౫. చూళవగ్గో
౧. సమ్ముఖీభావసుత్తవణ్ణనా
౪౧. పఞ్చమస్స పఠమే సమ్ముఖో భవతి యేన సో సమ్ముఖీభావో, పురతో విజ్జమానతా, తస్మా సమ్ముఖీభావా. పుఞ్ఞకమ్మన్తి దానసఙ్ఖాతం పుఞ్ఞకమ్మం. ద్వే ధమ్మా సులభా బాహిరత్తా యథాసకం పచ్చయసమవాయేన లబ్భనతో. సద్ధా పన దుల్లభా పచురజనస్స అనవట్ఠితకిచ్చత్తా. తేనేవాహ ‘‘పుథుజ్జనస్సా’’తిఆది.
సమ్ముఖీభావసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౨. తిఠానసుత్తవణ్ణనా
౪౨. దుతియే మచ్ఛరియమేవ మలం మచ్ఛరియమలం, చిత్తస్స మలీనసభావాపాదనతో విగతం మచ్ఛరియమలం ఏత్థాతి విగతమచ్ఛరియమలం. గేధాభావేన కోచి కిఞ్చి దేన్తోపి తత్థ ఆసత్తిం న విస్సజ్జేతి, అయం పన న తాదిసోతి ఆహ ‘‘విస్సట్ఠచాగో’’తి. మలీనహత్థోవ చిత్తవిసుద్ధియా అభావతో. ధోతహత్థోవ ధోతహత్థేన కాతబ్బకిచ్చసాధనతో. తేన వుత్తం – ‘‘చిత్తే సుద్ధే విసుజ్ఝన్తి, ఇతి వుత్తం మహేసినా’’తి. యాచితుం యుత్తో యాచకానం మనోరథపూరణతో. యాచయోగో పయోగాసహేహి యాచకేహి సుట్ఠు యుత్తభావతో. తంసమఙ్గీ ఏవ తత్థ రతో నామ, న చిత్తమత్తేనేవాతి ఆహ ‘‘దానం…పే… రతో నామ హోతీ’’తి.
‘‘ఉచ్చా, భన్తే’’తి వత్వా అయం మం ఉచ్చతో వదతీతి చిన్తేయ్యాతి పున ‘‘నాతిఉచ్చా తుమ్హే’’తి ఆహ, సరీరేనాతి అధిప్పాయో. మేచకవణ్ణస్సాతి నీలోభాసస్స. పుచ్ఛీతి భిక్ఖూ పుచ్ఛి. భూమియం లేఖం లిఖన్తో అచ్ఛీతి పఠమం మఞ్చే నిపజ్జిత్వా ఉట్ఠాయ భూమియం లేఖం లిఖన్తో అచ్ఛి ‘‘అఖీణాసవోతి మఞ్ఞనా హోతూ’’తి. తథా హి రాజా ఖీణాసవస్స నామ…పే… నివత్తి. ధజపగ్గహితావాతి పగ్గహితధజావ. సిలాచేతియట్ఠానన్తి థూపారామస్స చ మహాచేతియస్స చ అన్తరే సిలాయ కతచేతియట్ఠానం. చేతియం…పే… అట్ఠాసి సావకస్స తం కూటాగారన్తి కత్వా.
పచ్ఛాభాగేనాతి ధమ్మకథికస్స థేరస్స పిట్ఠిపస్సేన. గోనసోతి మణ్డలసప్పో. ధమ్మస్సవనన్తరాయ బహూనం సగ్గమగ్గప్పటిలాభన్తరాయో భవేయ్యాతి అధిప్పాయేన ‘‘ధమ్మస్సవనన్తరాయం న కరిస్సామీ’’తి చిన్తేసి. విసం విక్ఖమ్భేత్వాతి విపస్సనాతేజేన విసవేగం విక్ఖమ్భేత్వా. గాథాసహస్సన్తి గాథాసహస్సవన్తం. పట్ఠానగాథాయాతి పట్ఠాపనగాథాయ, ఆదిగాథాయాతి అత్థో. పట్ఠాన…పే… అవసానగాథం ఏవ వవత్థపేసి, న ద్విన్నం అన్తరే వుత్తం కిలన్తకాయత్తా. సరభాణం సాయన్హధమ్మకథా. పగ్గణ్హాతీతి పచ్చక్ఖం కరోన్తీ గణ్హాతి, సక్కచ్చం సుణాతీతి అత్థో. ధమ్మకథనదివసే ధమ్మకథికానం అకిలమనత్థం సద్ధా ఉపాసకా సినిద్ధభోజనం మధుపానకఞ్చ దేన్తి సరస్స మధురభావాయ సప్పిమధుకతేలాదిఞ్చ భేసజ్జం. తేనాహ ‘‘అరియవంసం కథేస్సామీ’’తిఆది. చతూహి దాఠాహి డంసిత్వాతి దళ్హదట్ఠభావదస్సనం. చరిస్సామీతి సమ్మానేస్సామి, సక్కచ్చం సుణిస్సామీతి అత్థో. నిమ్మథేత్వాతి నిమ్మద్దిత్వా, అపనేత్వాతి అత్థో.
తిఠానసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౩. అత్థవససుత్తవణ్ణనా
౪౩. తతియే అత్థో నామ ఫలం, తం ఏతస్స వసోతి అత్థవసో. హేతు, అత్థో ఏతస్స అత్థీతి అత్థో, సో ఏవాతి ఆహ ‘‘తయో అత్థే తీణి కారణానీ’’తి. ధమ్మదేసనా నామ ఉక్కట్ఠనిద్దేసేన చతున్నం అరియసచ్చానం పకాసనాతి ఆహ ‘‘చతుసచ్చధమ్మం పకాసేతీ’’తి. అట్ఠకథం ఞాణేన పటిసంవేదీతి పాళిపదానం అత్థం వివరణఞాణేన పటి పటి సంవేదనసీలో ‘‘అయం ఇమస్స భాసితస్స అత్థో’’తి. ఏతేన అత్థపటిసమ్భిదాబ్యాపారమాహ. పాళిధమ్మం పటిసంవేదీతి పాళిగతిం పాళిం పదవివరణం పటి పటి సంవేదనసీలో. ఏతేన ధమ్మపటిసమ్భిదాబ్యాపారమాహ.
అత్థవససుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౪. కథాపవత్తిసుత్తవణ్ణనా
౪౪. చతుత్థే పవత్తినీతి యావ అధిప్పేతత్థనిగమనా అవిచ్ఛేదేన పవత్తినీ. పటిఘాతాభావేన అప్పటిహతా. నియ్యానికా సప్పాటిహీరకా.
కథాపవత్తిసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౫. పణ్డితసుత్తవణ్ణనా
౪౫. పఞ్చమే పణ్డితపఞ్ఞత్తానీతి పణ్డితేహి పఠమం పఞ్ఞత్తాని. కథితానీతి సేయ్యసో కథితాని. మహాపురిసేహీతి బుద్ధబోధిసత్తేహి. కరుణాతి కరుణాచేతోవిముత్తి వుత్తా. పుబ్బభాగోతి తస్స ఉపచారో. దమోతి ఇన్ద్రియసంవరో ‘‘మనచ్ఛట్ఠానం ఇన్ద్రియానం దమన’’న్తి కత్వా. అత్తదమనన్తి చిత్తదమనం. పుణ్ణోవాదే (మ. ని. ౩.౩౯౬) ‘‘సక్ఖిస్ససి ఖో, త్వం పుణ్ణ, ఇమినా దమూపసమేనా’’తి ఆగతత్తా దమోతి వుత్తా ఖన్తిపి. ఆళవకే ఆళవకసుత్తే (సం. ని. ౧.౨౪౬; సు. ని. ౧౯౦) ‘‘సచ్చా దమా చాగా’’తి ఏవం వుత్తా పఞ్ఞాపి ఇమస్మిం సుత్తే ‘‘దమో’’తి వత్తుం వట్టతి. రక్ఖనం గోపనం పటిజగ్గనన్తి మాతాపితూనం మనుస్సామనుస్సకతూపద్దవతో రక్ఖనం, బ్యాధిఆదిఅనత్థతో గోపనం, ఘాసచ్ఛాదనాదీహి వేయ్యావచ్చకరణేన పటిజగ్గనం. సన్తో నామ సబ్బకిలేసదరథపరిళాహూపసమేన ఉపసన్తకాయవచీసమాచారతాయ చ. ఉత్తమట్ఠేన సన్తానన్తి మత్తేయ్యతాదీహి సేట్ఠట్ఠేన సన్తానం.
ఇధ ఇమేసంయేవ తిణ్ణం ఠానానం కరణేనాతి ఇమస్మిం సుత్తే ఆగతానం తిణ్ణం ఠానానం కరణేన నిబ్బత్తనేన. ఏతాని…పే… కారణానీతి మాతుపట్ఠానం పితుపట్ఠానన్తి ఏతాని ద్వే ఉత్తమపురిసానం కారణాని. ఉత్తమకిచ్చకరణేన హి మాతాపితుఉపట్ఠాకా ‘‘ఉత్తమపురిసా’’తి వుత్తా. తేనాహ ‘‘మాతాపితు…పే… వుత్తో’’తి. అనుపద్దవభావేన ఖేమం.
పణ్డితసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౬. సీలవన్తసుత్తవణ్ణనా
౪౬. ఛట్ఠే లోకియలోకుత్తరమిస్సకన్తి ఏత్థ ‘‘మనుస్సా పుఞ్ఞం పసవన్తీ’’తి అవిసేసేన వుత్తత్తా భావనామయస్సపి పుఞ్ఞస్స సఙ్గణ్హనతో లోకుత్తరస్సపి సమ్భవో దట్ఠబ్బో.
సీలవన్తసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౭. సఙ్ఖతలక్ఖణసుత్తవణ్ణనా
౪౭. సత్తమే సమేచ్చ సమ్భూయ పచ్చయేహి కతం సఙ్ఖతం. నిమిత్తానీతి సఞ్జాననస్స నిమిత్తాని. హేతుపచ్చయసమవాయే ఉప్పజ్జనం ఉప్పాదో, అత్తలాభో. వయోతి భఙ్గో. ఠితస్సాతి ఉప్పాదక్ఖణతో ఉద్ధం ఠితిక్ఖణపత్తస్స. సా పనస్స అవత్థా ఉప్పాదావత్థాయ భిన్నాతి కత్వా అఞ్ఞథత్తం జరాతి చ వుత్తా. యస్మా ధమ్మో ఉప్పజ్జమానో ఏవ భిజ్జతి, తథా సతి ఉప్పాదభఙ్గా సమానక్ఖణా సియుం, న చ తం యుజ్జతి, తస్మా ఉప్పాదావత్థాయ భిన్నా భఙ్గాభిముఖావత్థా జరాతి వేదితబ్బా. యే పన ‘‘సఙ్ఖారానం ఠితి నత్థీ’’తి వదన్తి, తేసం తం మిచ్ఛా. యథా హి తస్సేవ ధమ్మస్స ఉప్పాదావత్థాయ భిన్నా భఙ్గావత్థా ఇచ్ఛితా, అఞ్ఞథా ‘‘అఞ్ఞం ఉప్పజ్జతి, అఞ్ఞం నిరుజ్ఝతీ’’తి ఆపజ్జతి, ఏవం ఉప్పజ్జమానస్స భఙ్గాభిముఖా ధమ్మా ఇచ్ఛితబ్బా. సా చ ఠితిక్ఖణో. న హి ఉప్పజ్జమానో భిజ్జతీతి సక్కా విఞ్ఞాతున్తి.
సఙ్ఖతన్తి తేభూమకా ధమ్మా పచ్చయసముప్పన్నత్తా. యది ఏవం మగ్గఫలధమ్మా కథన్తి ఆహ ‘‘మగ్గఫలాని పనా’’తిఆది. లక్ఖణకథా హి యావదేవ సమ్మసనత్థా. ఉప్పాదక్ఖణే ఉప్పాదో, న ఠానభఙ్గక్ఖణేసు. కస్మా? ఉప్పాదఉప్పాదక్ఖణానం అఞ్ఞమఞ్ఞం పరిచ్ఛిన్నత్తా. యథా హి ఉప్పాదసఙ్ఖాతేన వికారేన ఉప్పాదక్ఖణో పరిచ్ఛిన్నో, ఏవం ఉప్పాదక్ఖణేనపి ఉప్పాదో పరిచ్ఛిన్నో. సేసద్వయేపి ఏసేవ నయో. ధమ్మప్పవత్తిమత్తతాయపి కాలస్స లోకసమఞ్ఞావసేనేవ వుత్తం. లక్ఖణం న సఙ్ఖతం, సఙ్ఖతం న లక్ఖణన్తి నేసం భేదదస్సనం. అవత్థావతో హి అవత్థా భిన్నావాతి. పరిచ్ఛిన్నన్తి ఏత్థ ఉప్పాదవయేహి తావ సఙ్ఖతం పరిచ్ఛిన్నం హోతు, జరాయ పన తం కథం పరిచ్ఛిన్నన్తి వుచ్చతి? న వుచ్చతి పరిచ్ఛేదో పుబ్బన్తాపరన్తమత్తేన, అథ ఖో సభావభేదేనాతి నాయం దోసో. సఙ్ఖతం ధమ్మజాతం పరిచ్ఛిన్నం తబ్బన్తం ధమ్మజాతం సఙ్ఖతన్తి పఞ్ఞాయతి ఏవం తేసం అభావేన నిబ్బానమేతన్తి లక్ఖితబ్బతో సఞ్జానితబ్బతో. ఇదాని ‘‘యథా హీ’’తిఆదినా యథావుత్తమత్తం ఉపమాహి విభావేతి.
సఙ్ఖతలక్ఖణసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౮. అసఙ్ఖతలక్ఖణసుత్తవణ్ణనా
౪౮. అట్ఠమే అసఙ్ఖతస్సాతి వుత్తనయేన న సఙ్ఖతస్స. తేనాహ ‘‘పచ్చయేహీ’’తిఆది. యథా ఉప్పాదాదీనం భావేన సఙ్ఖతధమ్మజాతం సఙ్ఖతన్తి పఞ్ఞాయతి, ఏవం తేసం అభావేన నిబ్బానం అసఙ్ఖతన్తి పఞ్ఞాయతి.
అసఙ్ఖతలక్ఖణసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౯. పబ్బతరాజసుత్తవణ్ణనా
౪౯. నవమే ఇధ సాల-సద్దో రుక్ఖసామఞ్ఞపరియాయో, న రుక్ఖవిసేసపరియాయోతి ఆహ ‘‘మహాసాలాతి మహారుక్ఖా’’తి. కులజేట్ఠకన్తి తస్మిం కులే జేట్ఠభూతం సామిభూతం. సిలామయో న పంసుమయో మిస్సకో చ. గామం గామూపచారఞ్చ ఠపేత్వా సబ్బం అరఞ్ఞన్తి ఆహ ‘‘అరఞ్ఞస్మిన్తి అగామకట్ఠానే’’తి. మహన్తో పబ్బతో సేలోతి యోజనా.
పబ్బతరాజసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౧౦. ఆతప్పకరణీయసుత్తవణ్ణనా
౫౦. దసమే సరీరసమ్భవానన్తి సరీరే సమ్భూతానం. దుక్ఖానన్తి అనిట్ఠానం. బహలానన్తి నిరన్తరప్పవత్తియా అవిరళానం. తాపనవసేనాతి దుక్ఖాపనవసేన. తిబ్బానన్తి కురూరానం. తాసం యథావుత్తానం అధివాసనాయ పహాతబ్బదుక్ఖవేదనానం పజహనం నామ ఖమనమేవాతి ఆహ ‘‘ఖమనత్థాయా’’తి. ఆణాపేత్వాతి ‘‘ఆతప్పం కరణీయ’’న్తి బుద్ధాణం విధాయ. లోకియలోకుత్తరమిస్సకా కథితా ససమ్భారానం మగ్గధమ్మానం కథితత్తా.
ఆతప్పకరణీయసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౧౧. మహాచోరసుత్తవణ్ణనా
౫౧. ఏకాదసమే మహాబలవచోరో మహాచోరోతి ఆహ ‘‘మహన్తో బలవచోరో’’తి. బలవచోరోతి చ మహాథామతాయ మహాపరివారతాయ మహాచోరియకమ్మసమత్థతాయ చ వేదితబ్బో. మహతం గామనిగమానం విలుప్పనం మహావిలోపో. తం తం కారణం పక్ఖిపిత్వాతి తం తం అకరణమేవ కారణం కత్వా తప్పటిబద్ధాయ కథాయ పక్ఖిపిత్వా. అత్థం కథయిస్సన్తీతి తస్స తస్స అత్థఞ్చ కథయిస్సన్తి. హరన్తాతి అపనేన్తా పరిహరన్తా. దసవత్థుకాయాతి ‘‘సస్సతో లోకో’’తి (మ. ని. ౧.౨౬౯) ఆదిదసవత్థుసన్నిస్సితాయ. అన్తం గహేత్వా ఠితదిట్ఠియాతి తమేవ సస్సతాదిఅన్తం గహేత్వా అవిస్సజ్జేత్వా ఠితదిట్ఠియా.
మహాచోరసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.
చూళవగ్గవణ్ణనా నిట్ఠితా.
పఠమపణ్ణాసకం నిట్ఠితం.