౬. దేవదూతసుత్తవణ్ణనా

౩౬. ఛట్ఠే దేవదూతానీతి లిఙ్గవిపల్లాసం కత్వా వుత్తన్తి ఆహ ‘‘దేవదూతా’’తి, ఉభయలిఙ్గం వా ఏతం పదం, తస్మా నపుంసకలిఙ్గవసేన పాళియం వుత్తస్స పుల్లిఙ్గవసేన అత్థదస్సనం కతం. దేవోతి మచ్చూతి అభిభవనట్ఠేన సత్తానం అత్తనో వసే వత్తాపనతో మచ్చురాజా ‘‘దేవో’’తి వుచ్చతి. యథా హి దేవో పకతిసత్తే అభిభవతి, ఏవం మచ్చు సబ్బసత్తే అభిభవతి, తస్మా దేవో వియాతి దేవో. ‘‘తస్స దూతా’’తి వత్వా ఇదానిస్స దూతే తేసం దూతభావఞ్చ విభావేతుం ‘‘జిణ్ణబ్యాధిమతా హీ’’తిఆది వుత్తం. తేన చోదనత్థేన దేవస్స దూతా వియాతి దేవదూతాతి దస్సేతి. ‘‘అహం అసుకం పమద్దితుం ఆగమిస్సామి, తువం తస్స కేసే గహేత్వా మా విస్సజ్జేహీ’’తి మచ్చుదేవస్స ఆణాకరా దూతా వియాతి హి దూతాతి వుచ్చన్తి.

ఇదాని సద్ధాతబ్బట్ఠేన దేవా వియ దూతాతి దేవదూతాతి దస్సేన్తో ‘‘దేవా వియ దూతా’’తిఆదిమాహ. తత్థ అలఙ్కతప్పటియత్తాయాతి ఇదం అత్తనో దిబ్బానుభావం ఆవికత్వా ఠితాయాతి దస్సనత్థం వుత్తం. దేవతాయ బ్యాకరణసదిసమేవ హోతి న చిరస్సేవ జరాబ్యాధిమరణస్స సమ్భవతో. విసుద్ధిదేవానన్తి ఖీణాసవబ్రహ్మానం. తే హి చరిమభవే బోధిసత్తానం జిణ్ణాదిభేదం దస్సేన్తి, తస్మా అన్తిమభవికబోధిసత్తానం విసుద్ధిదేవేహి ఉపట్ఠాపితభావం ఉపాదాయ తదఞ్ఞేసమ్పి తేహి అనుపట్ఠాపితానమ్పి తథా వోహరితబ్బతా పరియాయసిద్ధాతి వేదితబ్బా. దిస్వావాతి విసుద్ధిదేవేహి దస్సితే దిస్వావ. తతోయేవ హి తే విసుద్ధిదేవానం దూతా వుత్తా.

కస్మా ఆరద్ధన్తి కేవలం దేవదూతే ఏవ సరూపతో అదస్సేత్వాతి అధిప్పాయో. దేవానం దూతానం దస్సనూపాయత్తా తథా వుత్తన్తి దస్సేన్తో ‘‘దేవదూతా…పే… సమనుయుఞ్జతీ’’తి ఆహ. తత్థ దేవదూతా…పే… దస్సనత్థన్తి దేవదూతానం అనుయుఞ్జనట్ఠానూపగస్స కమ్మస్స దస్సనత్థం.

ఏకచ్చే థేరాతి అన్ధకాదికే విఞ్ఞాణవాదినో చ సన్ధాయ వదతి. నేరయికే నిరయే పాలేన్తి తతో నిగ్గన్తుం అప్పదానవసేన రక్ఖన్తీతి నిరయపాలా. అథ వా నిరయపాలతాయ నేరయికానం నిరయదుక్ఖేన పరియోనద్ధాయ అలం సమత్థాతి నిరయపాలా. తన్తి ‘‘నత్థి నిరయపాలా’’తి వచనం. పటిసేధితమేవాతి ‘‘అత్థి నిరయేసు నిరయపాలా అత్థి చ కారణికా’’తిఆదినా నయేన అభిధమ్మే (కథా. ౮౬౬) పటిసేధితమేవ. యది నిరయపాలా నామ న సియుం, కమ్మకారణాపి న భవేయ్య. సతి హి కారణికే కమ్మకారణాయ భవితబ్బన్తి అధిప్పాయో. తేనాహ ‘‘యథా హీ’’తిఆది. ఏత్థాహ – ‘‘కిం పనేతే నిరయపాలా నేరయికా, ఉదాహు అనేరయికా’’తి. కిఞ్చేత్థ – యది తావ నేరయికా నిరయసంవత్తనియేన కమ్మేన నిబ్బత్తా, సయమ్పి నిరయదుక్ఖం పచ్చనుభవేయ్యుం, తథా సతి అఞ్ఞేసం నేరయికానం ఘాతనాయ అసమత్థా సియుం, ‘‘ఇమే నేరయికా ఇమే నిరయపాలా’’తి వవత్థానఞ్చ న సియా. యే చ యే ఘాతేన్తి, తేహి సమానరూపబలప్పమాణేహి ఇతరేసం భయసన్తాసా న సియుం. అథ అనేరయికా, నేసం తత్థ కథం సమ్భవోతి? వుచ్చతే – అనేరయికా నిరయపాలా అనిరయగతిసంవత్తనియకమ్మనిబ్బత్తితో. నిరయూపపత్తిసంవత్తనియకమ్మతో హి అఞ్ఞేనేవ కమ్మునా తే నిబ్బత్తన్తి రక్ఖసజాతికత్తా. తథా హి వదన్తి సబ్బత్థివాదినో –

‘‘కోధా కురూరకమ్మన్తా, పాపాభిరుచినో తథా;

దుక్ఖితేసు చ నన్దన్తి, జాయన్తి యమరక్ఖసా’’తి.

తత్థ యదేకే వదన్తి ‘‘యాతనాదుక్ఖం పటిసంవేదేయ్యుం, అథ వా అఞ్ఞమఞ్ఞం ఘాతేయ్యు’’న్తిఆది, తయిదం అసారం నిరయపాలానం నేరయికభావస్సేవ అభావతో. యదిపి అనేరయికా నిరయపాలా, అయోమయాయ పన ఆదిత్తాయ సమ్పజ్జలితాయ సజోతిభూతాయ నిరయభూమియా పరిక్కమమానా కథం దాహదుక్ఖం నానుభవన్తీతి? కమ్మానుభావతో. యథా హి ఇద్ధిమన్తో చేతోవసిప్పత్తా మహామోగ్గల్లానాదయో నేరయికే అనుకమ్పన్తా ఇద్ధిబలేన నిరయభూమిం ఉపగతా దాహదుక్ఖేన న బాధీయన్తి, ఏవం సమ్పదమిదం దట్ఠబ్బం.

ఇద్ధివిసయస్స అచిన్తేయ్యభావతోతి చే? ఇదమ్పి తంసమానం కమ్మవిపాకస్స అచిన్తేయ్యభావతో. తథారూపేన హి కమ్మునా తే నిబ్బత్తా యథా నిరయదుక్ఖేన అబాధితా ఏవ హుత్వా నేరయికే ఘాతేన్తి, న చేత్తకేన బాహిరవిసయాభావో యుజ్జతి ఇట్ఠానిట్ఠతాయ పచ్చేకం ద్వారపురిసేసుపి విభత్తసభావత్తా. తథా హి ఏకచ్చస్స ద్వారస్స పురిసస్స చ ఇట్ఠం ఏకచ్చస్స అనిట్ఠం, ఏకచ్చస్స చ అనిట్ఠం ఏకచ్చస్స ఇట్ఠం హోతి. ఏవఞ్చ కత్వా యదేకే వదన్తి ‘‘నత్థి కమ్మవసేన తేజసా పరూపతాపన’’న్తిఆది, తదపాహతం హోతి. యం పన వదన్తి ‘‘అనేరయికానం తేసం కథం తత్థ సమ్భవో’’తి నిరయే నేరయికానం యాతనాసబ్భావభావతో. నేరయికసత్తయాతనాయోగ్గఞ్హి అత్తభావం నిబ్బత్తేన్తం కమ్మం తాదిసనికన్తి వినామితం నిరయట్ఠానే ఏవ నిబ్బత్తేతి. తే హి నేరయికేహి అధికతరబలారోహపరిణాహా అతివియ భయానకదస్సనా కురూరతరపయోగా చ హోన్తి. ఏతేనేవ తత్థ నేరయికానం విబాధకకాకసునఖాదీనమ్పి నిబ్బత్తియా అత్థిభావో సంవణ్ణితోతి దట్ఠబ్బో.

కథమఞ్ఞగతికేహి అఞ్ఞగతికబాధనన్తి చ న వత్తబ్బం అఞ్ఞత్థాపి తథా దస్సనతో. యం పనేకే వదన్తి ‘‘అసత్తసభావా ఏవ నిరయే నిరయపాలా నిరయే సునఖాదయో చా’’తి, తమ్పేతేసం మతిమత్తం అఞ్ఞత్థ తథా అదస్సనతో. న హి కాచి అత్థి తాదిసీ ధమ్మప్పవత్తి, యా అసత్తసభావా, సమ్పతిసత్తేహి అప్పయోజితా చ అత్థకిచ్చం సాధేన్తీ దిట్ఠపుబ్బా. పేతానం పానీయనివారకానం దణ్డాదిహత్థానఞ్చ పురిసానం సబ్భావే అసత్తభావే చ విసేసకారణం నత్థీతి తాదిసానం సబ్భావే కిం పాపకానం వత్తబ్బం. సుపినోపఘాతోపి అత్థకిచ్చసమత్థతాయ అప్పమాణం దస్సనాదిమత్తేనపి తదత్థసిద్ధితో. తథా హి సుపినే ఆహారూపభోగాదినా న అత్థసిద్ధి, ఇద్ధినిమ్మానరూపం పనేత్థ లద్ధపరిహారం ఇద్ధివిసయస్స అచిన్తేయ్యభావతో. ఇధాపి కమ్మవిపాకస్స అచిన్తేయ్యభావతోతి చే? తం న, అసిద్ధత్తా. నేరయికానం కమ్మవిపాకో నిరయపాలాతి సిద్ధమేత్తం, వుత్తనయేన పాళితో చ తేసం సత్తభావో ఏవ సిద్ధో. సక్కా హి వత్తుం సత్తసఙ్ఖాతా నిరయపాలసఞ్ఞితా ధమ్మప్పవత్తి సాభిసన్ధికపరూపఘాతి అత్థకిచ్చసబ్భావతో ఓజాహారాది రక్ఖససన్తతి వియ. అభిసన్ధిపుబ్బకతా చేత్థ న సక్కా పటిక్ఖిపితుం తథా తథా అభిసన్ధియా ఘాతనతో. తతో ఏవ న సఙ్ఘాతపబ్బతేహి అనేకన్తికతా. యే పన వదన్తి ‘‘భూతవిసేసా ఏవ తే వణ్ణసణ్ఠానాదివిసేసవన్తో భేరవాకారా నరకపాలాతి సమఞ్ఞం లభన్తీ’’తి, తదసిద్ధం ఉజుకమేవ పాళియం ‘‘అత్థి నిరయే నిరయపాలా’’తి వాదస్స పతిట్ఠాపితత్తా.

అపిచ యథా అరియవినయే నరకపాలానం భూతమత్తతా అసిద్ధా, తథా పఞ్ఞత్తిమత్తవాదినోపి భూతమత్తతా అసిద్ధా సబ్బసో రూపధమ్మానం అత్థిభావస్సేవ అప్పటిజాననతో. న హి తస్స భూతాని నామ పరమత్థతో సన్తి. యది పరమత్థం గహేత్వా వోహరతి, అథ కస్మా చక్ఖురూపాదీని పటిక్ఖిపతీతి? తిట్ఠతేసా అనవట్ఠితతక్కానం అప్పహీనవిపల్లాసానం వాదవీమంసా. ఏవం అత్థేవ నిరయే నిరయపాలాతి నిట్ఠమేత్థ గన్తబ్బం. సతి చ నేసం సబ్భావే అసతిపి బాహిరే విసయే నరకే వియ దేసాదినియమో హోతీతి వాదో న సిజ్ఝతి, సతి ఏవ పన బాహిరే విసయే దేసాదినియమోతి దట్ఠబ్బం.

దేవదూతసరాపనవసేన సత్తే యథూపచితే పుఞ్ఞకమ్మే యమేతి నియమేతీతి యమో. తస్స యమస్స వేమానికపేతానం రాజభావతో రఞ్ఞో. తేనాహ ‘‘యమరాజా నామ వేమానికపేతరాజా’’తి. కమ్మవిపాకన్తి అకుసలకమ్మవిపాకం. వేమానికపేతా హి కణ్హసుక్కవసేన మిస్సకం కమ్మం కత్వా వినిపాతికదేవతా వియ సుక్కేన కమ్మునా పటిసన్ధిం గణ్హన్తి. తథా హి మగ్గఫలభాగినోపి హోన్తి, పవత్తియం పన కమ్మానురూపం కదాచి పుఞ్ఞఫలం, కదాచి అపుఞ్ఞఫలం పచ్చనుభవన్తి. యేసం పన అరియమగ్గో ఉప్పజ్జతి, తేసం మగ్గాధిగమతో పట్ఠాయ పుఞ్ఞఫలమేవ ఉప్పజ్జతీతి దట్ఠబ్బం. అపుఞ్ఞఫలం పుబ్బే వియ కటుకం న హోతి, మనుస్సత్తభావే ఠితానం వియ ముదుకమేవ హోతీతి అపరే. ధమ్మికో రాజాతి ఏత్థ తస్స ధమ్మికభావో ధమ్మదేవపుత్తస్స వియ ఉప్పత్తినియతో ధమ్మతావసేన వేదితబ్బో. ద్వారేసూతి అవీచిమహానరకస్స చతూసు ద్వారేసు. ఖీణాసవా బ్రాహ్మణా నామ ఉక్కట్ఠనిద్దేసేన.

అనుయోగవత్తన్తి అనుయోగే కతే వత్తితబ్బవత్తం. ఆరోపేన్తోతి కారాపేన్తో, అత్తనో పుచ్ఛం ఉద్దిస్స పటివచనం దాపేన్తో పుచ్ఛతి. పరస్స హి అధిప్పాయం ఞాతుం ఇచ్ఛన్తో తదుపగం పయోగం కరోన్తో పుచ్ఛతి నామ. లద్ధిన్తి గాహం. పతిట్ఠాపేన్తోతి తత్థ నిచ్చకాలం కారాపేన్తో. కారణం పుచ్ఛన్తోతి యుత్తిం పుచ్ఛన్తో. సమనుభాసతీతి యథానుయుత్తమత్థం విభూతం కత్వా కథేతి.

జిణ్ణన్తి జరాపత్తియా జిణ్ణం. ఏకచ్చో దహరకాలతో పట్ఠాయ పణ్డురోగాదినా అభిభూతకాయతాయ జిణ్ణసదిసో హోతి, అయం న తథా జరాపత్తియా జిణ్ణోతి దస్సేతి. గోపానసీ వియ వఙ్కన్తి వఙ్కగోపానసీ వియ వఙ్కం. న హి వఙ్కభావస్స నిదస్సనత్థం అవఙ్కగోపానసీ గయ్హతి. భగ్గన్తి భగ్గసరీరం కటియం భగ్గకాయత్తా. తేనాహ ‘‘ఇమినాపిస్స వఙ్కభావమేవ దీపేతీ’’తి. దణ్డపటిసరణన్తి ఠానగమనేసు దణ్డో పటిసరణం ఏతస్సాతి దణ్డపటిసరణం తేన వినా వత్తితుం అసమత్థత్తా. తేనాహ ‘‘దణ్డదుతియ’’న్తి. జరాతురన్తి జరాయ పత్థతసంకిలన్తకాయం. సబ్బసో కిమిహతం వియ మహాఖల్లాటం సీసమస్సాతి మహాఖల్లాటసీసం. సఞ్జాతవలిన్తి సమన్తతో జాతవలికం. జరాధమ్మోతి జరాపకతికో. తేనాహ ‘‘జరాసభావో’’తి. సభావో చ నామ తేజోధాతుయా ఉణ్హతా వియ న కదాచి విగచ్ఛతీతి ఆహ ‘‘అపరిముత్తో జరాయా’’తిఆది.

అత్థతో ఏవం వదతి నామ, వాచాయ అవదన్తోపి అత్థాపత్తితో ఏవం వదన్తో వియ హోతి విఞ్ఞూనన్తి అత్థో. తరుణో అహోసిం యోబ్బనేన సమన్నాగతో. ఊరూనం బలం ఏతస్స అత్థీతి ఊరుబలీ. తేన దూరేపి గమనాగమనలఙ్ఘనాదిసమత్థతం దస్సేతి, బాహుబలీతి పన ఇమినా హత్థేహి కాతబ్బకిచ్చసమత్థతం, జవగ్గహణేన వేగసా పవత్తిసమత్థతం. అన్తరహితాతి నట్ఠా. ఏత్థ చ న ఖో పనాహన్తిఆది జరాయ దేవదూతభావదస్సనం. తేనాహ ‘‘తేనేస దేవదూతో నామ జాతో’’తి. ఆబాధస్స అత్థితాయ ఆబాధికం. వివిధం దుక్ఖం ఆదహతీతి బ్యాధి, విసేసేన వా ఆధియతి ఏతేనాతి బ్యాధి, బ్యాధి సంజాతో ఏతస్సాతి బ్యాధితం. ఏస నయో దుక్ఖితన్తి ఏత్థాపి.

దుతియం దేవదూతన్తి ఏత్థాపి వుత్తనయేనేవ అత్థో వేదితబ్బో. బ్యాధినా అభిహతోతి బ్యాధినా బాధితో, ఉపద్దుతోతి అత్థో.

విపరిభిన్నవణ్ణోతి విపరిభిన్ననీలవణ్ణో. తఞ్హి యత్థ యత్థ గహితపుబ్బకం, తత్థ తత్థ పణ్డువణ్ణం, మంసుస్సదట్ఠానే రత్తవణ్ణం, యేభుయ్యేన చ నీలసాటకపారుతం వియ హోతి. తేన వుత్తం ‘‘విపరిభిన్ననీలవణ్ణో’’తి.

‘‘కో లభతి, కో న లభతీ’’తి నిరయుపగస్సేవ వసేనాయం విచారణాతి ‘‘యేన తావ బహు పాపం కత’’న్తిఆది ఆరద్ధం. బహు పాపం కతన్తి బహుసో పాపం కతం. తేన పాపస్స బహులీకరణమాహ. బహూతి వా మహన్తం. మహత్థోపి హి బహుసద్దో దిస్సతి ‘‘బహు వత కతం అస్సా’’తిఆదీసు, గరుకన్తి వుత్తం హోతి. సో గరుకం బహులం వా పాపం కత్వా ఠితో నిరయే నిబ్బత్తతియేవ, న యమపురిసేహి యమస్స సన్తికం నీయతీతి. పరిత్తన్తి పమాణపరిత్తతాయ కాలపరిత్తతాయ చ పరిత్తం. పురిమస్మిం అత్థే అగరూతి అత్థో, దుతియస్మిం అబహులన్తి. యథావుత్తమత్థం ఉపమాయ విభావేతుం ‘‘యథా హీ’’తిఆది వుత్తం. కత్తబ్బమేవ కరోన్తీతి దణ్డమేవ కరోన్తి. అనువిజ్జిత్వాతి వీమంసిత్వా. వినిచ్ఛయట్ఠానన్తి అట్టకరణట్ఠానం. పరిత్తపాపకమ్మాతి దుబ్బలపాపకమ్మా. అత్తనో ధమ్మతాయాతి పరేహి అసారియమానేపి అత్తనో ధమ్మతాయ సరన్తి. తే హి పాపకమ్మస్స దుబ్బలభావతో కతూపచితస్స చ ఓకాసారహకుసలకమ్మస్స బలవభావతో అత్తనో ధమ్మతాయపి సరన్తి. సారియమానాపీతి ‘‘ఇదం నామ తయా కతం పుఞ్ఞకమ్మ’’న్తి పరేహి సారియమానాపి.

ఆకాసచేతియన్తి గిరిసిఖరే అబ్భోకాసే వివటఙ్గణే కతచేతియం. రత్తపటేనాతి రత్తవణ్ణేన పటేన పూజేసి పటాకం కత్వా. అగ్గిజాలసద్దన్తి పటపటాయన్తం నరకే అగ్గిజాలసద్దం సుత్వావ. అత్తనా పూజితపటం అనుస్సరీతి తదా పటాకాయ వాతప్పహారసద్దే నిమిత్తస్స గహితత్తా ‘‘మయా తదా ఆకాసచేతియే పూజితరత్తపటసద్దో వియా’’తి అత్తనా పూజితపటం అనుస్సరి.

సుమనపుప్ఫకుమ్భేనాతి కుమ్భపరిమాణేన సుమనపుప్ఫరాసినా. ‘‘దసాధికం నాళిసహస్సకుమ్భ’’న్తి కేచి, ‘‘పఞ్చఅమ్బణ’’న్తి అపరే. తీహిపిన సరతి బలవతో పాపకమ్మేన బ్యామోహితో. తుణ్హీ అహోసీతి ‘‘కమ్మారహో అయ’’న్తి తత్థ పటికారం అపస్సన్తో తుణ్హీ అహోసి.

ఏకపక్ఖచ్ఛదనమత్తాహీతి మజ్ఝిమప్పమాణస్స గేహస్స ఏకచ్ఛదనప్పమాణేహి. సుత్తాహతం కరిత్వాతి కాళసుత్తం పాతేత్వా. యథా రథో సబ్బసో పజ్జలితో హోతి అయోమయో, ఏవం యుగాదయోపిస్స పజ్జలితా సజోతిభూతా ఏవ హోన్తీతి ఆహ ‘‘సద్ధిం…పే… రథే యోజేత్వా’’తి. మహాకూటాగారప్పమాణన్తి సత్తభూమకమహాకూటాగారప్పమాణం.

విభత్తోతి సత్తానం సాధారణేన పాపకమ్మునా విభత్తో. హీనం కాయన్తి హీనం సత్తనికాయం, హీనం వా అత్తభావం. ఉపాదానేతి చతుబ్బిధే ఉపాదానే. అత్థతో పన తణ్హాదిట్ఠిగ్గాహోతి ఆహ ‘‘తణ్హాదిట్ఠిగ్గహణే’’తి. సమ్భవతి జరామరణం ఏతేనాతి సమ్భవో, ఉపాదానన్తి ఆహ ‘‘జాతియా చ మరణస్స ఛ కారణభూతే’’తి. అనుపాదాతి అనుపాదాయ. తేనాహ ‘‘అనుపాదియిత్వా’’తి. సకలవట్టదుక్ఖం అతిక్కన్తాతి చరిమచిత్తనిరోధేన వట్టదుక్ఖస్స కిలేసానమ్పి అసమ్భవతో సబ్బం వట్టదుక్ఖం అతిక్కన్తా.

దేవదూతసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.