౯-౧౦. తణ్హాసుత్తాదివణ్ణనా

౧౯౯-౨౦౦. నవమే తయో భవే అజ్ఝోత్థరిత్వా ఠితం ‘‘అజ్ఝత్తికస్స ఉపాదాయ అట్ఠారస తణ్హావిచరితానీ’’తిఆదినా వుత్తం తం తం అత్తనో కోట్ఠాసభూతం జాలమేతిస్సా అత్థీతి జాలినీ. తేనాహ ‘‘తయో వా భవే’’తిఆది. తత్థ తత్థాతి తస్మిం తస్మిం భవే, ఆరమ్మణే వా. అపిచాతిఆదినా నిద్దేసనయేన విసత్తికాపదస్స అత్థం దస్సేన్తో నిద్దేసపాళియా ఏకదేసం దస్సేతి ‘‘విసమూలా’’తిఆదినా. అయఞ్హేత్థ నిద్దేసపాళి (మహాని. ౩; చూళని. మేత్తగూమాణవపుచ్ఛానిద్దేసో ౨౨, ఖగ్గవిసాణసుత్తనిద్దేసో ౧౨౪) –

‘‘విసత్తికాతి కేనట్ఠేన విసత్తికా? విసతాతి విసత్తికా, విసటాతి విసత్తికా, విసాలాతి విసత్తికా, విసక్కతీతి విసత్తికా, విసంహరతీతి విసత్తికా, విసంవాదికాతి విసత్తికా, విసమూలాతి విసత్తికా, విసఫలాతి విసత్తికా. విసపరిభోగాతి విసత్తికా. విసాలా వా పన సా తణ్హా రూపే సద్దే గన్ధే రసే ఫోట్ఠబ్బే కులే గణే ఆవాసే లాభే యసే పసంసాయ సుఖే చీవరపిణ్డపాతసేనాసనగిలానపచ్చయభేసజ్జపరిక్ఖారే కామధాతుయా రూపధాతుయా అరూపధాతుయా కామభవే రూపభవే అరూపభవే సఞ్ఞిభవే అసఞ్ఞిభవే నేవసఞ్ఞినాసఞ్ఞిభవే ఏకవోకారభవే చతువోకారభవే పఞ్చవోకారభవే అతీతే అనాగతే పచ్చుప్పన్నే దిట్ఠసుతముతవిఞ్ఞాతబ్బేసు విసటా విత్థతాతి విసత్తికా’’తి.

తత్థ (మహాని. అట్ఠ. ౩; సం. ని. టీ. ౧.౧.౧ ఓఘతరణసుత్తవణ్ణనా) విసతాతి విత్థతా రూపాదీసు తేభూమకధమ్మబ్యాపనవసేన. విసటాతి పురిమవచనమేవ త-కారస్స ట-కారం కత్వా వుత్తం. విసాలాతి విపులా. విసక్కతీతి పరిసహతి. రత్తో హి రాగవత్థునా పరేన తాళియమానోపి సహతి, విప్ఫన్దనం వా ‘‘విసక్కన’’న్తి వదన్తి. విసంహరతీతి తథా తథా కామేసు ఆనిసంసం దస్సేన్తీ వివిధేహి ఆకారేహి నేక్ఖమ్మాభిముఖప్పవత్తితో చిత్తం సంహరతి సంఖిపతి. విసం వా దుక్ఖం, తం హరతి ఉపనేతీతి అత్థో. అనిచ్చాదిం నిచ్చాదితో గణ్హన్తీ విసంవాదికా హోతి. దుక్ఖనిబ్బత్తకస్స కమ్మస్స హేతుభావతో విసమూలా, విసం వా దుక్ఖదుక్ఖాదిభూతా వేదనా మూలం ఏతిస్సాతి విసమూలా. దుక్ఖసముదయత్తా విసం ఫలం ఏతిస్సాతి విసఫలా. తణ్హాయ రూపాదికస్స దుక్ఖస్స పరిభోగో హోతి, న అమతస్సాతి సా విసపరిభోగా వుత్తా. సబ్బత్థ నిరుత్తివసేన పదసిద్ధి వేదితబ్బా. యో పనేత్థ పధానో అత్థో, తం దస్సేతుం పున ‘‘విసటా వా పనా’’తిఆది వుత్తం.

తన్తం వుచ్చతి (దీ. ని. టీ. ౨.౯౫ అపసాదనావణ్ణనా; సం. ని. టీ. ౨.౨.౬౦) వత్థవిననత్థం తన్తవాయేహి దణ్డకే ఆసఞ్చిత్వా పసారితసుత్తవట్టి ‘‘తనీయతీ’’తి కత్వా, తం పన సుత్తం సన్తానాకులతాయ నిదస్సనభావేన ఆకులమేవ గహితన్తి ఆహ ‘‘తన్తం వియ ఆకులజాతో’’తి. సఙ్ఖేపతో వుత్తమత్థం విత్థారతో దస్సేతుం ‘‘యథా నామా’’తిఆది వుత్తం. సమానేతున్తి పుబ్బేనాపరం సమం కత్వా ఆనేతుం, అవిసమం ఉజుం కాతున్తి అత్థో. తన్తమేవ వా ఆకులం తన్తాకులం, తన్తాకులం వియ జాతో భూతోతి తన్తాకులకజాతో. విననతో గులాతి ఇత్థిలిఙ్గవసేన లద్ధనామస్స తన్తవాయస్స గుణ్ఠికం నామ ఆకులభావేన అగ్గతో వా మూలతో వా దువిఞ్ఞేయ్యమేవ ఖలిబద్ధతన్తసుత్తన్తి ఆహ ‘‘గులాగుణ్ఠికం వుచ్చతి పేసకారకఞ్జియసుత్త’’న్తి.

సకుణికాతి పటపదసకుణికా. సా హి రుక్ఖసాఖాసు ఓలమ్బనకుటవా హోతి. తఞ్హి సా కుటవం తతో తతో తిణహీరాదికే ఆనేత్వా తథా వినతి, యథా తే పేసకారకఞ్జియసుత్తం వియ అగ్గేన వా అగ్గం, మూలేన వా మూలం సమానేతుం వివేచేతుం వా న సక్కా. తేనాహ ‘‘యథా’’తిఆది. తదుభయమ్పి ‘‘గులాగుణ్ఠిక’’న్తి వుత్తం కఞ్జియసుత్తం కులావకఞ్చ. పురిమనయేనేవాతి ‘‘ఏవమేవ సత్తా’’తిఆదినా వుత్తనయేనేవ. కామం ముఞ్జపబ్బజతిణాని యథాజాతానిపి దీఘభావేన పతిత్వా అరఞ్ఞట్ఠానే అఞ్ఞమఞ్ఞం వినన్ధిత్వా ఆకులబ్యాకులాని హుత్వా తిట్ఠన్తి, తాని పన న తథా దుబ్బివేచియాని యథా రజ్జుభూతానీతి దస్సేతుం ‘‘యథా తానీ’’తిఆది వుత్తం. సేసమేత్థ హేట్ఠా వుత్తనయమేవ.

అపాయాతి అవడ్ఢికా, సుఖేన, సుఖహేతునా వా విరహితాతి అత్థో. దుక్ఖస్స గతిభావతోతి ఆపాయికస్స దుక్ఖస్స పవత్తిట్ఠానభావతో. సుఖసముస్సయతోతి అబ్భుదయతో. వినిపతితత్తాతి విరూపం నిపాతత్తా, యథా తేనత్తభావేన సుఖసముస్సయో న హోతి, ఏవం నిపతితత్తా. ఇతరోతి సంసారో. నను ‘‘అపాయ’’న్తిఆదినా వుత్తోపి సంసారో ఏవాతి? సచ్చమేతం, నిరయాదీనం పన అధిమత్తదుక్ఖభావదస్సనత్థం అపాయాదిగ్గహణం. గోబలీబద్దఞాయేనాయమత్థో వేదితబ్బో.

ఖన్ధానఞ్చ పటిపాటీతి పఞ్చన్నం ఖన్ధానం హేతుఫలభావేన అపరాపరప్పవత్తి. అబ్బోచ్ఛిన్నం వత్తమానాతి అవిచ్ఛేదేన వత్తమానా. తం సబ్బమ్పీతి తం ‘‘అపాయ’’న్తిఆదినా వుత్తం సబ్బం అపాయదుక్ఖఞ్చ వట్టదుక్ఖఞ్చ. మహాసముద్దే వాతక్ఖిత్తా నావా వియాతి ఇదం పరిబ్భమనట్ఠానస్స మహన్తదస్సనత్థఞ్చేవ పరిబ్భమనస్స అనవట్ఠితతాదస్సనత్థఞ్చ ఉపమా. యన్తే యుత్తగోణో వియాతి ఇదం పన అవసీభావదస్సనత్థఞ్చేవ దుప్పమోక్ఖభావదస్సనత్థఞ్చాతి వేదితబ్బం.

‘‘సమూహగ్గాహోతి తణ్హామానదిట్ఠీనం సాధారణగ్గాహో’’తి వదన్తి, ‘‘ఇత్థం ఏవం అఞ్ఞథా’’తి పన విసేసం అకత్వా గహణం సమూహగ్గాహోతి దట్ఠబ్బో. విసేసం అకత్వాతి చ అనుపనిధానం సమతో అసమతో చ ఉపనిధానన్తి ఇమం విభాగం అకత్వాతి అత్థో. ఇత్థన్తి హి అనుపనిధానం కథితం. ఏవం అఞ్ఞథాతి పన సమతో అసమతో చ ఉపనిధానం. అఞ్ఞం ఆకారన్తి పరసన్తానగతం ఆకారం.

అత్థీతి సదా సంవిజ్జతీతి అత్థో. సీదతీతి నస్సతి. సంసయపరివితక్కవసేనాతి ‘‘కిం ను ఖో అహం సియం, న సియ’’న్తి ఏవం పరివితక్కవసేన. పత్థనాకప్పనవసేనాతి ‘‘అపి నామ సాధు పనాహం సియ’’న్తి ఏవం పత్థనాయ కప్పనవసేన. సుద్ధసీసాతి తణ్హామానదిట్ఠీనం సాధారణా సీసా. ‘‘ఇత్థం ఏవం అఞ్ఞథా’’తి వుత్తస్స విసేసస్స అనిస్సితత్తా ‘‘సుద్ధసీసా’’తి వుత్తా. తత్థ దిట్ఠిసీసేహి దిట్ఠియా గహితాయ తదవినాభావినీ తణ్హా దస్సితా, చతూహి సీసేహి ద్వాదసహి చ సీసమూలకేహి మానదిట్ఠీహి అయమేవ తణ్హా దస్సితాతి ఆహ ‘‘ఏవమేతే…పే… తణ్హావిచరితధమ్మా వేదితబ్బా’’తి. నను చ మానదిట్ఠిగ్గాహోపి ఇధాధిప్పేతో, యతో ‘‘తణ్హామానదిట్ఠివసేన సమూహగ్గాహో’’తి అట్ఠకథాయం వుత్తం, తస్మా కథం తణ్హావిచరితానీతి ఇదం వచనం? వుచ్చతే – దిట్ఠిమానేసుపి తణ్హావిచరితానీతి వచనం అఞ్ఞమఞ్ఞం విప్పయోగీనం దిట్ఠిమానానం తణ్హాయ అవిప్పయోగానం తంమూలకత్తా తప్పధానతాయ కతన్తి వేదితబ్బం. దసమం ఉత్తానమేవ.

తణ్హాసుత్తాదివణ్ణనా నిట్ఠితా.

మహావగ్గవణ్ణనా నిట్ఠితా.

చతుత్థపణ్ణాసకం నిట్ఠితం.