(౯) ౪. మచలవగ్గో

౧-౬. పాణాతిపాతసుత్తాదివణ్ణనా

౮౧-౮౬. చతుత్థస్స పఠమాదీని ఉత్తానత్థానేవ. పఞ్చమే (సం. ని. టీ. ౧.౧.౧౩౨) ‘‘నీచే కులే పచ్చాజాతో’’తిఆదికేన అప్పకాసభావేన తమతీతి తమో, తేన తమేన యుత్తోతి తమో పుగ్గలో వుచ్చతి. తథా హి తంయోగతో పుగ్గలస్స తబ్బోహారో యథా ‘‘మచ్ఛేరయోగతో మచ్ఛరో’’తి, తస్మా తమోతి అప్పకాసభావేన తమో తమభూతో అన్ధకారం వియ జాతో, అన్ధకారత్తం వా పత్తోతి అత్థో. వుత్తలక్ఖణం తమమేవ పరమ్పరతో అయనం గతి నిట్ఠా ఏతస్సాతి తమపరాయణో. ఉభయేనపి తమగ్గహణేన ఖన్ధతమో కథితో, న అన్ధకారతమో. ఖన్ధతమోతి చ సమ్పత్తిరహితా ఖన్ధపవత్తియేవ దట్ఠబ్బా. ‘‘ఉచ్చే కులే పచ్చాజాతో’’తిఆదికేన పకాసభావేన జోతేతీతి జోతి, తేన జోతినాయుత్తోతిఆది సబ్బం వుత్తనయేన వేదితబ్బం. ఇతరే ద్వేతి జోతితమపరాయణో, జోతిజోతిపరాయణోతి ఇతరే ద్వే పుగ్గలే.

వేణువేత్తాదివిలీవేహి పేళభాజనాదికారకా విలీవకారకా. మిగమచ్ఛాదీనం నిసాదనతో నేసాదా, మాగవికమచ్ఛబన్ధాదయో. రథేసు చమ్మేన నహణకరణతో రథకారా, చమ్మకారా. పుఇతి కరీసస్స నామం, తం కుసేన్తి అపనేన్తీతి పుక్కుసా, పుప్ఫఛడ్డకా. దుబ్బణ్ణోతి విరూపో. ఓకోటిమకోతి ఆరోహాభావేన హేట్ఠిమకో, రస్సకాయోతి అత్థో. తేనాహ ‘‘లకుణ్డకో’’తి. లకు వియ ఘటికా వియ డేతి పవత్తతీతి లకుణ్డకో, రస్సో. కణతి నిమీలతీతి కాణో. తం పనస్స నిమీలనం ఏకేన అక్ఖినా ద్వీహిపి వాతి ఆహ ‘‘ఏకచ్ఛికాణో వా ఉభయచ్ఛికాణో వా’’తి. కుణనం కుణో, హత్థవేకల్లం, సో ఏతస్స అత్థీతి కుణీ. ఖఞ్జో వుచ్చతి పాదవికలో. హేట్ఠిమకాయసఙ్ఖాతో సరీరస్స పక్ఖో పదేసో హతో అస్సాతి పక్ఖహతో. తేనాహ ‘‘పీఠసప్పీ’’తి. పదీపే పదీపనే ఏతబ్బం నేతబ్బన్తి పదీపేయ్యం, తేలకపాలాదిఉపకరణం. వుత్తన్తి అట్ఠకథాయం వుత్తం.

ఆగమనవిపత్తీతి ఆగమనట్ఠానవసేన విపత్తి ‘‘ఆగమో ఏత్థా’’తి కత్వా. పుబ్బుప్పన్నపచ్చయవిపత్తీతి పఠముప్పన్నపచ్చయవసేన విపరావత్తి. చణ్డాలాదిసభావా హిస్స మాతాపితరో పఠముప్పన్నపచ్చయో. పవత్తపచ్చయవిపత్తీతి పవత్తే సుఖపచ్చయవిపత్తి. తాదిసే నిహీనకులే ఉప్పన్నోపి కోచి విభవసమ్పన్నో సియా, అయం పన దుగ్గతో దురూపో. ఆజీవుపాయవిపత్తీతి ఆజీవనుపాయవసేన విపత్తి. సుఖేన హి జీవికం పవత్తేతుం ఉపాయభూతా హత్థిసిప్పాదయో ఇమస్స నత్థి, పుప్ఫఛడ్డనసిలాకోట్టనాదికమ్మం పన కత్వా జీవికం పవత్తేతి. తేనాహ ‘‘కసిరవుత్తికే’’తి. అత్తభావవిపత్తీతి ఉపధివిపత్తి. దుక్ఖకారణసమాయోగోతి కాయికచేతసికదుక్ఖుప్పత్తియా పచ్చయసమోధానం. సుఖకారణవిపత్తీతి సుఖపచ్చయపరిహాని. ఉపభోగవిపత్తీతి ఉపభోగసుఖస్స వినాసో అనుపలద్ధి. జోతి చేవ జోతిపరాయణభావో చ సుక్కపక్ఖో. ఛట్ఠం ఉత్తానమేవ.

పాణాతిపాతసుత్తాదివణ్ణనా నిట్ఠితా.

౭. పుత్తసుత్తవణ్ణనా

౮౭. సత్తమే మ-కారో పదసన్ధికరో ‘‘అఞ్ఞమఞ్ఞ’’న్తిఆదీసు వియ. నిచ్చలసమణోతి థిరసమణో. అభిసిఞ్చితబ్బోతి అభిసేకోతి కమ్మసాధనో అభిసేకసద్దో. తేనాహ ‘‘అభిసేకం కాతుం యుత్తో’’తి.

బాకులత్థేరో వియాతి థేరో హి మహాయసస్సీ, తస్స పుత్తధీతరో నత్తుపనత్తకా సుఖుమసాటకేహి చీవరాని కారేత్వా రజాపేత్వా సముగ్గే పక్ఖిపిత్వా పహిణన్తి. థేరస్స నహానకాలే నహానకోట్ఠకే ఠపేన్తి. థేరో తాని నివాసేతి చేవ పారుపతి చ. తేనేవేతం వుత్తం.

ఖదిరవనమగ్గే సీవలిత్థేరో వియాతి సత్థరి కిర తం మగ్గం పటిపన్నే దేవతా ‘‘అమ్హాకం అయ్యస్స సీవలిత్థేరస్స సక్కారం కరిస్సామా’’తి చిన్తేత్వా ఏకేకయోజనే విహారం కారేత్వా ఏకయోజనతో ఉద్ధం గన్తుం అదత్వా పాతోవ ఉట్ఠాయ దిబ్బాని యాగుఆదీని గహేత్వా ‘‘అమ్హాకం అయ్యో సీవలిత్థేరో కహం నిసిన్నో’’తి విచరన్తి. థేరో అత్తనో అభిహటం బుద్ధప్పముఖస్స భిక్ఖుసఙ్ఘస్స దాపేసి. ఏవం సత్థా సపరివారో తింసయోజనికం కన్తారం సీవలిత్థేరస్స పుఞ్ఞఫలం అనుభవమానోవ అగమాసి. తేనేవేతం వుత్తం.

అట్ఠకనాగరసుత్తే ఆనన్దత్థేరో వియాతి అట్ఠకనాగరకో కిర గహపతి థేరస్స ధమ్మదేసనాయ పసీదిత్వా పఞ్చసతగ్ఘనకం విహారం కారేత్వా అదాసి. తం సన్ధాయేతం వుత్తం.

పిలిన్దవచ్ఛత్థేరో వియాతి థేరస్స కిర ఇద్ధానుభావేన పసన్నా మనుస్సా సప్పిఆదీని బహూని భేసజ్జాని అభిహరింసు. పకతియాపి చ ఆయస్మా పిలిన్దవచ్ఛో లాభీ హోతి పఞ్చన్నం భేసజ్జానం, లద్ధం లద్ధం పరిసాయ విస్సజ్జేతి. తేనేతం వుత్తం ‘‘గిలానపచ్చయం పిలిన్దవచ్ఛత్థేరో వియా’’తి.

తిణ్ణమ్పి సన్నిపాతేన నిబ్బత్తానీతి పిత్తాదీనం తిణ్ణమ్పి విసమానం సన్నిపాతేన జాతాని. అతిసీతాదిభావేన ఉతూనం పరిణామోతి ఆహ ‘‘అతిసీతఅతిఉణ్హఉతుతో జాతానీ’’తి. పురిమఉతుతో విసదిసో ఉతు ఉతుపరిణామో, తతో జాతాని ఉతుపరిణామజాని, విసభాగఉతుతో జాతానీతి అత్థో. జఙ్గలదేసవాసీనఞ్హి అనూపదేసే వసన్తానం విసభాగోవ ఉతు ఉప్పజ్జతి, అనూపదేసవాసీనఞ్చ జఙ్గలదేసేతి. ఏవం మలయసముద్దతీరాదివసేనపి ఉతువిసభాగతా ఉప్పజ్జతియేవ. తతో జాతాని ఉతుపరిణామజాని నామ.

అత్తనో పకతిచరియానం విసమం కాయస్స పరిహరణవసేన విసమపరిహారజాని. తాని పన అచ్చాసనఅతిట్ఠానాదినా వేదితబ్బానీతి ఆహ ‘‘అచ్చాసనఅతిట్ఠానాదికా’’తి. ఆది-సద్దేన మహాభారవహణసుధాకోట్టనఅదేసకాలచరణాదీని సఙ్గణ్హాతి. పరస్స ఉపక్కమతో నిబ్బత్తాని ఓపక్కమికాని, అయం చోరోతి వా పారదారికోతి వా గహేత్వా జణ్ణుకకప్పరముగ్గరాదీహి నిప్పోథనఉపక్కమం పచ్చయం కత్వా ఉప్పన్నానీతి అత్థో. తేనాహ ‘‘వధబన్ధనాదిఉపక్కమేన నిబ్బత్తానీ’’తి. కేవలన్తి బాహిరం పచ్చయం అనపేక్ఖిత్వా కేవలం, తేన వినాతి అత్థో. తేనాహ ‘‘పుబ్బేకతకమ్మవిపాకవసేనేవ జాతానీ’’తి.

పుత్తసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౮-౧౦. సంయోజనసుత్తాదివణ్ణనా

౮౮-౯౦. అట్ఠమే సోతాపన్నో చతూహి వాతేహి ఇన్దఖీలో వియ పరప్పవాదేహి అకమ్పియో అచలసద్ధాయ సమన్నాగతత్తా సాసనే లద్ధప్పతిట్ఠో సమణమచలో నామాతి ఆహ ‘‘సాసనే లద్ధప్పతిట్ఠత్తా’’తిఆది. థద్ధభావకరానం కిలేసానం సబ్బసో సముచ్ఛిన్నత్తాతి చిత్తస్స థద్ధభావకరానం ఉద్ధమ్భాగియకిలేసానం సబ్బసో అభావా సమణసుఖుమాలో నామ సుఖుమాలభావప్పత్తితో. నవమదసమాని సువిఞ్ఞేయ్యానేవ.

సంయోజనసుత్తాదివణ్ణనా నిట్ఠితా.

మచలవగ్గవణ్ణనా నిట్ఠితా.