(౧౭) ౨. పటిపదావగ్గో

౧. సంఖిత్తసుత్తవణ్ణనా

౧౬౧. దుతియస్స పఠమే దుక్ఖాపటిపదా దన్ధాభిఞ్ఞాతిఆదీసు పాళియా ఆగతనయేన అత్థో వేదితబ్బో. తథా హి –

‘‘తత్థ కతమా దుక్ఖపటిపదా దన్ధాభిఞ్ఞా పఞ్ఞా? కిచ్ఛేన కసిరేన సమాధిం ఉప్పాదేన్తస్స దన్ధం తం ఠానం అభిజానన్తస్స యా ఉప్పజ్జతి పఞ్ఞా పజాననా…పే… అమోహో ధమ్మవిచయో సమ్మాదిట్ఠి, అయం వుచ్చతి దుక్ఖపటిపదా దన్ధాభిఞ్ఞా పఞ్ఞా. తత్థ కతమా దుక్ఖపటిపదా ఖిప్పాభిఞ్ఞా పఞ్ఞా? కిచ్ఛేన కసిరేన సమాధిం ఉప్పాదేన్తస్స ఖిప్పం తం ఠానం అభిజానన్తస్స యా ఉప్పజ్జతి పఞ్ఞా పజాననా…పే… సమ్మాదిట్ఠి, అయం వుచ్చతి దుక్ఖపటిపదా ఖిప్పాభిఞ్ఞా పఞ్ఞా. తత్థ కతమా సుఖపటిపదా దన్ధాభిఞ్ఞా పఞ్ఞా? అకిచ్ఛేన అకసిరేన సమాధిం ఉప్పాదేన్తస్స దన్ధం తం ఠానం అభిజానన్తస్స యా ఉప్పజ్జతి పఞ్ఞా పజాననా…పే… సమ్మాదిట్ఠి, అయం వుచ్చతి సుఖపటిపదా దన్ధాభిఞ్ఞా పఞ్ఞా. తత్థ కతమా సుఖపటిపదా ఖిప్పాభిఞ్ఞా పఞ్ఞా? అకిచ్ఛేన అకసిరేన సమాధిం ఉప్పాదేన్తస్స ఖిప్పం తం ఠానం అభిజానన్తస్స యా ఉప్పజ్జతి పఞ్ఞా పజాననా…పే… సమ్మాదిట్ఠి, అయం వుచ్చతి సుఖపటిపదా ఖిప్పాభిఞ్ఞా పఞ్ఞా’’తి (విభ. ౮౦౧) – అయమేత్థ పాళి.

తత్థ కిచ్ఛేన కసిరేన సమాధిం ఉప్పాదేన్తస్సాతి పుబ్బభాగే ఆగమనకాలే కిచ్ఛేన కసిరేన దుక్ఖేన ససఙ్ఖారేన సప్పయోగేన కిలేసే విక్ఖమ్భేత్వా లోకుత్తరసమాధిం ఉప్పాదేన్తస్స. దన్ధం తం ఠానం అభిజానన్తస్సాతి విక్ఖమ్భితేసు కిలేసేసు విపస్సనాపరివాసే చిరం వసిత్వా తం లోకుత్తరసమాధిసఙ్ఖాతం ఠానం దన్ధం సణికం అభిజానన్తస్స పటివిజ్ఝన్తస్స, పాపుణన్తస్సాతి అత్థో. అయం వుచ్చతీతి యా ఏసా ఏవం ఉప్పజ్జతి, అయం కిలేసవిక్ఖమ్భనప్పటిపదాయ దుక్ఖత్తా, విపస్సనాపరివాసపఞ్ఞాయ చ దన్ధత్తా మగ్గకాలే ఏకచిత్తక్ఖణే ఉప్పన్నాపి పఞ్ఞా ఆగమనవసేన ‘‘దుక్ఖపటిపదా దన్ధాభిఞ్ఞా నామా’’తి వుచ్చతి. ఉపరి తీసు పదేసుపి ఇమినా నయేన అత్థో వేదితబ్బో.

సంఖిత్తసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౨. విత్థారసుత్తవణ్ణనా

౧౬౨. దుతియే అకతాభినివేసోతి అకతాధికారో. రూపానం లక్ఖణాదీహి పరిచ్ఛిన్దిత్వా గహణం రూపపరిగ్గహో. తీసు అద్ధాసు కిలమతీతి పుబ్బన్తే అపరన్తే పుబ్బన్తాపరన్తేతి ఏవం తీసు పదేసేసు కిలమతి. పఞ్చసు ఞాణేసూతి రూపపరిగ్గహాదీసు పఞ్చసు ఞాణేసు. నవసు విపస్సనాఞాణేసూతి ఉదయబ్బయాదినవవిపస్సనాఞాణేసు. సేసమేత్థ ఉత్తానమేవ.

విత్థారసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౩. అసుభసుత్తవణ్ణనా

౧౬౩. తతియే ‘‘యథా ఏతం, తథా ఇద’’న్తి ఇమినా నయేనాతి ఏతేన –

‘‘యథా ఇదం తథా ఏతం, యథా ఏతం తథా ఇదం;

అజ్ఝత్తఞ్చ బహిద్ధా చ, కాయే ఛన్దం విరాజయే’’తి. (సు. ని. ౨౦౫); –

ఇమం దేసనానయం సఙ్గణ్హాతి. తస్సత్థో – యథా ఇదం సవిఞ్ఞాణకాసుభం ఆయుఉస్మావిఞ్ఞాణానం అనపగమా చరతి తిట్ఠతి నిసీదతి సయతి, తథా ఏతం ఏతరహి సుసానే సయితం అవిఞ్ఞాణకమ్పి పుబ్బే తేసం ధమ్మానం అనపగమా అహోసి. యథా చ ఏతం ఏతరహి మతసరీరం తేసం ధమ్మానం అపగమా న చరతి న తిట్ఠతి న నిసీదతి న సేయ్యం కప్పేతి, తథా ఇదం సవిఞ్ఞాణకమ్పి తేసం ధమ్మానం అపగమా భవిస్సతి. యథా చ ఇదం సవిఞ్ఞాణకం నేతరహి సుసానే మతం సేతి న ఉద్ధుమాతకాదిభావముపగతం, తథా ఏతం ఏతరహి మతసరీరమ్పి పుబ్బే అహోసి. యథా పనేతం ఏతరహి అవిఞ్ఞాణకాసుభం మతకసుసానే సేతి ఉద్ధుమాతకాదిభావఞ్చ ఉపగతం, తథా ఇదం సవిఞ్ఞాణకమ్పి భవిస్సతీతి. తత్థ యథా ఇదం తథా ఏతన్తి అత్తనా మతసరీరస్స సమానభావం కరోన్తో బాహిరే దోసం పజహతి. యథా ఏతం తథా ఇదన్తి మతసరీరేన అత్తనో సమానభావం కరోన్తో అజ్ఝత్తికే రాగం పజహతి. యేనాకారేన ఉభయం సమం కరోతి, తం సమ్పజానన్తో ఉభయత్థ మోహం పజహతి.

బహిద్ధా దిట్ఠానన్తి బహిద్ధా సుసానాదీసు దిట్ఠానం ఉద్ధుమాతకాదిదసన్నం అసుభానం. ‘‘నవన్నం పాటికుల్యానం వసేనా’’తి కస్మా వుత్తం, నను అన్తిమజీవికాభావతో పిణ్డపాతస్స అలాభలాభేసు పరితస్సనగేధాదిసముప్పత్తితో భత్తస్స సమ్మదజననతో కిమికులసంవద్ధనతోతి ఏవమాదీహిపి ఆకారేహి ఆహారేపటికూలతా పచ్చవేక్ఖితబ్బా. వుత్తఞ్హేతం – ‘‘అన్తమిదం, భిక్ఖవే, జీవికానం యదిదం పిణ్డోల్యం అతిపాపోయం లోకస్మిం యదిదం పిణ్డోల్యో విచరతి పత్తపాణీతి (సం. ని. ౩.౮౦; ఇతివు. ౯౧). అలద్ధా చ పిణ్డపాతం పరితస్సతి, లద్ధా చ పిణ్డపాతం గధితో ముచ్ఛితో అజ్ఝోపన్నో అనాదీనవదస్సావీ అనిస్సరణపఞ్ఞో పరిభుఞ్జతీతి (అ. ని. ౩.౧౨౪). భుత్తో చ ఆహారో కస్సచి కదాచి మరణం వా మరణమత్తం వా దుక్ఖం ఆవహతీ’’తి.

కటుకీటకాదయో ద్వత్తింసకులప్పభేదా కిమియో నం ఉపనిస్సాయ జీవన్తీతి? వుచ్చతే – అన్తిమజీవికాభావో తావ చిత్తసంకిలేసవిసోధనత్థం కమ్మట్ఠానాభినివేసనతో పగేవ మనసి కాతబ్బో ‘‘మాహం ఛవాలాతసదిసో భవేయ్య’’న్తి. తథా పిణ్డపాతస్స అలాభలాభేసు పరితస్సనగేధాదిసముప్పత్తినివారణం పగేవ అనుట్ఠాతబ్బం సుపరిసుద్ధసీలస్స పటిసఙ్ఖానవతో తదభావతో. భత్తసమ్మదో అనేకన్తికో పరిభోగే అన్తోగధోవాతి వేదితబ్బో. కిమికులసంవద్ధనం పన సఙ్గహేతబ్బం, సఙ్గహితమేవ వా ‘‘నవన్నం పాటికుల్యానం వసేనా’’తి ఏత్థ నియమస్స అకతత్తా. ఇమినా వా నయేన ఇతరేసమ్పేత్థ సఙ్గహో దట్ఠబ్బో యథాసమ్భవమేత్థ పటికూలతాపచ్చవేక్ఖణస్స అధిప్పేతత్తా.

ఏవఞ్చ కత్వా విసుద్ధిమగ్గే (విసుద్ధి. ౧.౨౯౪-౨౯౫) దసహి ఆకారేహి పటికూలతా వేదితబ్బా. సేయ్యథిదం – గమనతో, పరియేసనతో, పరిభోగతో, ఆసయతో, నిధానతో, అపరిపక్కతో, పరిపక్కతో, ఫలతో, నిస్సన్దతో, సమ్మక్ఖనతోతి. ఏవం దసన్నం వసేన పాటికుల్యవచనేనపి ఇధ ‘‘నవన్న’’న్తి వచనం న విరుజ్ఝతి, సమ్మక్ఖనస్స పరిభోగాదీసు లబ్భమానభావా విసుం తం అగ్గహేత్వా న వదన్తి. విసుద్ధిమగ్గే (విసుద్ధి. ౧.౩౦౪) పన సమ్మక్ఖనం పరిభోగాదీసు లబ్భమానమ్పి నిస్సన్దవసేన విసేసతో పటికూలన్తి దస్సేతుం సబ్బపచ్ఛా ఠపితా.

ఉక్కణ్ఠితసఞ్ఞాయ సమన్నాగతోతి తీసు భవేసు అరుచ్చనవసేన పవత్తాయ విపస్సనాపఞ్ఞాయ సమన్నాగతో. నిబ్బిదానుపస్సనా హేసా సఞ్ఞాసీసేన వుత్తా. సేసమేత్థ ఉత్తానమేవ.

అసుభసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౪-౬. పఠమఖమసుత్తాదివణ్ణనా

౧౬౪-౧౬౬. చతుత్థే పధానకరణకాలే సీతాదీని నక్ఖమతి న సహతీతి అక్ఖమా. ఖమతి సహతి అభిభవతీతి ఖమా. ఇన్ద్రియదమనం దమా. ‘‘ఉప్పన్నం కామవితక్కం నాధివాసేతీ’’తిఆదినా (మ. ని. ౧.౨౬; అ. ని. ౪.౧౪; ౬.౫౮) నయేన వితక్కసమనం సమాతి ఆహ ‘‘అకుసలవితక్కానం వూపసమనపటిపదా’’తి. నిదస్సనమత్తఞ్చేతం, సబ్బేసమ్పి కిలేసానం సమనవసేన పవత్తా పటిపదా సమా. పఞ్చమఛట్ఠాని ఉత్తానత్థానేవ.

పఠమఖమసుత్తాదివణ్ణనా నిట్ఠితా.

౭-౮. మహామోగ్గల్లానసుత్తాదివణ్ణనా

౧౬౭-౧౬౮. సత్తమట్ఠమేసు మహామోగ్గల్లానత్థేరస్సాతిఆదినా మోగ్గల్లానత్థేరస్స హేట్ఠా తిణ్ణం మగ్గానం సుఖపటిపదదన్ధాభిఞ్ఞభావో, అరహత్తమగ్గస్స దుక్ఖపటిపదఖిప్పాభిఞ్ఞభావో వుత్తో, సారిపుత్తత్థేరస్స పన హేట్ఠిమానం తిణ్ణం మగ్గానం సుఖపటిపదదన్ధాభిఞ్ఞభావో, అరహత్తమగ్గస్స చ సుఖపటిపదఖిప్పాభిఞ్ఞభావో దస్సితో. యం పన వుత్తం విసుద్ధిమగ్గే (విసుద్ధి. ౨.౮౦౧) ‘‘బుద్ధానం పన చత్తారోపి మగ్గా సుఖపటిపదఖిప్పాభిఞ్ఞావ అహేసుం, తథా ధమ్మసేనాపతిస్స. మహామోగ్గల్లానత్థేరస్స పన పఠమమగ్గో సుఖపటిపదఖిప్పాభిఞ్ఞో అహోసి, ఉపరి తయో దుక్ఖపటిపదదన్ధాభిఞ్ఞా’’తి. యఞ్చ వుత్తం అట్ఠసాలినియం (ధ. స. అట్ఠ. ౧౪౭౬) ‘‘తథాగతస్స హి సారిపుత్తత్థేరస్స చ చత్తారోపి మగ్గా సుఖపటిపదఖిప్పాభిఞ్ఞావ అహేసుం, మహామోగ్గల్లానత్థేరస్స పన పఠమమగ్గో సుఖపటిపదఖిప్పాభిఞ్ఞో ఉపరి తయో దుక్ఖపటిపదఖిప్పాభిఞ్ఞా’’తి, తం సబ్బం అఞ్ఞమఞ్ఞం నానులోమేతి. ఇమాయ పాళియా ఇమాయ చ అట్ఠకథాయ న సమేతి, తస్మా వీమంసితబ్బమేతం. తంతంభాణకానం వా మతేన తత్థ తత్థ తథా తథా వుత్తన్తి గహేతబ్బం.

మహామోగ్గల్లానసుత్తాదివణ్ణనా నిట్ఠితా.

౯. ససఙ్ఖారసుత్తవణ్ణనా

౧౬౯. నవమే ససఙ్ఖారేన దుక్ఖేన కసిరేన అధిమత్తపయోగం కత్వావ కిలేసపరినిబ్బానధమ్మోతి ససఙ్ఖారపరినిబ్బాయీ. అసఙ్ఖారేన అప్పయోగేన అధిమత్తపయోగం అకత్వావ కిలేసపరినిబ్బానధమ్మోతి అసఙ్ఖారపరినిబ్బాయీ. ధమ్మానుసారీ పుగ్గలో హి ఆగమనమ్హి కిలేసే విక్ఖమ్భేన్తో అప్పదుక్ఖేన అకసిరేన అకిలమన్తోవ విక్ఖమ్భేతుం సక్కోతి. సద్ధానుసారీ పుగ్గలో పన దుక్ఖేన కసిరేన కిలమన్తో హుత్వా విక్ఖమ్భేతుం, తస్మా ధమ్మానుసారిస్స పుబ్బభాగమగ్గక్ఖణే కిలేసచ్ఛేదకం ఞాణం అదన్ధం తిఖిణం సూరం హుత్వా వహతి. యథా నామ తిఖిణేన అసినా కదలిం ఛిన్దన్తస్స ఛిన్నట్ఠానం మట్ఠం హోతి, అతిసీఘం వహతి, సద్దో న సుయ్యతి, బలవవాయామకిచ్చం న హోతి, ఏవరూపా ధమ్మానుసారినో పుబ్బభాగభావనా హోతి. సద్ధానుసారినో పన పుబ్బభాగక్ఖణే కిలేసచ్ఛేదకం ఞాణం దన్ధం అతిఖిణం అసూరం హుత్వా వహతి. యథా నామ కుణ్ఠేన అసినా కదలిం ఛిన్దన్తస్స ఛిన్నట్ఠానం న మట్ఠం హోతి, అతిసీఘం న వహతి, సద్దో సుయ్యతి, బలవవాయామకిచ్చం ఇచ్ఛితబ్బం హోతి, ఏవరూపా సద్ధానుసారినో పుబ్బభాగభావనా హోతి. ఏవం సన్తేపి నేసం కిలేసక్ఖయే నానత్తం నత్థి, అనవసేసావ కిలేసా ఖీయన్తి.

ససఙ్ఖారసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౧౦. యుగనద్ధసుత్తవణ్ణనా

౧౭౦. దసమే సమథపుబ్బఙ్గమం విపస్సనం భావేతీతి ఇదం సమథయానికస్స వసేన వుత్తం. సో హి పఠమం ఉపచారసమాధిం వా అప్పనాసమాధిం వా ఉప్పాదేతి, అయం సమథో. సో తఞ్చ తంసమ్పయుత్తే చ ధమ్మే అనిచ్చాదీహి విపస్సతి, అయం విపస్సనా, ఇతి పఠమం సమథో, పచ్ఛా విపస్సనా. తేన వుచ్చతి ‘‘సమథపుబ్బఙ్గమం విపస్సనం భావేతీ’’తి. విపస్సనాపుబ్బఙ్గమం సమథం భావేతీతి ఇదం పన విపస్సనాయానికస్స వసేన వుత్తం. సో తం వుత్తప్పకారం సమథం అసమ్పాదేత్వా పఞ్చుపాదానక్ఖన్ధే అనిచ్చాదీహి విపస్సతి. పఠమో లోకుత్తరమగ్గో నిబ్బత్తతీతి సోతాపత్తిమగ్గం సన్ధాయ వదతి, లోకియమగ్గవసేనేవ వా ఇమిస్సా పాళియా అత్థో వేదితబ్బో. కథం? మగ్గో సఞ్జాయతి, పుబ్బభాగియో లోకియమగ్గో ఉప్పజ్జతి. ఆసేవతి నిబ్బిదానుపస్సనావసేన. భావేతి ముచ్చితుకమ్యతావసేన. బహులీకరోతి పటిసఙ్ఖానుపస్సనావసేన. ఆసేవతి వా భయతుపట్ఠానాదిఞాణవసేన. భావేతి ముచ్చితుకమ్యతాదిఞాణవసేన. బహులీకరోతి వుట్ఠానగామినివిపస్సనావసేన. సంయోజనాని పహీయన్తి. అనుసయా బ్యన్తీ హోన్తీతి మగ్గప్పటిపాటియా పహీయన్తి బ్యన్తీ హోన్తి.

ధమ్ముద్ధచ్చవిగ్గహితమానసన్తి ఓభాసాదీసు అరియధమ్మోతి పవత్తం ఉద్ధచ్చం విక్ఖేపో ధమ్ముద్ధచ్చం, తేన ధమ్ముద్ధచ్చేన విపస్సనావీథితో ఉగ్గమనేన విరూపం గహితం పవత్తియమానం ధమ్ముద్ధచ్చవిగ్గహితమానసం. వుత్తఞ్హేతం –

‘‘ధమ్ముద్ధచ్చవిగ్గహితమానసం హోతి, అనిచ్చతో మనసి కరోతి, ఓభాసో ఉప్పజ్జతి, ఓభాసో ధమ్మోతి ఓభాసం ఆవజ్జతి, తతో విక్ఖేపో ఉద్ధచ్చం, తేన ఉద్ధచ్చేన విగ్గహితమానసో అనిచ్చతో ఉపట్ఠానం యథాభూతం నప్పజానాతి. దుక్ఖతో…పే… అనత్తతో ఉపట్ఠానం యథాభూతం నప్పజానాతి. తథా అనిచ్చతో మనసికరోతో ఞాణం ఉప్పజ్జతి…పే… పీతి పస్సద్ధి సుఖం అధిమోక్ఖో పగ్గహో ఉపట్ఠానం ఉపేక్ఖా నికన్తి ఉప్పజ్జతి, నికన్తి ధమ్మోతి నికన్తిం ఆవజ్జతి, తతో విక్ఖేపో ఉద్ధచ్చం, తేన ఉద్ధచ్చేన విగ్గహితమానసో అనిచ్చతో ఉపట్ఠానం యథాభూతం నప్పజానాతి. దుక్ఖతో…పే… అనత్తతో ఉపట్ఠానం యథాభూతం నప్పజానాతీ’’తి (పటి. మ. ౨.౬). సేసమేత్థ ఉత్తానమేవ.

యుగనద్ధసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

పటిపదావగ్గవణ్ణనా నిట్ఠితా.