౮. తికణ్ణసుత్తవణ్ణనా

౫౯. అట్ఠమే దురాసదాతి దురుపసఙ్కమనా. గరహా ముచ్చిస్సతీతి మయి ఏవం కథేన్తే సమణో గోతమో కిఞ్చి కథేస్సతి, ఏవం మే వచనమత్తమ్పి న లద్ధన్తి అయం గరహా ముచ్చిస్సతీతి. పణ్డితాతి పణ్డిచ్చేన సమన్నాగతా. ధీరాతి ధితిసమ్పన్నా. బ్యత్తాతి పరవాదమద్దనసమత్థేన వేయ్యత్తియేన సమన్నాగతా. బహుస్సుతాతి బాహుసచ్చవన్తో. వాదినోతి వాదిమగ్గకుసలా. సమ్మతాతి బహునో జనస్స సాధుసమ్మతా. పణ్డితాదిఆకారపరిచ్ఛేదన్తి తేసం తేవిజ్జానం పణ్డితాకారాదిఆకారపరిచ్ఛేదం. ఆకారసద్దో కారణపరియాయో, పరిచ్ఛేదసద్దో పరిమాణత్థోతి ఆహ ‘‘ఏత్తకేన కారణేనా’’తి.

యథాతి యేనాకారేన, యేన కారణేనాతి అత్థో. తేనాహ ‘‘యథాతి కారణవచన’’న్తి. ‘‘ద్వీహిపి పక్ఖేహీ’’తి వత్వా తే పక్ఖే సరూపతో దస్సేన్తో ‘‘మాతితో చ పితితో చా’’తి ఆహ. తేసం పక్ఖానం వసేనస్స సుజాతతం దస్సేతుం ‘‘యస్స మాతా’’తిఆది వుత్తం. జనకజనికాభావేన వినాపి లోకే మాతాపితుసమఞ్ఞా దిస్సతి, ఇధ పన సా ఓరసపుత్తవసేనేవ ఇచ్ఛితాతి దస్సేతుం ‘‘సంసుద్ధగహణికో’’తి వుత్తం. గబ్భం గణ్హాతి ధారేతీతి గహణీ, గబ్భాసయసఞ్ఞితో మాతుకుచ్ఛిప్పదేసో. యథాభుత్తస్స ఆహారస్స విపాచనవసేన గణ్హనతో అఛడ్డనతో గహణీ, కమ్మజతేజోధాతు.

పితా చ మాతా చ పితరో, పితూనం పితరో పితామహా, తేసం యుగో పితామహయుగో, తస్మా ‘‘యావ సత్తమా పితామహయుగా పితామహద్వన్దా’’తి ఏవమేత్థ అత్థో దట్ఠబ్బో. అట్ఠకథాయం పన ద్వన్దం అగ్గహేత్వా ‘‘యుగన్తి ఆయుప్పమాణం వుచ్చతీ’’తి వుత్తం. యుగ-సద్దస్స చ అత్థకథా దస్సితా ‘‘పితామహోయేవ పితామహయుగ’’న్తి. పుబ్బపురిసాతి పురిసగ్గహణఞ్చేత్థ ఉక్కట్ఠనిద్దేసవసేన కతన్తి దట్ఠబ్బం. ఏవఞ్హి ‘‘మాతితో’’తి పాళివచనం సమత్థితం హోతి. అక్ఖిత్తోతి అక్ఖేపో. అనవక్ఖిత్తోతి సద్ధథాలిపాకాదీసు అనవక్ఖిత్తో న ఛడ్డితో. జాతివాదేనాతి హేతుమ్హి కరణవచనన్తి దస్సేతుం ‘‘కేన కారణేనా’’తిఆది వుత్తం. ఏత్థ చ ‘‘ఉభతో…పే… పితామహయుగా’’తి ఏతేన బ్రాహ్మణస్స యోనిదోసాభావో దస్సితో సంసుద్ధగహణికతాకిత్తనతో. ‘‘అక్ఖిత్తో’’తి ఇమినా కిరియాపరాధాభావో. సంసుద్ధజాతికాపి హి సత్తా కిరియాపరాధేన ఖేపం పాపుణన్తి. ‘‘అనుపక్కుట్ఠో’’తి ఇమినా అయుత్తసంసగ్గాభావో. అయుత్తసంసగ్గఞ్హి పటిచ్చ సత్తా సుద్ధజాతికా కిరియాపరాధరహితాపి అక్కోసం లభన్తి.

తన్తి గరహావచనం. మన్తే పరివత్తేతీతి వేదే సజ్ఝాయతి, పరియాపుణాతీతి అత్థో. మన్తే ధారేతీతి యథాఅధీతే మన్తే అసమ్ముట్ఠే కత్వా హదయే ఠపేతి.

ఓట్ఠపహతకరణవసేనాతి అత్థావధారణవసేన. సనిఘణ్డుకేటుభానన్తి ఏత్థ వచనీయవాచకభావేన అత్థం సద్దఞ్చ ఖణ్డతి భిన్దతి విభజ్జ దస్సేతీతి నిఖణ్డు, సో ఏవ ఇధ ఖ-కారస్స ఘ-కారం కత్వా ‘‘నిఘణ్డూ’’తి వుత్తో. కిటతి గమేతి కిరియాదివిభాగం, తం వా అనవసేసపరియాదానతో గమేన్తో పూరేతీతి కేటుభం. వేవచనప్పకాసకన్తి పరియాయసద్దదీపకం, ఏకేకస్స అత్థస్స అనేకపరియాయవచనవిభావకన్తి అత్థో. నిదస్సనమత్తఞ్చేతం అనేకేసమ్పి అత్థానం ఏకసద్దవచనీయతావిభావనవసేనపి తస్స గన్థస్స పవత్తత్తా. వచీభేదాదిలక్ఖణా కిరియా కప్పీయతి వికప్పీయతి ఏతేనాతి కిరియాకప్పో, సో పన వణ్ణపదసమ్బన్ధపదత్థాదివిభాగతో బహుకప్పోతి ఆహ ‘‘కిరియాకప్పవికప్పో’’తి. ఇదఞ్చ మూలకిరియాకప్పగన్థం సన్ధాయ వుత్తం. సో హి మహావిసయో సతసహస్సపరిమాణో నమాచరియాదిప్పకరణం. ఠానకరణాదివిభాగతో నిబ్బచనవిభాగతో చ అక్ఖరా పభేదీయన్తి ఏతేహీతి అక్ఖరప్పభేదా, సిక్ఖానిరుత్తియో. ఏతేసన్తి చతున్నం వేదానం.

పదన్తి చతుబ్బిధం, పఞ్చవిధం వా పదం, తం పదం కాయతీతి పదకో, తేయేవ వా వేదే పదసో కాయతీతి పదకో. తదవసేసన్తి వుత్తావసేసం వాక్యం. ఏత్తావతా సద్దబ్యాకరణం వత్వా పున ‘‘బ్యాకరణ’’న్తి అత్థబ్యాకరణమాహ. తం తం సద్దం తదత్థఞ్చ బ్యాకరోతి బ్యాచిక్ఖతి ఏతేనాతి బ్యాకరణం, సద్దసత్థం. ఆయతిం హితం తేన లోకో న యతతి న ఈహతీతి లోకాయతం. తఞ్హి గన్థం నిస్సాయ సత్తా పుఞ్ఞకిరియాయ చిత్తమ్పి న ఉప్పాదేన్తి.

అసీతి మహాసావకాతి అఞ్ఞాసికోణ్డఞ్ఞో, వప్పో, భద్దియో, మహానామో, అస్సజి, నాళకో, యసో, విమలో, సుబాహు, పుణ్ణజి, గవమ్పతి, ఉరువేలకస్సపో, నదీకస్సపో, గయాకస్సపో, సారిపుత్తో, మహామోగ్గల్లానో, మహాకస్సపో, మహాకచ్చానో, మహాకోట్ఠికో, మహాకప్పినో, మహాచున్దో, అనురుద్ధో, కఙ్ఖారేవతో, ఆనన్దో, నన్దకో, భగు, నన్దియో, కిమిలో, భద్దియో, రాహులో, సీవలి, ఉపాలి, దబ్బో, ఉపసేనో, ఖదిరవనియరేవతో, పుణ్ణో మన్తానిపుత్తో, పుణ్ణో సునాపరన్తకో, సోణో కుటికణ్ణో, సోణో కోళివిసో, రాధో, సుభూతి, అఙ్గులిమాలో, వక్కలి, కాళుదాయీ, మహాఉదాయీ, పిలిన్దవచ్ఛో, సోభితో, కుమారకస్సపో, రట్ఠపాలో, వఙ్గీసో, సభియో, సేలో, ఉపవాణో, మేఘియో, సాగతో, నాగితో, లకుణ్డకభద్దియో, పిణ్డోలో భారద్వాజో, మహాపన్థకో, చూళపన్థకో, బాకులో, కుణ్డధానో, దారుచీరియో, యసోజో, అజితో, తిస్సమేత్తేయ్యో, పుణ్ణకో, మేత్తగు, ధోతకో, ఉపసీవో, నన్దో, హేమకో, తోదేయ్యో, కప్పో, జతుకణ్ణీ, భద్రావుధో, ఉదయో, పోసలో, మోఘరాజా, పిఙ్గియోతి ఏతే అసీతి మహాసావకా నామ.

కస్మా పనేతే ఏవ థేరా ‘‘మహాసావకా’’తి వుచ్చన్తీతి? అభినీహారస్స మహన్తభావతో. తథా హి ద్వే అగ్గసావకాపి మహాసావకేసు అన్తోగధా. తే హి సావకపారమిఞాణస్స మత్థకప్పత్తియా సావకేసు అగ్గధమ్మాధిగమేన అగ్గట్ఠానే ఠితాపి అభినీహారమహన్తతాసామఞ్ఞేన ‘‘మహాసావకా’’తిపి వుచ్చన్తి, ఇతరే పన పకతిసావకేహి సాతిసయం మహాభినీహారా. తథా హి తే పదుముత్తరస్స భగవతో కాలే కతపణిధానా, తతో ఏవ సాతిసయం అభిఞ్ఞాసమాపత్తీసు వసినో పభిన్నప్పటిసమ్భిదా చ. కామం సబ్బేపి అరహన్తో సీలవిసుద్ధిఆదికే సమ్పాదేత్వా చతూసు సతిపట్ఠానేసు సుప్పతిట్ఠితచిత్తా సత్త బోజ్ఝఙ్గే యథాభూతం భావేత్వా మగ్గప్పటిపాటియా అనవసేసతో కిలేసే ఖేపేత్వా అగ్గఫలే పతిట్ఠహన్తి, తథాపి యథా సద్ధావిముత్తతో దిట్ఠిప్పత్తస్స, పఞ్ఞావిముత్తతో చ ఉభతోభాగవిముత్తస్స పుబ్బభాగభావనావిసేససిద్ధో మగ్గభావనావిసేసో, ఏవం అభినీహారమహన్తత్తపుబ్బయోగమహన్తత్తా హి ససన్తానే సాతిసయస్స గుణవిసేసస్స నిప్ఫాదితత్తా సీలాదీహి గుణేహి మహన్తా సావకాతి మహాసావకా. తేసుయేవ పన యే బోధిపక్ఖియధమ్మేసు పామోక్ఖభావేన ధురభూతానం సమ్మాదిట్ఠిసఙ్కప్పాదీనం సాతిసయం కిచ్చానుభావనిప్ఫత్తియా కారణభూతాయ తజ్జాభినీహారాభినీహటాయ సక్కచ్చం నిరన్తరం చిరకాలసమ్భావితాయ సమ్మాపటిపత్తియా యథాక్కమం పఞ్ఞాయ సమాధిస్మిఞ్చ ఉక్కట్ఠపారమిప్పత్తియా సవిసేసం సబ్బగుణేహి అగ్గభావే ఠితా, తే సారిపుత్తమోగ్గల్లానా. ఇతరే అట్ఠసత్తతి థేరా సావకపారమియా మత్థకే సబ్బసావకానం అగ్గభావేన అట్ఠితత్తా ‘‘మహాసావకా’’ఇచ్చేవ వుచ్చన్తి. పకతిసావకా పన అభినీహారమహన్తత్తాభావతో పుబ్బయోగమహన్తత్తాభావతో చ ‘‘సత్థుసావకా’’ఇచ్చేవ వుచ్చన్తి. తే పన అగ్గసావకా వియ మహాసావకా వియ చ న పరిమితా, అథ ఖో అనేకసతా అనేకసహస్సా.

వయతీతి వయో, ఆదిమజ్ఝపరియోసానేసు కత్థచి అపరికిలమన్తో అవిత్థాయన్తో తే గన్థే సన్తానేతి పణేతీతి అత్థో. ద్వే పటిసేధా పకతిం గమేన్తీతి దస్సేతుం ‘‘అవయో న హోతీ’’తి వత్వా తత్థ అవయం దస్సేతుం ‘‘అవయో నామ…పే… న సక్కోతీ’’తి వుత్తం.

ఇధాతి ఇమస్మిం సుత్తే. ఏతన్తి ‘‘వివిచ్చేవ కామేహీ’’తిఆదివచనం. తతియవిజ్జాధిగమాయ పటిపత్తిక్కమో విసుద్ధిమగ్గే (విసుద్ధి. ౧.౭౦) సాతిసయం విత్థారితో, తథా ఇధ అవత్తుకామతాయ భయభేరవసుత్తాదీసు (మ. ని. ౧.౩౪ ఆదయో) వియ సఙ్ఖేపతో చ వత్తుకామతాయ ‘‘ద్విన్నం విజ్జాన’’మిచ్చేవ వుత్తం.

విజ్జాతి పుబ్బేనివాసప్పటిచ్ఛాదకస్స మోహక్ఖన్ధస్స విజ్జనట్ఠేనపి విజ్జా. మోహో పటిచ్ఛాదకట్ఠేన తమోతి వుచ్చతి తమో వియాతి కత్వా. కాతబ్బతో కరణం, ఓభాసోవ కరణం ఓభాసకరణం, అత్తనో పచ్చయేహి ఓభాసభావేన నిబ్బత్తేతబ్బట్ఠేనాతి అత్థో. అయం అత్థోతి అయమేవ అధిప్పేతత్థో. పసంసావచనన్తి తస్సేవ అత్థస్స థోమనావచనం పటిపక్ఖవిధమనపవత్తివిసేసానం బోధనతో. యోజనాతి పసంసావసేన వుత్తపదానం అత్థదస్సనవసేన వుత్తపదస్స చ యోజనా. అవిజ్జా విహతాతి ఏతేన విజ్జనట్ఠేన విజ్జాతి అయమ్పి అత్థో దీపితోతి దట్ఠబ్బం. యస్మా విజ్జా ఉప్పన్నాతి ఏతేన విజ్జాపటిపక్ఖా అవిజ్జా, పటిపక్ఖతా చస్సా పహాతబ్బభావేన విజ్జాయ చ పహాయకభావేనాతి దస్సేతి. ఇతరస్మిమ్పి పదద్వయేతి ‘‘తమో విహతో, ఆలోకో ఉప్పన్నో’’తి పదద్వయేపి. ఏసేవ నయోతి యథావుత్తయోజనం అతిదిసతి. తత్థాయం యోజనా – ఏవం అధిగతవిజ్జస్స తమో విహతో విద్ధస్తో. కస్మా? యస్మా ఆలోకో ఉప్పన్నో ఞాణాలోకో పాతుభూతోతి. పేసితత్తస్సాతి యథాధిప్పేతత్థసిద్ధిప్పత్తిం విస్సట్ఠచిత్తస్స, పఠమవిజ్జాధిగమాయ పేసితచిత్తస్సాతి వుత్తం హోతి.

విపస్సనాపాదకన్తి ఇమినా తస్స ఝానచిత్తస్స నిబ్బేధభాగియతమాహ. విపస్సనా తివిధా విపస్సకపుగ్గలభేదేన. మహాబోధిసత్తానఞ్హి పచ్చేకబోధిసత్తానఞ్చ విపస్సనా చిన్తామయఞాణసంవడ్ఢితత్తా సయమ్భుఞాణభూతా, ఇతరేసం సుతమయఞాణసంవడ్ఢితత్తా పరోపదేససమ్భూతా. సా ‘‘ఠపేత్వా నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనం అవసేసరూపారూపజ్ఝానానం అఞ్ఞతరతో వుట్ఠాయా’’తిఆదినా అనేకధా అరూపముఖవసేన చతుధాతువవత్థానే వుత్తానం తేసం తేసం ధాతుపరిగ్గహముఖానం అఞ్ఞతరముఖవసేన చ అనేకధావ విసుద్ధిమగ్గే (విసుద్ధి. ౧.౩౦౬) నానానయతో విభావితా. మహాబోధిసత్తానం పన చతువీసతికోటిసతసహస్సముఖేన పభేదగమనతో నానానయం సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణసన్నిస్సయస్స అరియమగ్గఞాణస్స అధిట్ఠానభూతం పుబ్బభాగఞాణగబ్భం గణ్హాపేన్తం పరిపాకం గచ్ఛన్తం పరమగమ్భీరం సణ్హసుఖుమతరం అనఞ్ఞసాధారణం విపస్సనాఞాణం హోతి, యం అట్ఠకథాసు ‘‘మహావజిరఞాణ’’న్తి వుచ్చతి. యస్స చ పవత్తివిభాగేన చతువీసతికోటిసతసహస్సప్పభేదస్స పాదకభావేన సమాపజ్జియమానా చతువీసతికోటిసతసహస్ససఙ్ఖా దేవసికం సత్థు వళఞ్జనకసమాపత్తియో వుచ్చన్తి, స్వాయం బుద్ధానం విపస్సనాచారో పరమత్థమఞ్జూసాయం విసుద్ధిమగ్గసంవణ్ణనాయం (విసుద్ధి. మహాటీ. ౧.౧౪౪) దస్సితో, అత్థికేహి తతో గహేతబ్బోతి. ఇధ పన సావకానం విపస్సనాచారం సన్ధాయ ‘‘విపస్సనాపాదక’’న్తి వుత్తం.

కామం హేట్ఠిమమగ్గఞాణానిపి ఆసవానం ఖేపనఞాణాని ఏవ, అనవసేసతో పన తేసం ఖేపనం అగ్గమగ్గఞాణేనేవాతి ఆహ ‘‘అరహత్తమగ్గఞాణత్థాయా’’తి. ఆసవవినాసనతోతి ఆసవానం నిస్సేసం సముచ్ఛిన్దనతో. ఆసవానం ఖయే ఞాణం ఆసవక్ఖయఞాణన్తి దస్సేన్తో ‘‘తత్ర చేతం ఞాణ’’న్తి వత్వా ‘‘ఖయే’’తి ఆధారే భుమ్మం, న విసయేతి దస్సేన్తో ‘‘తత్థ పరియాపన్నత్తా’’తి ఆహ. అభినీహరతీతి అభిముఖం నీహరతి, యథా మగ్గాభిసమయో హోతి, సవనం తదభిముఖం పవత్తేతి. ఇదం దుక్ఖన్తి దుక్ఖస్స అరియసచ్చస్స తదా భిక్ఖునా పచ్చక్ఖతో గహితభావదస్సనం. ఏత్తకం దుక్ఖన్తి తస్స పరిచ్ఛిజ్జ గహితభావదస్సనం. న ఇతో భియ్యోతి తస్స అనవసేసతో గహితభావదస్సనం. తేనాహ ‘‘సబ్బమ్పి దుక్ఖసచ్చ’’న్తిఆది. సరసలక్ఖణపటివేధేనాతి సభావసఙ్ఖాతస్స లక్ఖణస్స అసమ్మోహతో పటివిజ్ఝనేన. అసమ్మోహపటివేధోతి చ యథా తస్మిం ఞాణే పవత్తే పచ్ఛా దుక్ఖసచ్చస్స సరూపాదిపరిచ్ఛేదే సమ్మోహో న హోతి, తథా పవత్తి. తేనేవాహ ‘‘యథాభూతం పజానాతీ’’తి. దుక్ఖం సముదేతి ఏతస్మాతి దుక్ఖసముదయో. యం ఠానం పత్వాతి యం నిబ్బానం మగ్గస్స ఆరమ్మణపచ్చయట్ఠేన కారణభూతం ఆగమ్మ. పత్వాతి చ తదుభయవతో పుగ్గలస్స పవత్తియాతి కత్వా వుత్తం. పత్వాతి వా పాపుణనహేతు. అప్పవత్తిన్తి అప్పవత్తినిమిత్తం. తే వా న పవత్తన్తి ఏత్థాతి అప్పవత్తి, నిబ్బానం. తస్సాతి దుక్ఖనిరోధస్స. సమ్పాపకన్తి సచ్ఛికిరియావసేన సమ్మదేవ పాపకం.

కిలేసవసేనాతి ఆసవసఙ్ఖాతకిలేసవసేన. యస్మా ఆసవానం దుక్ఖసచ్చపరియాయో తప్పరియాపన్నత్తా సేససచ్చానఞ్చ తంసముదయాదిపరియాయో అత్థి, తస్మా వుత్తం ‘‘పరియాయతో’’తి. దస్సేన్తో సచ్చానీతి యోజనా. ఆసవానఞ్చేత్థ గహణం ‘‘ఆసవానం ఖయఞాణాయా’’తి ఆరద్ధత్తా. తథా హి ‘‘కామాసవాపి చిత్తం విముచ్చతీ’’తిఆదినా ఆసవవిముత్తిసీసేనేవ సబ్బకిలేసవిముత్తి వుత్తా. ‘‘ఇదం దుక్ఖన్తి యథాభూతం పజానాతీ’’తిఆదినా మిస్సకమగ్గో ఇధ కథితోతి ‘‘సహ విపస్సనాయ కోటిప్పత్తం మగ్గం కథేసీ’’తి వుత్తం. జానతో పస్సతోతి ఇమినా పరిఞ్ఞాసచ్ఛికిరియాభావనాభిసమయా వుత్తా. విముచ్చతీతి ఇమినా పహానాభిసమయో వుత్తోతి ఆహ ‘‘ఇమినా మగ్గక్ఖణం దస్సేతీ’’తి. జానతో పస్సతోతి వా హేతునిద్దేసో. యం జాననహేతు కామాసవాపి చిత్తం విముచ్చతీతి యోజనా. ధమ్మానఞ్హి సమానకాలికానమ్పి పచ్చయపచ్చయుప్పన్నతా సహజాతకోటియా లబ్భతి. భవాసవగ్గహణేనేవ ఏత్థ భవరాగస్స వియ భవదిట్ఠియాపి సమవరోధోతి దిట్ఠాసవస్సపి సఙ్గహో దట్ఠబ్బో.

ఖీణా జాతీతిఆదీహి పదేహి. తస్సాతి పచ్చవేక్ఖణఞాణస్స. భూమిన్తి పవత్తిట్ఠానం. యేనాధిప్పాయేన ‘‘కతమా పనస్సా’’తిఆదినా చోదనా కతా, తం వివరన్తో ‘‘న తావస్సా’’తిఆదిమాహ. తత్థ న తావస్స అతీతా జాతి ఖీణా మగ్గభావనాయాతి అధిప్పాయో. తత్థ కారణమాహ ‘‘పుబ్బేవ ఖీణత్తా’’తి. న అనాగతా అస్స జాతి ఖీణాతి యోజనా. న అనాగతాతి చ అనాగతభావసామఞ్ఞం గహేత్వా లేసేన చోదేతి. తేనాహ ‘‘అనాగతే వాయామాభావతో’’తి. అనాగతవిసేసో పనేత్థ అధిప్పేతో, తస్స ఖేపనే వాయామో లబ్భతేవ. తేనాహ ‘‘యా పన మగ్గస్సా’’తిఆది. ఏకచతుపఞ్చవోకారభవేసూతి భవత్తయగ్గహణం వుత్తనయేన అనవసేసతో జాతియా ఖీణభావదస్సనత్థం. తన్తి యథావుత్తం జాతిం. సోతి ఖీణాసవో భిక్ఖు.

బ్రహ్మచరియవాసో నామ ఇధ మగ్గబ్రహ్మచరియస్స నిబ్బత్తనమేవాతి ఆహ ‘‘పరివుత్థ’’న్తి. సమ్మాదిట్ఠియా చతూసు సచ్చేసు పరిఞ్ఞాదికిచ్చసాధనవసేన పవత్తమానాయ సమ్మాసఙ్కప్పాదీనమ్పి దుక్ఖసచ్చే పరిఞ్ఞాభిసమయానుగుణా పవత్తి, ఇతరేసు చ సచ్చేసు నేసం పహానాభిసమయాదివసేన పవత్తి పాకటా ఏవ. తేన వుత్తం ‘‘చతూసు సచ్చేసు చతూహి మగ్గేహి పరిఞ్ఞాపహానసచ్ఛికిరియాభావనాభిసమయవసేనా’’తి. పుథుజ్జనకల్యాణకాదయోతి ఆది-సద్దేన సత్తసేఖం సఙ్గణ్హాతి.

ఇత్థత్తాయాతి ఇమే పకారా ఇత్థం, తబ్భావో ఇత్థత్తం, తదత్థన్తి వుత్తం హోతి. తే పన పకారా అరియమగ్గబ్యాపారభూతా పరిఞ్ఞాదయో ఇధాధిప్పేతాతి ఆహ ‘‘ఏవంసోళసవిధకిచ్చభావాయా’’తి. తే హి మగ్గం పచ్చవేక్ఖతో మగ్గానుభావేన పాకటా హుత్వా ఉపట్ఠహన్తి, పరిఞ్ఞాదీసు చ పహానమేవ పధానం తదత్థత్తా ఇతరేసన్తి ఆహ ‘‘కిలేసక్ఖయాయ వా’’తి. పహీనకిలేసపచ్చవేక్ఖణవసేన వా ఏతం వుత్తం. దుతియవికప్పే ఇత్థత్తాయాతి నిస్సక్కే సమ్పదానవచనన్తి ఆహ ‘‘ఇత్థభావతో’’తి. అపరన్తి అనాగతం. ఇమే పన చరిమకత్తభావసఙ్ఖాతా పఞ్చక్ఖన్ధా. పరిఞ్ఞాతా తిట్ఠన్తీతి ఏతేన తేసం అప్పతిట్ఠతం దస్సేతి. అపరిఞ్ఞామూలకా హి పతిట్ఠా. యథాహ ‘‘కబళీకారే చే, భిక్ఖవే, ఆహారే అత్థి రాగో, అత్థి నన్దీ, అత్థి తణ్హా, పతిట్ఠితం తత్థ విఞ్ఞాణం విరుళ్హ’’న్తిఆది (సం. ని. ౨.౬౪; కథా. ౨౯౬; మహాని. ౭). తేనేవాహ – ‘‘ఛిన్నమూలకా రుక్ఖా వియా’’తిఆది.

యస్సాతి పుథుజ్జనస్స. తస్స హి సీలం కదాచి వడ్ఢతి, కదాచి హాయతి. సేక్ఖాపి పన సీలేసు పరిపూరకారినోవ, అసేక్ఖేసు వత్తబ్బమేవ నత్థి. తేనాహ ‘‘ఖీణాసవస్సా’’తిఆది. వసిప్పత్తన్తి వసీభావప్పత్తం. సుట్ఠు సమాహితన్తి అగ్గఫలసమాధినా సమ్మదేవ సమాహితం. ధితిసమ్పన్నన్తి అగ్గఫలధితియా సమన్నాగతం. మచ్చుం జహిత్వా ఠితన్తి ఆయతిం పునబ్భవాభావతో వుత్తం. కథం పునబ్భవాభావోతి ఆహ ‘‘సబ్బే పాపధమ్మే పజహిత్వా ఠిత’’న్తి. సబ్బస్సపి ఞేయ్యధమ్మస్స చతుసచ్చన్తోగధత్తా వుత్తం ‘‘బుద్ధన్తి చతుసచ్చబుద్ధ’’న్తి. బుద్ధసావకాతి సావకబుద్ధా నమస్సన్తి, పగేవ ఇతరా పజా. ఇతరా హి పజా సావకేపి నమస్సన్తి. ఇతి ఏత్తకేన ఠానేన సమ్మాసమ్బుద్ధస్స వసేన గాథానం అత్థం వత్వా ఇదాని సావకస్సపి వసేన అత్థం యోజేత్వా దస్సేతుం ‘‘అథ వా’’తిఆది వుత్తం. సావకోపి గోతమో ముఖనిబ్బత్తేన సమ్పత్తేన సమ్బన్ధేన, యతో సబ్బేపి అరియసావకా భగవతో ఓరసపుత్తాతి వుచ్చన్తీతి.

నివుస్సతీతి నివాసో, నివుత్థో ఖన్ధసన్తానోతి ఆహ ‘‘నివుత్థక్ఖన్ధపరమ్పర’’న్తి. అవేతి, అవేదీతి పాఠద్వయేనపి పుబ్బేనివాసఞాణస్స కిచ్చసిద్ధింయేవ దస్సేతి. ఏకత్తకాయఏకత్తసఞ్ఞిభావసామఞ్ఞతో వేహప్ఫలాపి ఏత్థేవ సఙ్గహం గచ్ఛన్తీతి ‘‘ఛ కామావచరే, నవ బ్రహ్మలోకే’’ఇచ్చేవ వుత్తం. ఇతరే పన అపచురభావతో న వుత్తా. ఏకచ్చానం అవిసయభావతో చ అవచనం దట్ఠబ్బం. జాతి ఖీయతి ఏతేనాతి జాతిక్ఖయో, అరహత్తన్తి ఆహ ‘‘అరహత్తం పత్తో’’తి. ‘‘అభిఞ్ఞాయా’’తి వత్తబ్బే యకారలోపేన ‘‘అభిఞ్ఞా’’తి నిద్దేసో కతోతి ఆహ ‘‘జానిత్వా’’తి. కిచ్చవోసానేనాతి చతూహి మగ్గేహి కత్తబ్బస్స సోళసవిధస్స కిచ్చస్స పరియోసానేన. వోసితోతి పరియోసితో, నిట్ఠితోతి అత్థో. మోనేయ్యేన సమన్నాగతోతి కాయమోనేయ్యాదీహి సమన్నాగతో. లపితం లపతీతి లపితలాపనో. అత్తపచ్చక్ఖతో ఞత్వాతి ఇమినా తేసం విజ్జానం పటిలద్ధభావం దీపేతి.

తికణ్ణసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.