౧. భణ్డగామవగ్గో

౧-౨. అనుబుద్ధసుత్తాదివణ్ణనా

౧-౨. చతుక్కనిపాతస్స పఠమే అనుబోధో పుబ్బభాగియం ఞాణం, పటివేధో అనుబోధేన అభిసమయో. తత్థ యస్మా అనుబోధపుబ్బకో పటివేధో అనుబోధేన వినా న హోతి. అనుబోధో హి ఏకచ్చో పటివేధసమ్బద్ధో, తదుభయాభావహేతుకఞ్చ వట్టే సంసరణం, తస్మా వుత్తం పాళియం ‘‘అననుబోధా…పే… తుమ్హాకఞ్చా’’తి. పటిసన్ధిగ్గహణవసేన భవతో భవన్తరూపగమనం సన్ధావనం, అపరాపరం చవనూపపజ్జనవసేన సఞ్చరణం సంసరణన్తి ఆహ ‘‘భవతో’’తిఆది. సన్ధావితసంసరితపదానం కమ్మసాధనతం సన్ధాయాహ ‘‘మయా చ తుమ్హేహి చా’’తి పఠమవికప్పే. దుతియవికప్పే పన భావసాధనతం హదయే కత్వా ‘‘మమఞ్చేవ తుమ్హాకఞ్చా’’తి యథారుతవసేనేవ వుత్తం. దీఘరజ్జునా బద్ధసకుణం వియ రజ్జుహత్థో పురిసో దేసన్తరం తణ్హారజ్జునా బద్ధం సత్తసన్తానం అభిసఙ్ఖారో భవన్తరం నేతి ఏతాయాతి భవనేత్తి. తేనాహ ‘‘భవరజ్జూ’’తిఆదీ.

వట్టదుక్ఖస్స అన్తకరోతి సకలవట్టదుక్ఖస్స సకసన్తానే పరసన్తానే చ వినాసకరో అభావకరో. బుద్ధచక్ఖుధమ్మచక్ఖుదిబ్బచక్ఖుమంసచక్ఖుసమన్తచక్ఖుసఙ్ఖాతేహి పఞ్చహి చక్ఖూహి చక్ఖుమా. సవాసనానం కిలేసానం సముచ్ఛిన్నత్తా సాతిసయం కిలేసపరినిబ్బానేన పరినిబ్బుతో. దుతియం ఉత్తానమేవ.

అనుబుద్ధసుత్తాదివణ్ణనా నిట్ఠితా.

౩-౪. పఠమఖతసుత్తాదివణ్ణనా

౩-౪. తతియే కలిన్తి అపరాధం. విచినాతీతి ఆచినోతి పసవతి. తేన చ కలినా సుఖం న పటిలభతీతి తేన అపరాధేన సుఖం న విన్దతి. నిన్దియప్పసంసాయ హి పసంసియనిన్దాయ చ సమకోవ విపాకో. పసంసియనిన్దాతి చ సమ్పన్నగుణపరిధంసనవసేన పవత్తియా మహాసావజ్జతాయ కటుకతరవిపాకా. నిన్దియప్పసంసా పన కథం తాయ సమవిపాకాతి చే? తస్మిం అవిజ్జమానగుణసమారోపనేన అత్తనో పరేసఞ్చ మిచ్ఛాపటిపత్తిహేతుభావతో పసంసియేన తస్స సబ్భావకరణతో చ. లోకేపి హి అసూరం సూరేన సమం కరోన్తో గారయ్హో హోతి, పగేవ దుప్పటిపన్నం సుప్పటిపన్నేన సమం కరోన్తోతి. సకేన ధనేనాతి అత్తనో సాపతేయ్యేన. అప్పమత్తకోవ కలీతి దిట్ఠధమ్మికత్తా సప్పటికారత్తా చ అప్పమత్తకో అపరాధో. అయం…పే… మహన్తతరో కలి కతూపచితత్తా సమ్పరాయికత్తా అప్పటికారత్తా చ.

నిరబ్బుదోతి గణనావిసేసో ఏసోతి ఆహ ‘‘నిరబ్బుదగణనాయా’’తి, సతసహస్సం నిరబ్బుదాతి అత్థో. నిరబ్బుదపరిమాణం పన వస్సగణనాయ ఏవం వేదితబ్బం. యథేవ హి సతం సతసహస్సానం కోటి హోతి, ఏవం సతం సతసహస్సానం కోటియో పకోటి నామ హోతి, సతం సతసహస్సానం పకోటియో కోటిపకోటి, సతం సతసహస్సకోటిపకోటియో నహుతం, సతం సతసహస్సనహుతాని నిన్నహుతం, సతం సతసహస్సనిన్నహుతాని ఏకం అబ్బుదం, తతో వీసతిగుణితం నిరబ్బుదం. యం అరియే గరహన్తో నిరయం ఉపపజ్జతీతి అరియే గరహన్తో యం నిరబ్బుదసఙ్ఖాతం నిరయం ఉపపజ్జతి, నిరబ్బుదోతి చ పాటియేక్కో నిరయో నత్థి, అవీచిమ్హియేవ పన నిరబ్బుదగణనాయ పచ్చితబ్బట్ఠానస్సేతం నామం. చతుత్థం ఉత్తానమేవ.

పఠమఖతసుత్తాదివణ్ణనా నిట్ఠితా.

౫. అనుసోతసుత్తవణ్ణనా

౫. పఞ్చమే అనుసోతం గచ్ఛతీతి సంసారసోతస్స అనుకూలభావేన గచ్ఛతి. పచ్చనీకపటిపత్తియాతి సంసారసోతస్స పటికూలవసేన పవత్తనిబ్బిదానుపస్సనాదిపటిపత్తియా. ఠితసభావోతి అచలప్పసాదాదిసమన్నాగమేన ఠితసభావో. అనాగామీ హి అస్సద్ధియేహి కామరాగబ్యాపాదేహి అకమ్పనియచిత్తతాయ తమ్హా లోకా అనావత్తిధమ్మతాయ చ ఠితసభావో నామ. ఓఘం తరిత్వాతి కామోఘాదిచతుబ్బిధం ఓఘం అతిక్కమిత్వా. పరతీరం గతోతి నిబ్బానపారం గతో. బ్రాహ్మణోతి బాహితపాపతాయ బ్రాహ్మణోతి సఙ్ఖం గతో ఖీణాసవో. తేనాహ ‘‘సేట్ఠో నిద్దోసో’’తి. పఞ్చవేరకమ్మన్తి పాణాతిపాతాదిపఞ్చదుచ్చరితం. సహాపి దుక్ఖేన సహాపి దోమనస్సేనాతి కిలేసపరియుట్ఠానే సతి ఉప్పన్నేన దుక్ఖదోమనస్సేన సద్ధిమ్పి. పరిపుణ్ణన్తి తిస్సన్నం సిక్ఖానం ఏకాయపి అనూనం. పరిసుద్ధన్తి నిరుపక్కిలేసం. బ్రహ్మచరియన్తి సేట్ఠచరియం. ఇమినా వారేన సోతాపన్నసకదాగామినో కథితా. కిం పన తే రుదన్తా బ్రహ్మచరియం చరన్తీతి? ఆమ, కిలేసరోదనేన రోదన్తా చరన్తి నామ, సీలసమ్పన్నో పుథుజ్జనభిక్ఖు ఏత్థేవ సఙ్గహితో.

చేతోవిముత్తిన్తి ఫలసమాధిం. పఞ్ఞావిముత్తిన్తి ఫలఞాణం. ఛహాకారేహి పారగతోతి అభిఞ్ఞాపారగూ, పరిఞ్ఞాపారగూ, భావనాపారగూ, పహానపారగూ, సచ్ఛికిరియాపారగూ, సమాపత్తిపారగూతి ఏవం ఛహి ఆకారేహి సబ్బధమ్మానం పారం పరియోసానం గతో. సేసమేత్థ సువిఞ్ఞేయ్యమేవ.

అనుసోతసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౬. అప్పస్సుతసుత్తవణ్ణనా

౬. ఛట్ఠే అప్పకం సుతం హోతీతి నవఙ్గసత్థుసాసనే కిఞ్చిదేవ సుతం హోతి. తదేవ నవఙ్గసత్థుసాసనం దస్సేతుం ‘‘సుత్తం గేయ్య’’న్తిఆది వుత్తం. తత్థ సుత్తాదీని విభజిత్వా దస్సేన్తో ‘‘ఉభతోవిభఙ్గనిద్దేసక్ఖన్ధకపరివారా’’తిఆదిమాహ. కథం పనాయం విభాగో యుజ్జేయ్య. సగాథకఞ్హి సుత్తం గేయ్యం, నిగ్గాథకం సుత్తం వేయ్యాకరణం. తదుభయవినిముత్తఞ్చ సుత్తం ఉదానాదివిసేససఞ్ఞారహితం నత్థి, యం సుత్తఙ్గం సియా. మఙ్గలసుత్తాదీనఞ్చ (ఖు. పా. ౫.౧ ఆదయో; సు. ని. ౨౬౧ ఆదయో) సుత్తఙ్గసఙ్గహో న సియా గాథాభావతో ధమ్మపదాదీనం వియ. గేయ్యఙ్గసఙ్గహో వా సియా సగాథకత్తా సగాథావగ్గస్స వియ. తథా ఉభతోవిభఙ్గాదీసు సగాథకప్పదేసానన్తి? వుచ్చతే –

‘‘సుత్తన్తి సామఞ్ఞవిధి, విసేసవిధయో పరే;

సనిమిత్తా నిరుళ్హత్తా, సహతాఞ్ఞేన నాఞ్ఞతో’’. (నేత్తి. అట్ఠ. సఙ్గహవారవణ్ణనా; దీ. ని. టీ. ౧.పఠమమహాసఙ్గీతికథావణ్ణనా; సారత్థ. టీ. ౧.పఠమమహాసఙ్గీతికథావణ్ణనా)

సబ్బస్సపి హి బుద్ధవచనస్స సుత్తన్తి అయం సామఞ్ఞవిధి. తేనేవాహ ఆయస్మా మహాకచ్చానో నేత్తియం (నేత్తి. సఙ్గహవారో) ‘‘నవవిధసుత్తన్తపరియేట్ఠీ’’తి. ఏత్తకం తస్స భగవతో సుత్తాగతం సుత్తపరియాపన్నం (పాచి. ౬౫౫, ౧౨౪౨) సకవాదే పఞ్చ సుత్తసతానీతి (ధ. స. అట్ఠ. నిదానకథా; కథా. అట్ఠ. నిదానకథా) ఏవమాది చ ఏతస్స అత్థస్స సాధకం. విసేసవిధయో పరే సనిమిత్తా తదేకదేసేసు గేయ్యాదయో విసేసవిధయో తేన తేన నిమిత్తేన పతిట్ఠితా. తథా హి గేయ్యస్స సగాథకత్తం తబ్భావనిమిత్తం. లోకేపి హి ససిలోకం సగాథకం వా చుణ్ణియగన్థం ‘‘గేయ్య’’న్తి వదన్తి. గాథావిరహే పన సతి పుచ్ఛం కత్వా విస్సజ్జనభావో వేయ్యాకరణస్స తబ్భావనిమిత్తం. పుచ్ఛావిస్సజ్జనఞ్హి ‘‘బ్యాకరణ’’న్తి వుచ్చతి. బ్యాకరణమేవ వేయ్యాకరణం. ఏవం సన్తే సగాథకాదీనమ్పి పుచ్ఛం కత్వా విస్సజ్జనవసేన పవత్తానం వేయ్యాకరణభావో ఆపజ్జతీతి? నాపజ్జతి గేయ్యాదిసఞ్ఞానం అనోకాసభావతో, ‘‘గాథావిరహే సతీ’’తి విసేసితత్తా చ. తథా హి ధమ్మపదాదీసు కేవలం గాథాబన్ధేసు సగాథకత్తేపి సోమనస్సఞాణమయికగాథాయుత్తేసు ‘‘వుత్తం హేత’’న్తిఆదీవచనసమ్బన్ధేసు అబ్భుతధమ్మప్పటిసంయుత్తేసు చ సుత్తవిసేసేసు యథాక్కమం గాథాఉదానఇతివుత్తకఅబ్భుతధమ్మసఞ్ఞా పతిట్ఠితా, తథా సతిపి గాథాబన్ధభావే భగవతో అతీతాసు జాతీసు చరియానుభావప్పకాసకేసు జాతకసఞ్ఞా, సతిపి పఞ్హవిస్సజ్జనభావే సగాథకత్తే చ కేసుచి సుత్తన్తేసు వేదస్స లభాపనతో వేదల్లసఞ్ఞా పతిట్ఠితాతి ఏవం తేన తేన సగాథకత్తాదినా నిమిత్తేన తేసు తేసు సుత్తవిసేసేసు గేయ్యాదిసఞ్ఞా పతిట్ఠితాతి విసేసవిధయో సుత్తఙ్గతో పరే గేయ్యాదయో. యం పనేత్థ గేయ్యఙ్గాదినిమిత్తరహితం, తం సుత్తఙ్గం విసేససఞ్ఞాపరిహారేన సామఞ్ఞసఞ్ఞాయ పవత్తనతో. నను చ సగాథకం సుత్తం గేయ్యం, నిగ్గాథకం సుత్తం వేయ్యాకరణన్తి సుత్తఙ్గం న సమ్భవతీతి చోదనా తదవత్థావాతి? న తదవత్థా సోధితత్తా. సోధితఞ్హి పుబ్బే ‘‘గాథావిరహే సతి పుచ్ఛావిస్సజ్జనభావో వేయ్యాకరణస్స తబ్భావనిమిత్త’’న్తి.

యఞ్చ వుత్తం – ‘‘గాథాభావతో మఙ్గలసుత్తాదీనం సుత్తఙ్గసఙ్గహో న సియా’’తి, తం న, నిరుళ్హత్తా. నిరుళ్హో హి మఙ్గలసుత్తాదీనం సుత్తభావో. న హి తాని ధమ్మపదబుద్ధవంసాదయో వియ గాథాభావేన పఞ్ఞాతాని, అథ ఖో సుత్తభావేనేవ, తేనేవ హి అట్ఠకథాయం ‘‘సుత్తనామక’’న్తి నామగ్గహణం కతం. యం పన వుత్తం ‘‘సగాథకత్తా గేయ్యఙ్గసఙ్గహో సియా’’తి, తదపి నత్థి, యస్మా సహతాఞ్ఞేన. సహ గాథాహీతి హి సగాథకం. సహభావో నామ అత్థతో అఞ్ఞేన హోతి, న చ మఙ్గలసుత్తాదీసు గాథావినిముత్తో కోచి సుత్తప్పదేసో అత్థి, యో ‘‘సహ గాథాహీ’’తి వుచ్చేయ్య, న చ సముదాయో నామ కోచి అత్థి. యదపి వుత్తం – ‘‘ఉభతోవిభఙ్గాదీసు సగాథకప్పదేసానం గేయ్యఙ్గసఙ్గహో సియా’’తి, తదపి న, అఞ్ఞతో. అఞ్ఞా ఏవ హి తా గాథా జాతకాదిపరియాపన్నత్తా. అతో న తాహి ఉభతోవిభఙ్గాదీనం గేయ్యఙ్గభావోతి. ఏవం సుత్తాదీనం అఙ్గానం అఞ్ఞమఞ్ఞం సఙ్కరాభావో వేదితబ్బో. అయమేత్థ సఙ్ఖేపో, విత్థారో పన సమన్తపాసాదికాయ వినయసంవణ్ణనాయ సారత్థదీపనియా (సారత్థ. టీ. ౧.పఠమమహాసఙ్గీతికథావణ్ణనా) అమ్హేహి పకాసితో, ఇచ్ఛన్తేహి తతోయేవ గహేతబ్బో.

న అత్థమఞ్ఞాయ ధమ్మమఞ్ఞాయ ధమ్మానుధమ్మప్పటిపన్నో హోతీతి అట్ఠకథాఞ్చ పాళిఞ్చ జానిత్వా లోకుత్తరధమ్మస్స అనురూపధమ్మం పుబ్బభాగప్పటిపదం పటిపన్నో న హోతీతి ఏవమేత్థ సమ్బన్ధో వేదితబ్బో. తేనేవాహ ‘‘న అత్థమఞ్ఞాయ ధమ్మమఞ్ఞాయాతి అట్ఠకథఞ్చ పాళిఞ్చ జానిత్వా…పే… న పటిపన్నో హోతీ’’తి.

అప్పస్సుతసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౭. సోభనసుత్తవణ్ణనా

౭. సత్తమే పఞ్ఞావేయ్యత్తియేనాతి సచ్చసమ్పటివేధాదిపఞ్ఞావేయ్యత్తియేన. వినయం ఉపేతాతి తదఙ్గాదివసేన కిలేసానం వినయం ఉపేతా. వేసారజ్జేనాతి సారజ్జకరానం దిట్ఠివిచికిచ్ఛాదిపాపధమ్మానం విగమనతో వేసారజ్జేన, సారజ్జరహితేనాతి అత్థో. తేపిటకవసేన బహు సుతం ఏతేసన్తి బహుస్సుతా. తమేవ పరియత్తిధమ్మం ధారేన్తి సువణ్ణభాజనే పక్ఖిత్తసీహవసం వియ వినస్సన్తం అకత్వా సుప్పగుణసుప్పవత్తిభావేన హదయే ఠపేన్తీతి ధమ్మధరా. ఏదిసా చ అత్తనా సుతస్స ధమ్మస్స ఆధారభూతా నామ హోన్తీతి ఆహ ‘‘సుతధమ్మానం ఆధారభూతా’’తి.

సోభనసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౮. వేసారజ్జసుత్తవణ్ణనా

౮. అట్ఠమే బ్యామోహవసేన సరణపరియేసనం సారజ్జనం సారదో, బ్యామోహభయం. విగతో సారదో ఏతస్సాతి విసారదో, తస్స భావో వేసారజ్జం. తం పన ఞాణసమ్పదం, పహానసమ్పదం, దేసనావిసేససమ్పదం ఖేమఞ్చ నిస్సాయ పవత్తం చతుబ్బిధపచ్చవేక్ఖణఞాణం. తేనాహ ‘‘చతూసు ఠానేసూ’’తిఆది. ఉసభస్స ఇదన్తి ఆసభం, సేట్ఠట్ఠానం. సబ్బఞ్ఞుతపటిజాననవసేన అభిముఖం గచ్ఛన్తి, అట్ఠ వా పరిసా ఉపసఙ్కమన్తీతి ఆసభా, పుబ్బబుద్ధా. ఇదం పనాతి బుద్ధానం ఠానం సబ్బఞ్ఞుతమేవ వదతి. తిట్ఠమానోవాతి అవదన్తోపి తిట్ఠమానోవ పటిజానాతి నామాతి అత్థో. ఉపగచ్ఛతీతి అనుజానాతి.

అట్ఠసు పరిసాసూతి ‘‘అభిజానామి ఖో పనాహం, సారిపుత్త, అనేకసతం ఖత్తియపరిసం ఉపసఙ్కమితా…పే… బ్రాహ్మణపరిసం గహపతిపరిసం, సమణపరిసం, చాతుమహారాజికపరిసం, తావతింసపరిసం, మారపరిసం, బ్రహ్మపరిసం ఉపసఙ్కమితా, తత్రపి మయా సన్నిసిన్నపుబ్బఞ్చేవ సల్లపితపుబ్బఞ్చ సాకచ్ఛా చ సమాపజ్జితపుబ్బా. తత్ర వత మం ‘భయం వా సారజ్జం వా ఓక్కమిస్సతీ’తి నిమిత్తమేతం, సారిపుత్త, న సమనుపస్సామీ’’తి (మ. ని. ౧.౧౫౧) ఏవం వుత్తపరిసాసు. అభీతనాదం నదతీతి పరతో దస్సితఞాణయోగేన విసారదో అహన్తి అభీతనాదం నదతి. సీహనాదసుత్తేనాతి ఖన్ధవగ్గే ఆగతేన సీహనాదసుత్తేన.

‘‘దేవమనుస్సానం చతుచక్కం వత్తతీ’’తి (అ. ని. ౪.౩౧) సుత్తసేసేన సప్పురిసూపనిస్సయాదిఫలసమ్పత్తిపవత్తి వుత్తా, పురిమసప్పురిసూపనిస్సయాదిఉపనిస్సయా పచ్ఛిమసప్పురిసూపనిస్సయాదిసమ్పత్తిపవత్తి వా వుత్తా. ఆది-సద్దేన తత్థ చ చక్కసద్దస్స గహణం వేదితబ్బం. విచక్కసణ్ఠానా అసని ఏవ అసనివిచక్కం. ఉరచక్కాదీసూతి ఆది-సద్దేన ఆణాసమూహాదీసుపి చక్కసద్దస్స పవత్తి వేదితబ్బా. ‘‘సఙ్ఘభేదం కరిస్సామ చక్కభేద’’న్తిఆదీసు (పారా. ౪౦౯; చూళవ. ౩౪౩) హి ఆణా ‘‘చక్క’’న్తి వుత్తా. ‘‘దేవచక్కం అసురచక్క’’న్తిఆదీసు సమూహోతి.

పటివేధనిట్ఠత్తా అరహత్తమగ్గఞాణం పటివేధోతి ‘‘ఫలక్ఖణే ఉప్పన్నం నామా’’తి వుత్తం. తేన పటిలద్ధస్సపి దేసనాఞాణస్స కిచ్చనిప్ఫత్తి పరస్స బుజ్ఝనమత్తేన హోతీతి ‘‘అఞ్ఞాసికోణ్డఞ్ఞస్స సోతాపత్తి…పే… ఫలక్ఖణే పవత్తం నామా’’తి వుత్తం. తతో పరం పన యావ పరినిబ్బానా దేసనాఞాణప్పవత్తి తస్సేవ పవత్తితస్స ధమ్మచక్కస్స ఠానన్తి వేదితబ్బం.

దస్సితధమ్మేసూతి వుత్తధమ్మేసు. వచనమత్తమేవ హి తేసం, న పన దస్సనం తాదిసస్సేవ ధమ్మస్స అభావతో. భగవతో ఏవ వా ‘‘ఇమే ధమ్మా అనభిసమ్బుద్ధో’’తి పరస్స వచనవసేన దస్సితధమ్మేసు. ‘‘ధమ్మపటిసమ్భిదా’’తిఆదీసు (విభ. ౭౧౮-౭౨౧) వియ ధమ్మ-సద్దో హేతుపరియాయోతి ఆహ ‘‘సహధమ్మేనాతి సహేతునా’’తి. హేతూతి చ ఉపపత్తిసాధనహేతు వేదితబ్బో, న కారకో, సమ్పాపకో వా. నిమిత్తన్తి చోదనాయ కారణం. తత్థ చోదకో చోదనం కరోతీతి కారణం, ధమ్మో చోదనం కరోతి ఏతేనాతి కారణం. తేనాహ ‘‘పుగ్గలోపీ’’తిఆది. ఖేమన్తి కేనచి అప్పటిబాహియభావేన అనుపద్దుతం.

అన్తరాయో ఏతేసం అత్థి, అన్తరాయే వా నియుత్తాతి అన్తరాయికా. ఏవంభూతా పన తే యస్మా అన్తరాయకరా నామ హోన్తి, తస్మా ఆహ ‘‘అన్తరాయం కరోన్తీతి అన్తరాయికా’’తి. అసఞ్చిచ్చ వీతిక్కమే నాతిసావజ్జాతి కత్వా వుత్తం ‘‘సఞ్చిచ్చ వీతిక్కన్తా’’తి. సత్త ఆపత్తిక్ఖన్ధాతిఆది నిదస్సనమత్తం ఇతరేసమ్పి చతున్నం ‘‘అన్తరాయికా’’తి వుత్తధమ్మానం తబ్భావే బ్యభిచారాభావతో. ఇధ పన మేథునధమ్మో అధిప్పేతోతి ఇదం అట్ఠుప్పత్తివసేన వుత్తం అరిట్ఠసిక్ఖాపదం (పాచి. ౪౧౭) వియ. యస్మా తంఖణమ్పి కామానం ఆదీనవం దిస్వా విరతో హోతి చే, విసేసం అధిగచ్ఛతి, న కామేసు ఆసత్తో, తస్మా వుత్తం ‘‘మేథున…పే…అన్తరాయో హోతీ’’తి. తత్థ యస్స కస్సచీతి న కేవలం పబ్బజితస్సేవ, అథ ఖో యస్స కస్సచి. తథా హి వుత్తం ‘‘మేథునమనుయుత్తస్స, ముస్సతేవాపి సాసన’’న్తి (సు. ని. ౮౨౦).

తస్మిం అనియ్యానికధమ్మేతి తస్మిం పరేహి పరికప్పితఅనియ్యానికధమ్మనిమిత్తం. నిమిత్తత్థే హి ఇదం కమ్మసంయోగే భుమ్మం.

ఉపనిబద్ధాతి విరచితా. తేనాహ ‘‘అభిసఙ్ఖతా’’తి. పుథుభావన్తి బహుభావం. పుథూహి వా సితాతి బహూహి సమణబ్రాహ్మణేహి సితా ఉపనిబద్ధా.

వేసారజ్జసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౯. తణ్హుప్పాదసుత్తవణ్ణనా

౯. నవమే భవతి ఏతేన ఆరోగ్యన్తి భవో, గిలానపచ్చయో. పరివుద్ధో భవో అభవో. వుద్ధిఅత్థో హి అయమకారో యథా ‘‘సంవరాసంవరో, ఫలాఫల’’న్తి చ. సప్పినవనీతాదీనీతి ఆది-సద్దేన తేలమధుఫాణితాదీనం గహణం. సప్పినవనీతాదిగ్గహణఞ్చేత్థ నిదస్సనమత్తం, సబ్బస్సపి గిలానపచ్చయస్స సఙ్గహో దట్ఠబ్బో. భవాభవోతి వా ఖుద్దకో చేవ మహన్తో చ ఉపపత్తిభవో వేదితబ్బో. తేనేవాహ ‘‘సమ్పత్తిభవేసూ’’తిఆది. భవోతి వా సమ్పత్తి, అభవోతి విపత్తి. భవోతి వుద్ధి, అభవోతి హాని. తంనిమిత్తఞ్చ తణ్హా ఉప్పజ్జతీతి వుత్తం ‘‘భవాభవహేతు వా’’తి.

తణ్హాదుతియోతి తణ్హాసహాయో. తణ్హా హి నిరుదకకన్తారే మరీచికాయ ఉదకసఞ్ఞా వియ పిపాసాభిభూతం తసితం సత్తం అస్సాసదస్సనవసేన సహాయకిచ్చం కరోన్తీ భవాదీసు అనిబ్బిన్నం కత్వా పరిబ్భమాపేతి. తథా హి తం పపాతకం అచిన్తేత్వా మధుగ్గణ్హనకలుద్దకా వియ అనేకాదీనవాకులేసు భవేసు ఆనిసంసమేవ దస్సేన్తీ అనత్థజాలే సా పరిబ్భమాపేతి, తస్మా తణ్హా ‘‘పురిసస్స దుతియా’’తి వుత్తా. నను చ అఞ్ఞేపి కిలేసాదయో భవనిబ్బత్తిపచ్చయాతి? సచ్చమేతం, న పన తథా విసేసపచ్చయో, యథా తణ్హా. తథా హి సా కుసలేహి వినా అకుసలేహి, కామావచరాదికుసలేహి చ వినా రూపావచరాదికుసలేహి భవనిబ్బత్తియా విసేసపచ్చయో. యతో సముదయసచ్చన్తి వుచ్చతీతి. ఇత్థభావఞ్ఞథాభావన్తి ఇత్థభావో చ అఞ్ఞథాభావో చ ఇత్థభావఞ్ఞథాభావో, సో ఏతస్స అత్థీతి ఇత్థభావఞ్ఞథాభావో, సంసారో, తం ఇత్థభావఞ్ఞథాభావం. తత్థ ఇత్థభావో మనుస్సత్తం, అఞ్ఞథాభావో తతో అవసిట్ఠసత్తావాసా. ఇత్థభావో వా తేసం తేసం సత్తానం పచ్చుప్పన్నో అత్తభావో, అఞ్ఞథాభావో అనాగతత్తభావో. ఏవరూపో వా అఞ్ఞోపి అత్తభావో ఇత్థభావో, న ఏవరూపో అఞ్ఞథాభావో. తేనేవాహ ‘‘ఇత్థభావఞ్ఞథాభావన్తి ఏత్థ ఇత్థభావో నామ అయం అత్తభావో’’తిఆది. సంసరణం సంసారో.

‘‘ఖన్ధానఞ్చ పటిపాటి, ధాతుఆయతనాన చ;

అబ్బోచ్ఛిన్నం వత్తమానా, సంసారోతి పవుచ్చతి’’. (విసుద్ధి. ౨.౬౧౯; దీ. ని. అట్ఠ. ౨.౯౫ అపసాదనావణ్ణనా; సం. ని. అట్ఠ. ౨.౨.౬౦; అ. ని. అట్ఠ. ౨.౪.౧౯౯; ధ. స. అట్ఠ. నిదానకథా; విభ. అట్ఠ. ౨౨౬ సఙ్ఖారపదనిద్దేసో; సు. ని. అట్ఠ. ౨.౫౨౩; ఉదా. అట్ఠ. ౩౯; ఇతివు. అట్ఠ. ౧౪);

తేనాహ ‘‘ఖన్ధధాతుఆయతనానం పటిపాటి’’న్తి, ఖన్ధధాతుఆయతనానం హేతుఫలభావేన అపరాపరప్పవత్తిన్తి అత్థో.

ఏవమాదీనవం ఞత్వాతి ఏత్థ ఏతమాదీనవం ఞత్వాతిపి పఠన్తి, ఏతం సకలవట్టదుక్ఖస్స సమ్భవం సముదయం తణ్హం ఆదీనవం ఞత్వాతి అత్థో. అథ వా ఏవమాదీనవం ఞత్వాతి ఏతం యథావుత్తం సంసారానతివత్తనఆదీనవం దోసం ఞత్వా. నిగ్గహణోతి చతురూపాదానసఙ్ఖాతస్స సబ్బస్స గహణస్స పటినిస్సజ్జనేన నిగ్గహణో, ఖన్ధపరినిబ్బానేన సఙ్ఖారప్పవత్తితో అపగచ్ఛేయ్యాతి ఏవం వా ఏత్థ అత్థో దట్ఠబ్బో.

తణ్హుప్పాదసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౧౦. యోగసుత్తవణ్ణనా

౧౦. దసమే యోజేన్తీతి కమ్మం విపాకేన భవాదిం, భవన్తరాదీహి దుక్ఖేన సత్తం యోజేన్తి ఘటేన్తీతి యోగా. కామనట్ఠేన కామో చ సో యథావుత్తేనత్థేన యోగో చాతి కామయోగో. భవయోగో నామ భవరాగోతి దస్సేతుం ‘‘రూపారూపభవేసూ’’తిఆది వుత్తం. తత్థ పఠమో ఉపపత్తిభవేసు రాగో, దుతియో కమ్మభవేసు, తతియో భవదిట్ఠిసహగతో యథా రజ్జనట్ఠేన రాగో, ఏవం యుజ్జనట్ఠేన యోగోతి వుత్తో. చతూసు సచ్చేసు అఞ్ఞాణన్తి ఇదం సుత్తన్తనయం నిస్సాయ వుత్తం. సుత్తన్తసంవణ్ణనా హేసాతి, తదన్తోగధత్తా వా పుబ్బన్తాదీనం.

సముదయన్తి ద్వే సముదయా ఖణికసముదయో పచ్చయసముదయో చ. ఉప్పాదక్ఖణో ఖణికసముదయో, పచ్చయోవ పచ్చయసముదయో. సముదయతే సముదయనం సముదయో, సముదేతి ఏతస్మాతి సముదయోతి ఏవం ఉభిన్నం సముదయానం సద్దత్థతోపి భేదో వేదితబ్బో. పచ్చయసముదయం పజానన్తోపి భిక్ఖు ఖణికసముదయం పజానాతి, ఖణికసముదయం పజానన్తోపి పచ్చయసముదయం పజానాతి. పచ్చయతో హి సఙ్ఖారానం ఉదయం పస్సతో ఖణతో చ నేసం ఉదయదస్సనం సుఖం హోతి, ఖణతో చ నేసం ఉదయం పస్సతో పగేవ పచ్చయానం సుగ్గహితత్తా పచ్చయతో దస్సనం సుఖేన ఇజ్ఝతి. ఇధ పన ఖణికసముదయం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘సముదయన్తి ఉప్పత్తి’’న్తి.

అత్థఙ్గమోపి దువిధో అచ్చన్తత్థఙ్గమో, భేదత్థఙ్గమోతి. అచ్చన్తత్థఙ్గమో అప్పవత్తినిరోధో, నిబ్బానన్తి కేచి. భేదత్థఙ్గమో ఖణికనిరోధో. తదుభయం పుబ్బభాగే ఉగ్గహపరిపుచ్ఛాదివసేన పస్సతో అఞ్ఞతరదస్సనేన ఇతరదస్సనమ్పి సిద్ధమేవ హోతి. పుబ్బభాగేయేవ ఆరమ్మణవసేన ఖయతో వయతో సమ్మసనాదికాలే భేదత్థఙ్గమం పస్సన్తో బ్యతిరేకవసేన అనుస్సవాదితో అచ్చన్తత్థఙ్గమం పస్సతి, మగ్గక్ఖణే పన ఆరమ్మణతో అచ్చన్తత్థఙ్గమం పస్సన్తో అసమ్మోహతో ఇతరమ్పి పస్సతి. ఇధ పన భేదత్థఙ్గమం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘అత్థఙ్గమన్తి భేద’’న్తి. కామానం ఉప్పత్తిభేదగ్గహణేనేవ చేత్థ యథా కామానం పటిచ్చసముప్పన్నతా విభావితా, ఏవం కామవత్థునోపీతి ఉభయేసమ్పి అనిచ్చతా దుక్ఖతా అనత్తతా చ విభావితాతి దట్ఠబ్బం. మధురభావన్తి ఇమినా కామసన్నిస్సితం సుఖం సోమనస్సం దస్సేతి. ‘‘యం ఖో, భిక్ఖవే, ఇమే పఞ్చ కామగుణే పటిచ్చ ఉప్పజ్జతి సుఖం సోమనస్సం, అయం కామానం అస్సాదో’’తి (మ. ని. ౧.౧౬౬) హి వుత్తం. అమధురభావన్తి ఇమినా పన కామహేతుకం దుక్ఖం దోమనస్సం దస్సేతి.

ఫస్సాయతనానన్తి ఛద్వారికస్స ఫస్సస్స కారణభూతానం చక్ఖాదిఆయతనానం. తేనాహ ‘‘చక్ఖాదీనం చక్ఖుసమ్ఫస్సాదికారణాన’’న్తి. పునబ్భవకరణం పునోభవో ఉత్తరపదలోపేన, మనో-సద్దస్స వియ చ పురిమపదస్స ఓకారన్తతా దట్ఠబ్బా. పునోభవో సీలమేతేసన్తి పోనోభవికా. అథ వా సీలత్థేన ఇకసద్దేన గమితత్థత్తా కిరియావాచకసద్దస్స అదస్సనం దట్ఠబ్బం యథా అపూపభక్ఖనసీలో ఆపూపికో. అథ వా పునబ్భవం దేన్తి, పునబ్భవాయ సంవత్తన్తి, పునప్పునబ్భవే నిబ్బత్తేన్తీతి పోనోభవికా. ‘‘తద్ధితా’’తి హి బహువచననిద్దేసా విచిత్తత్తా వా తద్ధితానం అభిధానలక్ఖణత్తా వా ‘‘పునబ్భవం దేన్తీ’’తిఆదీసుపి అత్థేసు పోనోభవికసద్దసిద్ధి దట్ఠబ్బా.

విసంయోజేన్తి పటిపన్నం పుగ్గలం కామయోగాదితో వియోజేన్తీతి విసంయోగా, అసుభజ్ఝానాదీని విసంయోజనకారణాని. తేనాహ ‘‘విసంయోగాతి విసంయోజనకారణానీ’’తిఆది.

యోగసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

భణ్డగామవగ్గవణ్ణనా నిట్ఠితా.