న్తి వుచ్చతి యథా ‘‘మఞ్చా ఘోసన్తి’’, ‘‘కున్తా చరన్తీ’’తి చ. తం ఏతేసం అత్థీతి అధిచ్చసముప్పన్నికా. లాభివసేన తక్కివసేన చ ‘‘ద్వే అధిచ్చసముప్పన్నికా’’తి వుత్తం.

సఞ్ఞీతి పవత్తో వాదో సఞ్ఞివాదో, సో ఏతేసం అత్థీతి సఞ్ఞివాదా. రూపిచతుక్కం ఏకన్తసుఖచతుక్కన్తి ఇమేసం చతున్నం చతుక్కానం వసేన సోళస సఞ్ఞివాదా. ఇమేసుయేవ పురిమానం ద్విన్నం చతుక్కానం వసేన అట్ఠ సఞ్ఞివాదా, అట్ఠ నేవసఞ్ఞినాసఞ్ఞివాదా వేదితబ్బా. కేవలఞ్హి తత్థ ‘‘సఞ్ఞీ అత్తా’’తి గణ్హన్తానం తా దిట్ఠియో, ఇధ అసఞ్ఞీతి చ నేవసఞ్ఞీనాసఞ్ఞీతి చ.

సత్త ఉచ్ఛేదవాదాతి మనుస్సత్తభావే కామావచరదేవత్తభావే రూపావచరత్తభావే చతుబ్బిధారూపత్తభావే చ ఠత్వా సత్తస్స ఉచ్ఛేదపఞ్ఞాపనవసేన సత్త ఉచ్ఛేదవాదా.

పఞ్చ దిట్ఠధమ్మనిబ్బానవాదాతి పఞ్చకామగుణఉపభోగవసేన చతుబ్బిధరూపజ్ఝానసుఖపరిభోగవసేన చ దిట్ఠధమ్మే నిబ్బూతిపఞ్ఞాపనవాదా. దిట్ఠధమ్మోతి పచ్చక్ఖధమ్మో వుచ్చతి, తత్థ తత్థ పటిలద్ధత్తభావస్సేతం అధివచనం. దిట్ఠధమ్మే నిబ్బానం దిట్ఠధమ్మనిబ్బానం, ఇమస్మింయేవ అత్తభావే దుక్ఖవూపసమన్తి అత్థో. తం వదన్తీతి దిట్ఠధమ్మనిబ్బానవాదా.

ఞాయతి కమతి పటివిజ్ఝతీతి ఞాయో, సో ఏవ నిబ్బానసమ్పాపకహేతుతాయ ధమ్మోతి ఆహ ‘‘ఞాయస్స ధమ్మస్సా’’తి. ఇతో బహిద్ధా సమణోపి నత్థీతిఆదీసు కస్మా పనేతే అఞ్ఞత్థ నత్థీతి? అక్ఖేత్తతాయ. యథా హి న ఆరగ్గే సాసపో తిట్ఠతి, న ఉదకపిట్ఠే అగ్గి జలతి, న పిట్ఠిపాసాణే బీజాని విరుహన్తి, ఏవమేవం బాహిరేసు తిత్థాయతనేసు న ఇమే సమణా ఉప్పజ్జన్తి, ఇమస్మింయేవ సాసనే ఉప్పజ్జన్తి. కస్మా? సుక్ఖేత్తతాయ. సా పన నేసం అక్ఖేత్తతా సుక్ఖేత్తతా చ అరియమగ్గస్స అభావతో భావతో చ వేదితబ్బా. తేనాహ భగవా –

‘‘యస్మిం ఖో, సుభద్ద, ధమ్మవినయే అరియో అట్ఠఙ్గికో మగ్గో న ఉపలబ్భతి, సమణోపి తత్థ న ఉపలబ్భతి, దుతియోపి తత్థ సమణో న ఉపలబ్భతి, తతియోపి తత్థ సమణో న ఉపలబ్భతి, చతుత్థోపి తత్థ సమణో న ఉపలబ్భతి. యస్మిఞ్చ ఖో, సుభద్ద, ధమ్మవినయే అరియో అట్ఠఙ్గికో మగ్గో ఉపలబ్భతి, సమణోపి తత్థ ఉపలబ్భతి, దుతియోపి తత్థ… తతియోపి తత్థ… చతుత్థోపి తత్థ సమణో ఉపలబ్భతి. ఇమస్మిం ఖో, సుభద్ద, ధమ్మవినయే అరియో అట్ఠఙ్గికో మగ్గో ఉపలబ్భతి. ఇధేవ, సుభద్ద, సమణో, ఇధ దుతియో సమణో, ఇధ తతియో సమణో, ఇధ చతుత్థో సమణో, సుఞ్ఞా పరప్పవాదా సమణేభి అఞ్ఞేహీ’’తి (దీ. ని. ౨.౨౧౪).

అరియమగ్గస్స చ అభావో భావో చ సుపరిసుద్ధస్స సీలస్స సుపరిసుద్ధాయ సమథవిపస్సనాభావనాయ అభావతో భావతో చ వేదితబ్బో. తదుభయఞ్చ దురక్ఖాతస్వాక్ఖాతభావహేతుకం. సో చ అసమ్మాసమ్బుద్ధప్పవేదితత్తా. యస్మా తిత్థాయతనం అక్ఖేత్తం, సాసనం ఖేత్తం, తస్మా యథా సురత్తహత్థపాదో భాసురకేసరభారో సీహో మిగరాజా న సుసానే వా సఙ్కారకూటే వా పటివసతి, తియోజనసహస్సవిత్థతం పన హిమవన్తం అజ్ఝోగాహేత్వా మణిగుహాయమేవ వసతి, యథా చ ఛద్దన్తో నాగరాజా న గోచరియహత్థికులాదీసు నవసు కులేసు ఉప్పజ్జతి, యథా చ వలాహకో అస్సరాజా న గద్రభకులే వా ఘోటకకులే వా ఉప్పజ్జతి, సిన్ధుతీరే పన సిన్ధవకులేయేవ ఉప్పజ్జతి, యథా చ సబ్బకామదదం మనోహరం మణిరతనం న సఙ్కారకూటే వా పంసుపబ్బతాదీసు వా ఉప్పజ్జతి, విపులపబ్బతబ్భన్తరేయేవ ఉప్పజ్జతి, యథా చ తిమిరపిఙ్గలో మచ్ఛరాజా న ఖుద్దకపోక్ఖరణీసు ఉప్పజ్జతి, చతురాసీతియోజనసహస్సగమ్భీరే మహాసముద్దేయేవ ఉప్పజ్జతి, యథా చ దియడ్ఢయోజనసతికో సుపణ్ణరాజా న గామద్వారే ఏరణ్డవనాదీసు పటివసతి, మహాసముద్దం పన అజ్ఝోగాహేత్వా సిమ్బలిదహవనేయేవ పటివసతి, యథా చ ధతరట్ఠో సువణ్ణహంసో న గామద్వారే ఆవాటకాదీసు పటివసతి, నవుతిహంససహస్సపరివారో పన హుత్వా చిత్తకూటేయేవ పటివసతి, యథా చ చతుద్దీపిస్సరో చక్కవత్తిరాజా న నీచకులే ఉప్పజ్జతి, అసమ్భిన్నజాతియఖత్తియకులేయేవ పన ఉప్పజ్జతి, ఏవమేవం ఇమేసు సమణేసు ఏకసమణోపి న అఞ్ఞత్థ తిత్థాయతనే ఉప్పజ్జతి, అరియమగ్గపరిక్ఖతే పన బుద్ధసాసనేయేవ ఉప్పజ్జతి. తేనాహ భగవా – ‘‘ఇధేవ, భిక్ఖవే, సమణో…పే… సుఞ్ఞా పరప్పవాదా సమణేభి అఞ్ఞేహీ’’తి (మ. ని. ౧.౧౩౯-౧౪౦; అ. ని. ౪.౨౪౧). ఏకాదసమే నత్థి వత్తబ్బం.

సమణసుత్తాదివణ్ణనా నిట్ఠితా.

కమ్మవగ్గవణ్ణనా నిట్ఠితా.