౪. దేవదూతవగ్గో

౧. సబ్రహ్మకసుత్తవణ్ణనా

౩౧. చతుత్థస్స పఠమే సబ్రహ్మకానీతి ససేట్ఠకాని. యేసన్తి యేసం కులానం. పుత్తానన్తి పుత్తేహి. పూజితసద్దయోగేన హి ఇదం కరణత్థే సామివచనం. తేనాతి ఆహారాదినా. పటిజగ్గితా గోపితాతి యథాకాలం తస్స తస్స దాతబ్బస్స దానేన వేయ్యావచ్చస్స చ కరణేన పటిజగ్గితా చేవ ఉప్పన్నానత్థప్పహరణేన గోపితా చ హోన్తి. తేసన్తి మాతాపితూనం. బ్రహ్మాదిభావసాధనత్థన్తి తేసం గుణానం అత్థితాయ లోకే బ్రహ్మా నామ వుచ్చతి, ఆచరియో నామ వుచ్చతి, ఆహునేయ్యో నామ వుచ్చతి, తే మాతాపితూనం పుత్తకం పటిలభన్తీతి దస్సనవసేన నేసం బ్రహ్మాదిభావసాధనత్థం ‘‘బహుకారా’’తి, వత్వా తం తేసం బహుకారతం నానాకారతో దస్సేతుం ‘‘ఆపాదకా’’తిఆది వుత్తం. మాతాపితరో హి పుత్తానం జీవితస్స ఆపాదకా, సరీరస్స పోసకా, ఆచారసమాచారానం సిక్ఖాపకా సకలస్సపి ఇమస్స లోకస్స దస్సేతారో. తేనాహ ‘‘పుత్తానం హీ’’తిఆది. ఇట్ఠారమ్మణం తావ తే దస్సేన్తు, అనిట్ఠారమ్మణం కథన్తి? తమ్పి దస్సేతబ్బమేవ వజ్జనీయభావజానాపనత్థం.

అవిజహితా హోన్తీతి తాసం భావనాయ బ్రహ్మానం బ్రహ్మలోకే ఉప్పన్నత్తా అవిజహితా హోన్తి భావనా. లోభనీయవయస్మిం పఠమయోబ్బనే అతివియ ముదుభావప్పత్తదస్సనత్థం సతవిహతగ్గహణం. పాటియేక్కన్తి విసుం. ఇమినా కారణేనాతి ఇమినా యథావుత్తేన పుత్తేసు పవత్తితేహి అతిక్కమేన మేత్తాదిసముప్పత్తిసఙ్ఖాతేన కారణేన.

థరుసిప్పన్తి అసిసత్తికున్తకలాపాదిఆయుధసిప్పం. ముద్దాగణనాతి అఙ్గులిసంకోచనాదినా హత్థముద్దాయ గణనా. ఆదిసద్దేన పాణాదీనం సఙ్గహో. పచ్ఛాచరియా నామ మాతాపితూనం సన్తికే ఉగ్గహితగహట్ఠవత్తస్సేవ పుగ్గలస్స యథాసకం హత్థాచరియాదీనం సిప్పగ్గాహాపనన్తి కత్వా సబ్బపఠమం ఆచరియా నామాతి యోజేతబ్బం. ఆనీయ హుతం ఆహుతం. పకారేహి హుతం పాహుతం. అభిసఙ్ఖతన్తి తస్సేవ వేవచనం.

నమో కరేయ్యాతి సాయం పాతం ఉపట్ఠానం గన్త్వా ‘‘ఇదం మయ్హం ఉత్తమపుఞ్ఞక్ఖేత్త’’న్తి నమక్కారం కరేయ్య. తాయ నం పారిచరియాయాతి ఏత్థ నన్తి నిపాతమత్తం, యథావుత్తపరిచరణేనాతి అత్థో. అథ వా పారిచరియాయాతి భరణకిచ్చకరణకులవంసప్పతిట్ఠానాపనాదినా పఞ్చవిధఉపట్ఠానేన. వుత్తఞ్హేతం –

‘‘పఞ్చహి ఖో, గహపతిపుత్త, ఠానేహి పుత్తేన పురత్థిమా దిసా మాతాపితరో పచ్చుపట్ఠాతబ్బా – ‘భతో నేసం భరిస్సామి, కిచ్చం నేసం కరిస్సామి, కులవంసం ఠపేస్సామి, దాయజ్జం పటిపజ్జామి, అథ వా పన పేతానం కాలకతానం దక్ఖిణం అనుప్పదస్సామీ’తి. ఇమేహి ఖో, గహపతిపుత్త, పఞ్చహి ఠానేహి పుత్తేన పురత్థిమా దిసా మాతాపితరో పచ్చుపట్ఠితా పఞ్చహి ఠానేహి పుత్తం అనుకమ్పన్తి, పాపా నివారేన్తి, కల్యాణే నివేసేన్తి, సిప్పం సిక్ఖాపేన్తి, పతిరూపేన దారేన సంయోజేన్తి, సమయే దాయజ్జం నియ్యాదేన్తీ’’తి (దీ. ని. ౩.౨౬౭).

అపిచ యో మాతాపితరో తీసు వత్థూసు అభిప్పసన్నే కత్వా సీలేసు వా పతిట్ఠాపేత్వా పబ్బజ్జాయ వా నియోజేత్వా ఉపట్ఠహతి, అయం మాతాపితూపట్ఠాకానం అగ్గోతి వేదితబ్బో. సా పనాయం పారిచరియా పుత్తస్స ఉభయలోకహితసుఖావహాతి తం దస్సేతుం ‘‘ఇధేవ నం పసంసన్తి, పేచ్చ సగ్గే పమోదతీ’’తి వుత్తం. పసంసన్తీతి ‘‘అయం పుగ్గలో మత్తేయ్యో పేత్తేయ్యో సగ్గసంవత్తనియం పటిపదం పూరేతీ’’తి ఇధేవ నం పసంసన్తి. ఆమోదతి ఆదితో పట్ఠాయ మోదప్పత్తియా. పమోదతి నానప్పకారమోదసమ్పవత్తియా.

సబ్రహ్మకసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౨. ఆనన్దసుత్తవణ్ణనా

౩౨. దుతియే తథాజాతికోతి తథాసభావో. చిత్తేకగ్గతాలాభోతి చిత్తేకగ్గతాయ అధిగమో. రూపమేవ కిలేసుప్పత్తియా కారణభావతో రూపనిమిత్తం. ఏస నయో సేసేసుపి. సస్సతాదినిమిత్తన్తి సస్సతుచ్ఛేదభావనిమిత్తం. పుగ్గలనిమిత్తన్తి పుగ్గలాభినివేసననిమిత్తం. ధమ్మనిమిత్తన్తి ధమ్మారమ్మణసఙ్ఖాతం నిమిత్తం. ‘‘సియా ను ఖో, భన్తే’’తి థేరేన పుట్ఠో భగవా ‘‘సియా’’తి అవోచ లోకుత్తరసమాధిప్పటిలాభం సన్ధాయ. సో హి నిబ్బానం సన్తం పణీతన్తి చ పస్సతి. తేనాహ ‘‘ఇధానన్దా’’తిఆది.

నిబ్బానం సన్తన్తి సమాపత్తిం అప్పేత్వాతి నిబ్బానం సన్తన్తి ఆభుజిత్వా ఫలసమాపత్తిం అప్పేత్వా. దివసమ్పీతిఆదినా అసఙ్ఖతాయ ధాతుయా అచ్చన్తసన్తపణీతాదిభావం దస్సేతి. అట్ఠవిధేతి ‘‘సన్తం పణీతం సబ్బసఙ్ఖారసమథో సబ్బూపధిపటినిస్సగ్గో తణ్హాక్ఖయో విరాగో నిరోధో నిబ్బాన’’న్తి ఏవం అట్ఠవిధే ఆభోగసఞ్ఞితే సమన్నాహారే. నిద్ధారణే చేతం భుమ్మం. ఇమస్మిం ఠానే…పే… లబ్భన్తేవాతి ‘‘ఇధానన్ద, భిక్ఖునో ఏవం హోతీ’’తి ఆగతే ఇమస్మిం సుత్తప్పదేసే ఏకోపి ఆభోగసమన్నాహారో చేపి సబ్బే అట్ఠపి ఆభోగసమన్నాహారా లబ్భన్తేవ సమన్నాహరతం అత్థావహత్తా.

ఞాణేన జానిత్వాతి విపస్సనాఞాణసహితేన మగ్గఞాణేన జానిత్వా. పరాని చ ఓపరాని చ చక్ఖాదీని ఆయతనాని. సన్తతాయాతి పటిప్పస్సద్ధితాయ. కాయదుచ్చరితాదిధూమవిరహితోతి కాయదుచ్చరితాది ఏవ సన్తాపనట్ఠేన ధూమో, తేన విరహితో. అనీఘోతి అపాపో. జాతిజరాగహణేనేవ బ్యాధిమరణమ్పి గహితమేవాతి తబ్భావభావతోతి వుత్తం.

ఆనన్దసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౩. సారిపుత్తసుత్తవణ్ణనా

౩౩. తతియే, ‘‘సారిపుత్త, మయా సంఖిత్తేన దేసితం ధమ్మం తాదిసేనపి న సుకరం విఞ్ఞాతు’’న్తి ఇమినా అధిప్పాయేనేవ వదన్తో థేరస్స ఞాణం సబ్బమతిక్కమం. అఞ్ఞాతారో చ దుల్లభాతి హి ఇమినా సామఞ్ఞవచనేన సారిపుత్తత్థేరమ్పి అన్తోగధం కత్వా దస్సేన్తో తేనపి అత్తనో దేసనాయ దుప్పటివిద్ధభావం దస్సేతి.

సమ్మాతి హేతునా కారణేన. తేనాహ ‘‘ఉపాయేనా’’తిఆది. మానాభిసమయాతి మానస్స దస్సనాభిసమయా. పహానాభిసమయోతి చ దస్సనాభిసమయోతి చ పరిఞ్ఞాభిసమయో వుత్తో. అరహత్తమగ్గో హి పరిఞ్ఞాకిచ్చసిద్ధియా కిచ్చవసేన మానం పస్సతి, అసమ్మోహప్పటివేధవసేనాతి వుత్తం హోతి, అయమస్స దస్సనాభిసమయో. తేన దిట్ఠో పన పహానాభిసమయో చ. దస్సనాభిసమయేన హి పరిఞ్ఞాభిసమయమేవ పహీయతి. దిట్ఠవిసేన దిట్ఠసత్తానం జీవితం వియ అయమస్స పహానాభిసమయో. అట్ఠకథాయం పన పహానాభిసమయస్స దస్సనాభిసమయనానన్తరియకత్తా ‘‘పహానాభిసమయేన’’ఇచ్చేవ వుత్తం. పహానాభిసమయే హి గహితే దస్సనాభిసమయో గహితోవ హోతి.

అన్తమకాసి దుక్ఖస్సాతి అరహత్తమగ్గేన మానస్స పహీనత్తా యే ఇమే ‘‘కాయబన్ధనస్స అన్తో జీరతి (చూళవ. ౨౭౮), హరితన్తం వా’’తి (మ. ని. ౧.౩౦౪) ఏవం వుత్తఅన్తిమమరియాదన్తో చ ‘‘అన్తమిదం, భిక్ఖవే, జీవికాన’’న్తి (సం. ని. ౩.౮౦; ఇతివు. ౯౧) ఏవం వుత్తలామకన్తో చ ‘‘సక్కాయో ఏకో అన్తో’’తి (సం. ని. ౩.౧౦౩) ఏవం వుత్తకోట్ఠాసన్తో చ ‘‘ఏసేవన్తో దుక్ఖస్స సపచ్చయసఙ్ఖయా’’తి ఏవం వుత్తకోట్ఠాసన్తో చాతి చత్తారో అన్తా, తేసు సబ్బస్సేవ వట్టదుక్ఖస్స అదుం చతుత్థకోటిసఙ్ఖాతం అన్తమకాసి, పరిచ్ఛేదం పరివటుమం అకాసి, అన్తిమసముదయమత్తావసేసం దుక్ఖమకాసీతి వుత్తం హోతి. తేనాహ ‘‘వట్టదుక్ఖస్స అన్తమకాసీ’’తి.

నను చ ‘‘పహాన’’న్తి ఇమస్స నిద్దేసే నిబ్బానం ఆగతం? ఇధ పటిప్పస్సద్ధిప్పహానసఙ్ఖాతం అరహత్తఫలం వుత్తం, తస్మా నిద్దేసేనాయం వణ్ణనా విరుజ్ఝతీతి ఆహ ‘‘నిద్దేసే పనా’’తిఆది. తత్థ తాని పదాని ఆగతానీతి తస్మిం నిద్దేసే ‘‘పహానం వూపసమం పటినిస్సగ్గ’’న్తిఆదీని (చూళని. ౭౫ ఉదయమాణవపుచ్ఛానిద్దేసో) పదాని ఆగతాని.

ధమ్మతక్కపురేజవన్తి ఇమినా తస్మిం చతుత్థజ్ఝానవిమోక్ఖే ఠత్వా ఝానఙ్గాని విపస్సిత్వా అధిగతం అరహత్తవిమోక్ఖం వదతి. అరహత్తవిమోక్ఖస్స హి మగ్గసమ్పయుత్తసమ్మాసఙ్కప్పసఙ్ఖాతో ధమ్మతక్కో పురేజవో హోతి.

సారిపుత్తసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౪. నిదానసుత్తవణ్ణనా

౩౪. చతుత్థే పిణ్డకరణత్థాయాతి ఆయూహనవసేన రాసికరణత్థాయ. అభిన్నానీతి ఏకదేసేనపి అఖణ్డితాని. భిన్నకాలతో పట్ఠాయ హి బీజం బీజకిచ్చాయ న ఉపకప్పతి. అపూతీనీతి ఉదకతేమనేన పూతిభావం న ఉపగతాని. పూతిబీజఞ్హి బీజత్థాయ న ఉపకప్పతి. తేనాహ ‘‘పూతిభావేన అబీజత్తం అప్పత్తానీ’’తి. న వాతేన న చ ఆతపేన హతానీతి వాతేన చ ఆతపేన చ న హతాని, నిరోజతం న పాపితాని. నిరోజఞ్హి కసటబీజం బీజత్థాయ న ఉపకప్పతి. సారాదానీతి తణ్డులసారస్స ఆదానతో సారాదాని. నిస్సారఞ్హి బీజం బీజత్థాయ న ఉపకప్పతి. తేనాహ ‘‘గహితసారానీ’’తి, పతిట్ఠితసారానీతి అత్థో. సన్నిచయభావేన సుఖం సయితానీతి చత్తారో మాసే కోట్ఠపక్ఖిత్తనియామేనేవ సుఖసయితాని.

కమ్మవిభత్తీతి కమ్మవిభాగో. దిట్ఠధమ్మో వుచ్చతి పచ్చక్ఖభూతో పచ్చుప్పన్నో అత్తభావో, తత్థ వేదితబ్బఫలం కమ్మం దిట్ఠధమ్మవేదనీయం. పచ్చుపన్నభవతో అనన్తరం వేదితబ్బఫలం కమ్మం ఉపపజ్జవేదనీయం. అపరపరియాయవేదనీయన్తి దిట్ఠధమ్మానన్తరభవతో అఞ్ఞస్మిం అత్తభావపరియాయే అత్తభావపరివత్తే వేదితబ్బఫలం కమ్మం. పటిపక్ఖేహి అనభిభూతతాయ పచ్చయవిసేసేన పటిలద్ధవిసేసతాయ చ బలవభావప్పత్తా తాదిసస్స పుబ్బాభిసఙ్ఖారస్స వసేన సాతిసయా హుత్వా పవత్తా పఠమజవనచేతనా తస్మింయేవ అత్తభావే ఫలదాయినీ దిట్ఠధమ్మవేదనీయకమ్మం నామ. సా హి వుత్తాకారేన బలవతీ జవనసన్తానే గుణవిసేసయుత్తేసు ఉపకారానుపకారవసప్పవత్తియా ఆసేవనాలాభేన అప్పవిపాకతాయ చ పఠమజవనచేతనా ఇతరద్వయం వియ పవత్తసన్తానుపరమాపేక్ఖం ఓకాసలాభాపేక్ఖఞ్చ కమ్మం న హోతీతి ఇధేవ పుప్ఫమత్తం వియ పవత్తివిపాకమత్తం ఫలం దేతి. తథా అసక్కోన్తన్తి కమ్మస్స విపాకదానం నామ ఉపధిప్పయోగాదిపచ్చయన్తరసమవాయేనేవ హోతీతి తదభావతో తస్మింయేవ అత్తభావే విపాకం దాతుం అసక్కోన్తం. అహోసికమ్మన్తి అహోసి ఏవ కమ్మం, న తస్స విపాకో అహోసి అత్థి భవిస్సతి చాతి ఏవం వేదితబ్బం కమ్మం.

అత్థసాధికాతి దానాదిపాణాతిపాతాదిఅత్థస్స నిప్ఫాదికా. కా పన సాతి ఆహ ‘‘సత్తమజవనచేతనా’’తి. సా హి సన్నిట్ఠాపకచేతనా వుత్తనయేన పటిలద్ధవిసేసా పురిమజవనచేతనాహి లద్ధాసేవనా చ సమానా అనన్తరత్తభావే విపాకదాయినీ ఉపపజ్జవేదనీయకమ్మం నామ. పురిమఉపమాయయేవాతి మిగలుద్దకోపమాయయేవ.

సతి సంసారప్పవత్తియాతి ఇమినా అసతి సంసారప్పవత్తియం అహోసికమ్మపక్ఖే తిట్ఠతి విపచ్చనోకాసస్స అభావతోతి దీపేతి. యం గరుకన్తి యం అకుసలం మహాసావజ్జం, కుసలఞ్చ మహానుభావం కమ్మం. కుసలం వా హి హోతు అకుసలం వా, యం గరుకం మాతుఘాతాదికమ్మం వా మహగ్గతకమ్మం వా, తదేవ పఠమం విపచ్చతి. తేనాహ ‘‘కుసలాకుసలేసు పనా’’తిఆది. యం బహులన్తి యం బహులం అభిణ్హసో కతం సమాసేవితం. తేనాహ ‘‘కుసలాకుసలేసు పన యం బహులం హోతీ’’తిఆది. యదాసన్నం నామ మరణకాలే అనుస్సరితం కమ్మం, ఆసన్నకాలే కతే పన వత్తబ్బమేవ నత్థీతి ఆహ ‘‘యం పన కుసలాకుసలేసు ఆసన్నమరణే’’తిఆది. అనుస్సరితున్తి పరిబ్యత్తభావేన అనుస్సరితుం.

తేసం అభావేతి తేసం యంగరుకాదీనం తిణ్ణం కమ్మానం అభావే. యత్థ కత్థచి విపాకం దేతీతి పటిసన్ధిజనకవసేన విపాకం దేతి. పటిసన్ధిజనకవసేన హి గరుకాదికమ్మచతుక్కం వుత్తం. తత్థ గరుకం సబ్బపఠమం విపచ్చతి, గరుకే అసతి బహులీకతం, తస్మిం అసతి యదాసన్నం, తస్మిం అసతి ‘‘కటత్తా వా పనా’’తి వుత్తం పురిమజాతీసు కతకమ్మం విపచ్చతి. బహులాసన్నపుబ్బకతేసు చ బలాబలం జానితబ్బం. పాపతో పాపన్తరం కల్యాణఞ్చ, కల్యాణతో కల్యాణన్తరం పాపఞ్చ బహులీకతం. తతో మహతోవ పుబ్బకతాది అప్పఞ్చ బహులానుస్సరణేన విప్పటిసారాదిజననతో, పటిపక్ఖస్స అపరిపుణ్ణతాయ ఆరద్ధవిపాకస్స కమ్మస్స కమ్మసేసస్స వా అపరపరియాయవేదనీయస్స అపరిక్ఖీణతాయ సన్తతియా పరిణామవిసేసతోతి తేహి తేహి కారణేహి ఆయూహితఫలం పఠమం విపచ్చతి. మహానారదకస్సపజాతకే (జా. ౨.౨౨.౧౧౫౩ ఆదయో) విదేహరఞ్ఞో సేనాపతి అలాతో, బీజకో దాసో, రాజకఞ్ఞా రుచా చ ఏత్థ నిదస్సనం. తథా హి వుత్తం భగవతా –

‘‘తత్రానన్ద, య్వాయం పుగ్గలో ఇధ పాణాతిపాతీ…పే… మిచ్ఛాదిట్ఠి. కాయస్స భేదా పరం మరణా అపాయం దుగ్గతిం వినిపాతం నిరయం ఉపపజ్జతి, పుబ్బే వాస్స తం కతం హోతి పాపకమ్మం దుక్ఖవేదనీయం, పచ్ఛా వాస్స తం కతం హోతి పాపకమ్మం దుక్ఖవేదనీయం, మరణకాలే వాస్స హోతి మిచ్ఛాదిట్ఠి సమత్తా సమాదిన్నా, తేన సో కాయస్స భేదా పరం మరణా అపాయం దుగ్గతిం వినిపాతం నిరయం ఉపపజ్జతీ’’తి –

ఆది. సబ్బం మహాకమ్మవిభఙ్గసుత్తం (మ. ని. ౩.౩౦౩) విత్థారేతబ్బం. కిం బహునా. యం తం తథాగతస్స మహాకమ్మవిభఙ్గఞాణం, తస్సేవాయం విసయో, యదిదం తస్స తస్స కమ్మస్స తేన తేన కారణేన పుబ్బాపరవిపాకతా సమత్థీయతి.

ఇదాని జనకాదికమ్మచతుక్కం విభజన్తో ‘‘జనకం నామా’’తిఆదిమాహ. పవత్తిం న జనేతీతి పవత్తివిపాకం న జనేతి. పఠమనయే జనకకమ్మస్స పటిసన్ధివిపాకమత్తస్సేవ వుత్తత్తా తస్స పవత్తివిపాకదాయకత్తమ్పి అనుజానన్తో ‘‘అపరో నయో’’తిఆదిమాహ. తత్థ పటిసన్ధిదానాదివసేన విపాకసన్తానస్స నిబ్బత్తకం జనకం. సుఖదుక్ఖసన్తానస్స నామరూపప్పబన్ధస్స వా చిరతరం పవత్తిహేతుభూతం ఉపత్థమ్భకం. తేనాహ ‘‘సుఖదుక్ఖం ఉపత్థమ్భేతి, అద్ధానం పవత్తేతీ’’తి. ఉపపీళకం సుఖదుక్ఖప్పబన్ధే పవత్తమానే సణికం సణికం హాపేతి. తేనాహ ‘‘సుఖదుక్ఖం పీళేతి బాధేతి, అద్ధానం పవత్తితుం న దేతీ’’తి.

వాతకాళకో మహల్లకో చోరే ఘాతేతుం న సక్కోతీతి సో కిర మహల్లకకాలే ఏకప్పహారేన సీసం ఛిన్దితుం న సక్కోతి, ద్వే తయో వారే పహరన్తో మనుస్సే కిలమేతి, తస్మా తే ఏవమాహంసు. అనులోమికం ఖన్తిం పటిలభిత్వాతి సోతాపత్తిమగ్గస్స ఓరతో అనులోమికం ఖన్తిం లభిత్వా. తరుణవచ్ఛాయ గావియా మద్దిత్వా జీవితక్ఖయం పాపితోతి ఏకా కిర యక్ఖినీ ధేనువేసేన ఆగన్త్వా ఉరే పహరిత్వా మారేసి, తం సన్ధాయేతం వుత్తం. నగరే భవో నాగరియో.

ఘాతేత్వాతి ఉపచ్ఛిన్దిత్వా. కమ్మస్స ఉపచ్ఛిన్దనం నామ తస్స విపాకప్పటిబాహనమేవాతి ఆహ ‘‘తస్స విపాకం పటిబాహిత్వా’’తి. తఞ్చ అత్తనో విపాకుప్పత్తియా ఓకాసకరణన్తి వుత్తం ‘‘అత్తనో విపాకస్స ఓకాసం కరోతీ’’తి. విపచ్చనాయ కతోకాసం కమ్మం విపక్కమ్మేవ నామ హోతీతి ఆహ ‘‘ఏవం పన కమ్మేన కతే ఓకాసే తం విపాకం ఉప్పన్నం నామ వుచ్చతీ’’తి. ఉపపీళకం అఞ్ఞస్స విపాకం ఉపచ్ఛిన్దతి, న సయం అత్తనో విపాకం దేతి. ఉపఘాతకం పన దుబ్బలకమ్మం ఉపచ్ఛిన్దిత్వా అత్తనో విపాకం ఉప్పాదేతీతి అయమేతేసం విసేసో. కిఞ్చి బహ్వాబాధతాదిపచ్చయూపసన్నిపాతేన విపాకస్స విబాధకం ఉపపీళకం, తథా విపాకస్సేవ ఉపచ్ఛేదకం. ఉపఘాతకకమ్మం పన ఉపఘాతేత్వా అత్తనో విపాకస్స ఓకాసకరణేన విపచ్చనే సతి జనకమేవ సియా. జనకాదిభావో నామ విపాకం పతి ఇచ్ఛితబ్బో, న కమ్మం పతీతి విపాకస్సేవ ఉపఘాతకతా యుత్తా వియ దిస్సతి, వీమంసితబ్బం.

అపరో నయో – యస్మిం కమ్మే కతే పటిసన్ధియం పవత్తే చ విపాకకటత్తారూపానం ఉప్పత్తి హోతి, తం జనకం. యస్మిం పన కతే అఞ్ఞేన జనితస్స ఇట్ఠస్స వా అనిట్ఠస్స వా ఫలస్స విబాధకవిచ్ఛేదకపచ్చయానుప్పత్తియా ఉపబ్రూహనపచ్చయుప్పత్తియా జనకసామత్థియానురూపం పరిసుద్ధిచిరతరప్పబన్ధా హోతి, తం ఉపత్థమ్భకం. జనకేన నిబ్బత్తితం కుసలఫలం వా అకుసలఫలం వా యేన పచ్చనీకభూతేన రోగధాతువిసమతాదినిమిత్తతాయ విబాధయతి, తం ఉపపీళకం. యేన పన కమ్మునా జనకసామత్థియవసేన చిరతరప్పబన్ధారహమ్పి సమానం ఫలం విచ్ఛేదకపచ్చయుప్పత్తియా ఉపహఞ్ఞతి విచ్ఛిజ్జతి, తం ఉపఘాతకన్తి అయమేత్థ సారో.

తత్థ కేచి దుతియస్స కుసలభావం ఇత్థత్తమాగతస్స అప్పాబాధదీఘాయుకతాసంవత్తనవసేన, పచ్ఛిమానం ద్విన్నం అకుసలభావం బహ్వాబాధఅప్పాయుకతాసంవత్తనవసేన వణ్ణేన్తి. తథా చ వుత్తం మజ్ఝిమనికాయే చూళకమ్మవిభఙ్గసుత్తవణ్ణనాయం (మ. ని. అట్ఠ. ౩.౨౯౦) –

‘‘చత్తారి హి కమ్మాని – ఉపపీళకం, ఉపచ్ఛేదకం, జనకం, ఉపత్థమ్భకన్తి. బలవకమ్మేన హి నిబ్బత్తం పవత్తే ఉపపీళకం ఆగన్త్వా అత్థతో ఏవం వదతి నామ ‘సచాహం పఠమతరం జానేయ్యం, న తే ఇధ నిబ్బత్తితుం దదేయ్యం, చతూసుయేవ తం అపాయేసు నిబ్బత్తాపేయ్యం. హోతు, త్వం యత్థ కత్థచి నిబ్బత్త, అహం ఉపపీళకకమ్మం నామ తం పీళేత్వా నిరోజం నియూసం కసటం కరిస్సామీ’తి. తతో పట్ఠాయ తం తాదిసం కరోతి. కిం కరోతి? పరిస్సయం ఉపనేతి, భోగే వినాసేతి.

‘‘తత్థ దారకస్స మాతుకుచ్ఛియం నిబ్బత్తకాలతో పట్ఠాయ మాతు అస్సాదో వా సుఖం వా న హోతి, మాతాపితూనం పీళావ ఉప్పజ్జతి. ఏవం పరిస్సయం ఉపనేతి. దారకస్స పన మాతుకుచ్ఛిమ్హి నిబ్బత్తకాలతో పట్ఠాయ గేహే భోగా ఉదకం పత్వా లోణం వియ రాజాదీనం వసేన నస్సన్తి, కుమ్భదోహనధేనుయో ఖీరం న దేన్తి, సూరతా గోణా చణ్డా హోన్తి, కాణా హోన్తి, ఖఞ్జా హోన్తి, గోమణ్డలే రోగో పతతి, దాసాదయో వచనం న కరోన్తి, వాపితం సస్సం న జాయతి, గేహగతం గేహే, అరఞ్ఞగతం అరఞ్ఞే నస్సతి, అనుపుబ్బేన ఘాసచ్ఛాదనమత్తం దుల్లభం హోతి, గబ్భపరిహారో న హోతి, విజాతకాలే మాతు థఞ్ఞం ఛిజ్జతి, దారకో పరిహారం అలభన్తో పీళితో నిరోజో నియూసో కసటో హోతి. ఇదం ఉపపీళకకమ్మం నామ.

‘‘దీఘాయుకకమ్మేన పన నిబ్బత్తస్స ఉపచ్ఛేదకకమ్మం ఆగన్త్వా ఆయుం ఛిన్దతి. యథా హి పురిసో అట్ఠుసభగమనం కత్వా సరం ఖిపేయ్య, తమఞ్ఞో ధనుతో ముత్తమత్తం ముగ్గరేన పహరిత్వా తత్థేవ పాతేయ్య, ఏవం దీఘాయుకకమ్మేన నిబ్బత్తస్స ఉపచ్ఛేదకకమ్మం ఆయుం ఛిన్దతి. కిం కరోతి? చోరానం అటవిం పవేసేతి, వాళమచ్ఛోదకం ఓతారేతి, అఞ్ఞతరం వా పన సపరిస్సయఠానం ఉపనేతి. ఇదం ఉపచ్ఛేదకకమ్మం నామ. ‘ఉపఘాతక’న్తిపి ఏతస్సేవ నామం. పటిసన్ధినిబ్బత్తకం పన కమ్మం జనకకమ్మం నామ. అప్పభోగకులాదీసు నిబ్బత్తస్స భోగసమ్పదాదికరణేన ఉపత్థమ్భకకమ్మం ఉపత్థమ్భకకమ్మం నామ.

‘‘పరిత్తకమ్మేనపి నిబ్బత్తం ఏతం పవత్తే పాణాతిపాతాదివిరతికమ్మం ఆగన్త్వా అత్థతో ఏవం వదతి నామ ‘సచాహం పఠమతరం జానేయ్యం, న తే ఇధ నిబ్బత్తితుం దదేయ్యం, దేవలోకేయేవ తం నిబ్బత్తాపేయ్యం, హోతు, త్వం యత్థ కత్థచి నిబ్బత్త, అహం ఉపత్థమ్భకకమ్మం నామ ఉపత్థమ్భం తే కరిస్సామీ’తి ఉపత్థమ్భం కరోతి. కిం కరోతి? పరిస్సయం నాసేతి, భోగే ఉప్పాదేతి.

‘‘తత్థ దారకస్స మాతుకుచ్ఛియం నిబ్బత్తకాలతో పట్ఠాయ మాతాపితూనం సుఖమేవ సాతమేవ హోతి. యేపి పకతియా మనుస్సామనుస్సపరిస్సయా హోన్తి, తే సబ్బే అపగచ్ఛన్తి. ఏవం పరిస్సయం నాసేతి. దారకస్స పన మాతుకుచ్ఛిమ్హి నిబ్బత్తకాలతో పట్ఠాయ గేహే భోగానం పమాణం న హోతి, నిధికుమ్భియో పురతోపి పచ్ఛతోపి గేహం పరివట్టమానా పవిసన్తి. మాతాపితరో పరేహి ఠపితధనస్సపి సమ్ముఖీభావం గచ్ఛన్తి, ధేనుయో బహుఖీరా హోన్తి, గోణా సుఖసీలా హోన్తి, వప్పట్ఠానే సస్సాని సమ్పజ్జన్తి, వడ్ఢియా వా సమ్పయుత్తం, తావకాలికం వా దిన్నం ధనం అచోదితా సయమేవ ఆహరిత్వా దేన్తి, దాసాదయో సుబ్బచా హోన్తి, కమ్మన్తా న పరిహాయన్తి, దారకో గబ్భతో పట్ఠాయ పరిహారం లభతి, కోమారికవేజ్జా సన్నిహితావ హోన్తి. గహపతికులే జాతో సేట్ఠిట్ఠానం, అమచ్చకులాదీసు జాతో సేనాపతిట్ఠానాదీని లభతి. ఏవం భోగే ఉప్పాదేతి. సో అపరిస్సయో సభోగో చిరం జీవతి. ఇదం ఉపత్థమ్భకకమ్మం నామ. ఇమేసు చతూసు పురిమాని ద్వే అకుసలానేవ, జనకం కుసలమ్పి అకుసలమ్పి, ఉపత్థమ్భకం కుసలమేవా’’తి.

ఏత్థ విబాధూపఘాతా నామ కుసలవిపాకమ్హి న యుత్తాతి అధిప్పాయేన ‘‘ద్వే అకుసలానేవా’’తి వుత్తం. దేవదత్తాదీనం పన నాగాదీనం ఇతో అనుప్పదిన్నయాపనకపేతానఞ్చ నరకాదీసు అకుసలవిపాకూపత్థమ్భనూపపీళనూపఘాతకాని సన్తీతి చతున్నమ్పి కుసలాకుసలభావో న విరుజ్ఝతి. ఏవఞ్చ కత్వా యా బహూసు ఆనన్తరియేసు కతేసు ఏకేన గహితప్పటిసన్ధికస్స ఇతరేసం తస్స అనుబలప్పదాయితా వుత్తా, సాపి సమత్థితా హోతి.

సుత్తన్తపరియాయేన ఏకాదస కమ్మాని విభజిత్వా ఇదాని అభిధమ్మపరియాపన్నం దస్సేన్తో ‘‘అత్థేకచ్చాని పాపకాని కమ్మసమాదానానీ’’తిఆదినా విభఙ్గపాళిం (విభ. ౮౧౦) దస్సేతి. తత్థ గతిసమ్పత్తిపటిబాళ్హానీతి గతిసమ్పత్తియా పటిబాహితాని నివారితాని పటిసేధితాని. సేసపదేసుపి ఏసేవ నయో. తత్థ చ గతిసమ్పత్తీతి సమ్పన్నగతి దేవలోకో చ మనుస్సలోకో చ. గతివిపత్తీతి విపన్నగతి చత్తారో అపాయా. ఉపధిసమ్పత్తీతి అత్తభావసమిద్ధి. ఉపధివిపత్తీతి హీనఅత్తభావతా. కాలసమ్పత్తీతి సురాజసుమనుస్సకాలసఙ్ఖాతో సమ్పన్నకాలో. కాలవిపత్తీతి దురాజదుమ్మనుస్సకాలసఙ్ఖాతో విపన్నకాలో. పయోగసమ్పత్తీతి సమ్మాపయోగో. పయోగవిపత్తీతి మిచ్ఛాపయోగో.

ఇదాని యథావుత్తపాళియా అత్థం దస్సేన్తో ‘‘తత్థా’’తిఆదిమాహ. తత్థ అనిట్ఠారమ్మణానుభవనారహే కమ్మే విజ్జమానేయేవాతి ఇమినా అనిట్ఠారమ్మణానుభవననిమ్మిత్తకస్స పాపకమ్మస్స సబ్భావం దస్సేతి. తం కమ్మన్తి తం పాపకం కమ్మం. ఏకచ్చస్స హి అనిట్ఠారమ్మణానుభవననిమిత్తం బహుపాపకమ్మం విజ్జమానమ్పి గతివిపత్తియం ఠితస్సేవ విపచ్చతి. యది పన సో ఏకేన కల్యాణకమ్మేన గతిసమ్పత్తియం దేవేసు వా మనుస్సేసు వా నిబ్బత్తేయ్య, తాదిసే ఠానే అకుసలస్స వారో నత్థి, ఏకన్తం కుసలస్సేవాతి తం కమ్మం గతిసమ్పత్తిపటిబాళ్హం న విపచ్చతి. పతిబాహితం హుత్వాతి బాధితం హుత్వా. అత్తభావసమిద్ధియన్తి సరీరసమ్పత్తియం. కిలిట్ఠకమ్మస్సాతి హత్థిమేణ్డఅస్సబన్ధకగోపాలకాదికమ్మస్స. పలాయితబ్బయుత్తకాలేతి హత్థిఆదిపచ్చత్థికసమాగమకాలే. లఞ్జం దేతీతి ఏవం మే బాధతం పరేసం వసే న హోతీతి దేతి. చోరికయుత్తకాలేతి పక్ఖబలాదీనం లబ్భమానకాలే. అన్తరకప్పేతి పరియోసానప్పత్తే అన్తరకప్పే.

అభిధమ్మనయేన సోళస కమ్మాని విభజిత్వా పటిసమ్భిదామగ్గపరియాయేన (పటి. మ. ౧.౨౩౪-౨౩౫) ద్వాదస కమ్మాని విభజిత్వా దస్సేతుం ‘‘అపరానిపీ’’తిఆదిమాహ. తత్థ అతీతభవేసు కతస్స కమ్మస్స అతీతభవేసుయేవ విపక్కవిపాకం గహేత్వా ‘‘అహోసి కమ్మం అహోసి కమ్మవిపాకో’’తి వుత్తన్తి ఆహ ‘‘యం కమ్మం అతీతే ఆయూహిత’’న్తిఆది. విపాకవారన్తి విపచ్చనావసరం విపాకవారం. ‘‘విపాకవారం లభతీ’’తి ఇమినా వుత్తమేవత్థం ‘‘పటిసన్ధిం జనేసీ’’తిఆదినా విభావేతి. తత్థ పటిసన్ధిం జనేసీతి ఇమినా చ పటిసన్ధిదాయకస్స కమ్మస్స పవత్తివిపాకదాయితాపి వుత్తా హోతి. పవత్తివిపాకస్సేవ పన దాయకం రూపజనకసీసేన వదతి. తస్సేవ అతీతస్స కమ్మస్స దిట్ఠధమ్మవేదనీయస్స ఉపపజ్జవేదనీయస్స చ పచ్చయవేకల్లేన అతీతభవేసుయేవ అవిపక్కవిపాకఞ్చ, అతీతేయేవ పరినిబ్బుతస్స దిట్ఠధమ్మవేదనీయఉపపజ్జవేదనీయఅపరపరియాయవేదనీయస్స కమ్మస్స అవిపక్కవిపాకఞ్చ గహేత్వా ‘‘అహోసి కమ్మం నాహోసి కమ్మవిపాకో’’తిపి వుత్తన్తి ఆహ ‘‘యం పన విపాకవారం న లభీ’’తిఆది.

అతీతస్సేవ కమ్మస్స అవిపక్కవిపాకస్స పచ్చుప్పన్నభవే పచ్చయసమ్పత్తియా విపచ్చమానం విపాకం గహేత్వా ‘‘అహోసి కమ్మం అత్థి కమ్మవిపాకో’’తి వుత్తన్తి ఆహ ‘‘యం పన అతీతే ఆయూహిత’’న్తిఆదిమాహ. అతీతస్సేవ కమ్మస్స అతిక్కన్తవిపాకకాలస్స చ పచ్చుప్పన్నభవే పరినిబ్బాయన్తస్స చ అవిపచ్చమానవిపాకం గహేత్వా ‘‘అహోసి కమ్మం నత్థి కమ్మవిపాకో’’తి వుత్తన్తి ఆహ ‘‘అలద్ధవిపాకవార’’న్తిఆది. అతీతస్సేవ కమ్మస్స విపాకారహస్స అవిపక్కవిపాకస్స అనాగతభవే పచ్చయసమ్పత్తియా విపచ్చితబ్బం విపాకం గహేత్వా ‘‘అహోసి కమ్మం భవిస్సతి కమ్మవిపాకో’’తి వుత్తన్తి దస్సేన్తో ‘‘యం పన అతీతే ఆయూహిత’’న్తిఆదిమాహ. అతీతస్సేవ కమ్మస్స అతిక్కన్తవిపాకకాలస్స చ అనాగతభవే పరినిబ్బాయితబ్బస్స అవిపచ్చితబ్బవిపాకఞ్చ గహేత్వా ‘‘అహోసి కమ్మం న భవిస్సతి కమ్మవిపాకో’’తి వుత్తన్తి ఆహ ‘‘యం అనాగతే విపాకవారం న లభిస్సతీ’’తిఆది. ఏవం తావ అతీతకమ్మం అతీతపచ్చుప్పన్నానాగతవిపాకావిపాకవసేన ఛధా దస్సితం.

ఇదాని పచ్చుప్పన్నభవే కతస్స దిట్ఠధమ్మవేదనీయస్స ఇధేవ విపచ్చమానం విపాకం గహేత్వా ‘‘అత్థి కమ్మం అత్థి కమ్మవిపాకో’’తి వుత్తన్తి దస్సేన్తో ‘‘యం పన ఏతరహి ఆయూహిత’’న్తిఆదిమాహ. యం పన ఏతరహి విపాకవారం న లభతీతిఆదినా తస్సేవ పచ్చుప్పన్నస్స కమ్మస్స పచ్చయవేకల్లేన ఇధ అవిపచ్చమానఞ్చ దిట్ఠేవ ధమ్మే పరినిబ్బాయన్తస్స ఇధ అవిపచ్చమానఞ్చ విపాకం గహేత్వా ‘‘అత్థి కమ్మం నత్థి కమ్మవిపాకో’’తి వుత్తన్తి దస్సేతి. పచ్చుప్పన్నస్సేవ కమ్మస్స ఉపపజ్జవేదనీయస్స అపరపరియాయవేదనీయస్స చ అనాగతభవే విపచ్చితబ్బవిపాకం గహేత్వా ‘‘అత్థి కమ్మం భవిస్సతి కమ్మవిపాకో’’తి వుత్తన్తి ఆహ ‘‘యం పన ఏతరహి ఆయూహితం అనాగతే విపాకవారం లభిస్సతీ’’తిఆది. పచ్చుప్పన్నస్సేవ కమ్మస్స ఉపపజ్జవేదనీయస్స పచ్చయవేకల్లేన అనాగతభవే అవిపచ్చితబ్బఞ్చ అనాగతభవే పరినిబ్బాయితబ్బస్స అపరపరియాయవేదనీయస్స అవిపచ్చితబ్బఞ్చ విపాకం గహేత్వా ‘‘అత్థి కమ్మం న భవిస్సతి కమ్మవిపాకో’’తి వుత్తన్తి ఆహ ‘‘యం పన విపాకవారం న లభిస్సతీ’’తిఆది.

ఏవఞ్చ పచ్చుప్పన్నకమ్మం పచ్చుప్పన్నానాగతవిపాకావిపాకవసేన చతుధా దస్సేత్వా ఇదాని అనాగతభవే కతస్స కమ్మస్స అనాగతే విపచ్చితబ్బవిపాకం గహేత్వా ‘‘భవిస్సతి కమ్మం భవిస్సతి కమ్మవిపాకో’’తి వుత్తన్తి దస్సేన్తో ‘‘యం పనానాగతే ఆయూహిస్సతీ’’తిఆదిమాహ. తస్సేవ అనాగతస్స కమ్మస్స పచ్చయవేకల్లేన అవిపచ్చితబ్బఞ్చ అనాగతభవే పరినిబ్బాయితబ్బస్స అవిపచ్చితబ్బఞ్చ విపాకం గహేత్వా ‘‘భవిస్సతి కమ్మం న భవిస్సతి కమ్మవిపాకో’’తి వుత్తన్తి ఆహ ‘‘యం పన విపాకవారం న లభిస్సతీ’’తిఆది. ఏవం అనాగతకమ్మం అనాగతవిపాకావిపాకవసేన ద్విధా దస్సితం. ఏవన్తిఆదినా యథావుత్తద్వాదసకమ్మాని నిగమేతి.

ఇదాని సబ్బేసు యథావుత్తప్పభేదేసు కమ్మేసు యాని అభిధమ్మనయేన విభత్తాని సోళస కమ్మాని, యాని చ పటిసమ్భిదామగ్గపరియాయేన విభత్తాని ద్వాదస కమ్మాని, తాని సబ్బాని సుత్తన్తికపరియాయేన విభత్తేసు ఏకాదసవిధేసుయేవ కమ్మేసు అన్తోగధాని, తాని చ దిట్ఠధమ్మవేదనీయఉపపజ్జవేదనీయఅపరపరియాయవేదనీయేసు తీసుయేవ అన్తోగధానీతి దస్సేన్తో ‘‘ఇతి ఇమాని చేవా’’తిఆదిమాహ. తత్థ అత్తనో ఠానా ఓసక్కిత్వాతి అత్తనో యథావుత్తద్వాదససోళసప్పభేదసఙ్ఖాతట్ఠానతో పరిహాపేత్వా, తం తం పభేదం హిత్వాతి వుత్తం హోతి. ఏకాదస కమ్మానియేవ భవన్తీతి తంసభావానంయేవ కమ్మానం ద్వాదసధా సోళసధా చ విభజిత్వా వుత్తత్తా ఏవమాహ. యస్మా ఏకాదసధా వుత్తకమ్మాని దిట్ఠధమ్మవేదనీయాని వా సియుం ఉపపజ్జవేదనీయాని వా అపరపరియాయవేదనీయాని వా, తస్మా వుత్తం ‘‘తీణియేవ కమ్మాని హోన్తీ’’తి.

తేసం సఙ్కమనం నత్థీతి తేసం దిట్ఠధమ్మవేదనీయాదీనం సఙ్కమనం నత్థి, సఙ్కమనం ఉపపజ్జవేదనీయాదిభావాపత్తి. తేనాహ ‘‘యథాఠానేయేవ తిట్ఠన్తీ’’తి, అత్తనో దిట్ఠధమ్మవేదనీయాదిట్ఠానేయేవ తిట్ఠన్తీతి అత్థో. దిట్ఠధమ్మవేదనీయమేవ హి పఠమజవనచేతనా, ఉపపజ్జవేదనీయమేవ సత్తమజవనచేతనా, మజ్ఝే పఞ్చ అపరపరియాయవేదనీయమేవాతి నత్థి తేసం అఞ్ఞమఞ్ఞం సఙ్గహో, తస్మా అత్తనో అత్తనో దిట్ఠధమ్మవేదనీయాదిసభావేయేవ తిట్ఠన్తి. తేనేవ భగవతా – ‘‘దిట్ఠే వా ధమ్మే, ఉపపజ్జ వా, అపరే వా పరియాయే’’తి తయో వికప్పా దస్సితా. తేనేవాహ ‘‘దిట్ఠధమ్మవేదనీయం కమ్మ’’న్తిఆది. తత్థ ‘‘దిట్ఠే వా ధమ్మే’’తి సత్థా న వదేయ్యాతి అసతి నియామే న వదేయ్య. యస్మా పన తేసం సఙ్కమనం నత్థి, నియతసభావా హి తాని, తస్మా సత్థా ‘‘దిట్ఠే వా ధమ్మే’’తిఆదిమవోచ.

సుక్కపక్ఖేతి ‘‘అలోభో నిదానం కమ్మానం సముదయాయా’’తిఆదినా ఆగతే కుసలపక్ఖే. నిరుద్ధేతి అరియమగ్గాధిగమేన అనుప్పాదనిరోధేన నిరుద్ధే. తాలవత్థు వియ కతన్తి యథా తాలే ఛిన్నే ఠితట్ఠానే కిఞ్చి న హోతి, ఏవం కమ్మే పహీనే కిఞ్చి న హోతీతి అత్థో. తాలవత్థూతి వా మత్థకచ్ఛిన్నో తాలో వుత్తో పత్తఫలమకులసూచిఆదీనం అభావతో. తతో ఏవ సో అవిరుళ్హిధమ్మో. ఏవం పహీనకమ్మో సత్తసన్తానో. తేనాహ ‘‘మత్థకచ్ఛిన్నతాలో వియా’’తి. అనుఅభావం కతం పచ్ఛతో ధమ్మప్పవత్తియా అభావతో. తేనాహ ‘‘యథా’’తిఆది. అప్పవత్తికతకాలో వియాతి బీజానం సబ్బసో అప్పవత్తియా కతకాలో వియ. ఛిన్నమూలకానన్తి కిలేసమూలస్స సబ్బసో ఛిన్నత్తా ఛిన్నమూలకానం. కిలేసా హి ఖన్ధానం మూలాని.

వేదనీయన్తి వేదితబ్బం. అఞ్ఞం వత్థు నత్థీతి అఞ్ఞం అధిట్ఠానం నత్థి. సుగతిసఞ్ఞితాపి హేట్ఠిమన్తేన సఙ్ఖారదుక్ఖతో అనపగతత్తా దుగ్గతియో ఏవాతి వుత్తం ‘‘సబ్బా దుగ్గతియో’’తి, ఏవం వా ఏత్థ అత్థో దట్ఠబ్బో. లోభో ఏతస్స కారణభూతో అత్థీతి లోభం, లోభనిమిత్తం కమ్మం. తథా దోసన్తి ఏత్థాపి. తేనాహ ‘‘లోభదోససీసేన లోభజఞ్చ దోసజఞ్చ కమ్మమేవ నిద్దిట్ఠ’’న్తి. వట్టవివట్టన్తి వట్టఞ్చ వివట్టఞ్చ.

నిదానసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౫. హత్థకసుత్తవణ్ణనా

౩౫. పఞ్చమే ఆళవియన్తి ఆళవిరట్ఠే, న ఆళవినగరే. తేనాహ ‘‘ఆళవియన్తి ఆళవిరట్ఠే’’తి. అథాతి అవిచ్ఛేదత్థే నిపాతో. తత్థ భగవతో నిసజ్జాయ అవిచ్ఛిన్నాయ ఏవాతి అత్థో. తేనాహ ‘‘ఏవ’’న్తిఆది. హత్థతో హత్థం గతత్తాతి ఆళవకస్స యక్ఖస్స హత్థతో సమ్మాసమ్బుద్ధస్స హత్థం, తతో రాజపురిసానం హత్థం గతత్తా.

మాఘస్సాతి మాఘమాసస్స. ఏవం ఫగ్గునస్సాతి ఏత్థాపి. ఖురన్తరేహి కద్దమో ఉగ్గన్త్వా తిట్ఠతీతి కద్దమో ఖురన్తరేహి ఉగ్గన్త్వా తిట్ఠతి. చతూహి దిసాహి వాయన్తో వాతో వేరమ్భోతి వుచ్చతి వేరమ్భవాతసదిసత్తా.

పఞ్చద్వారకాయన్తి పఞ్చద్వారానుసారేన పవత్తం విఞ్ఞాణకాయం. ఖోభయమానాతి కిలేసఖోభవసేన ఖోభయమానా చిత్తం సఙ్ఖోభం కరోన్తా. చేతసికాతి మనోద్వారికచిత్తసన్నిస్సితా. తేనాహ ‘‘మనోద్వారం ఖోభయమానా’’తి. సో రాగోతి తంసదిసో రాగో. భవతి హి తంసదిసే తబ్బోహారో యథా ‘‘సా ఏవ తిత్తిరికా, తాని ఏవ ఓసధానీ’’తి. యాదిసో హి ఏకస్స పుగ్గలస్స ఉప్పజ్జనకరాగో, తాదిసో ఏవ తతో అఞ్ఞస్స రాగభావసామఞ్ఞతో. తేన వుత్తం ‘‘తథారూపో రాగో’’తిఆది. ఇచ్ఛితాలాభేన రజనీయేసు వా నిరుద్ధేసు వత్థూసు దోమనస్సుప్పత్తియా దోసపరిళాహానం సమ్భవో వేదితబ్బో.

న లిమ్పతి అనుపలిత్తచిత్తత్తా. సీతిభూతో నిబ్బుతసబ్బపరిళాహత్తా. ఆసత్తియో వుచ్చన్తి తణ్హాయో తత్థ తత్థ ఆసఞ్జనట్ఠేన. దరథన్తి పరిళాహజాతం. చేతసోతి సామివచనం.

హత్థకసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౬. దేవదూతసుత్తవణ్ణనా

౩౬. ఛట్ఠే దేవదూతానీతి లిఙ్గవిపల్లాసం కత్వా వుత్తన్తి ఆహ ‘‘దేవదూతా’’తి, ఉభయలిఙ్గం వా ఏతం పదం, తస్మా నపుంసకలిఙ్గవసేన పాళియం వుత్తస్స పుల్లిఙ్గవసేన అత్థదస్సనం కతం. దేవోతి మచ్చూతి అభిభవనట్ఠేన సత్తానం అత్తనో వసే వత్తాపనతో మచ్చురాజా ‘‘దేవో’’తి వుచ్చతి. యథా హి దేవో పకతిసత్తే అభిభవతి, ఏవం మచ్చు సబ్బసత్తే అభిభవతి, తస్మా దేవో వియాతి దేవో. ‘‘తస్స దూతా’’తి వత్వా ఇదానిస్స దూతే తేసం దూతభావఞ్చ విభావేతుం ‘‘జిణ్ణబ్యాధిమతా హీ’’తిఆది వుత్తం. తేన చోదనత్థేన దేవస్స దూతా వియాతి దేవదూతాతి దస్సేతి. ‘‘అహం అసుకం పమద్దితుం ఆగమిస్సామి, తువం తస్స కేసే గహేత్వా మా విస్సజ్జేహీ’’తి మచ్చుదేవస్స ఆణాకరా దూతా వియాతి హి దూతాతి వుచ్చన్తి.

ఇదాని సద్ధాతబ్బట్ఠేన దేవా వియ దూతాతి దేవదూతాతి దస్సేన్తో ‘‘దేవా వియ దూతా’’తిఆదిమాహ. తత్థ అలఙ్కతప్పటియత్తాయాతి ఇదం అత్తనో దిబ్బానుభావం ఆవికత్వా ఠితాయాతి దస్సనత్థం వుత్తం. దేవతాయ బ్యాకరణసదిసమేవ హోతి న చిరస్సేవ జరాబ్యాధిమరణస్స సమ్భవతో. విసుద్ధిదేవానన్తి ఖీణాసవబ్రహ్మానం. తే హి చరిమభవే బోధిసత్తానం జిణ్ణాదిభేదం దస్సేన్తి, తస్మా అన్తిమభవికబోధిసత్తానం విసుద్ధిదేవేహి ఉపట్ఠాపితభావం ఉపాదాయ తదఞ్ఞేసమ్పి తేహి అనుపట్ఠాపితానమ్పి తథా వోహరితబ్బతా పరియాయసిద్ధాతి వేదితబ్బా. దిస్వావాతి విసుద్ధిదేవేహి దస్సితే దిస్వావ. తతోయేవ హి తే విసుద్ధిదేవానం దూతా వుత్తా.

కస్మా ఆరద్ధన్తి కేవలం దేవదూతే ఏవ సరూపతో అదస్సేత్వాతి అధిప్పాయో. దేవానం దూతానం దస్సనూపాయత్తా తథా వుత్తన్తి దస్సేన్తో ‘‘దేవదూతా…పే… సమనుయుఞ్జతీ’’తి ఆహ. తత్థ దేవదూతా…పే… దస్సనత్థన్తి దేవదూతానం అనుయుఞ్జనట్ఠానూపగస్స కమ్మస్స దస్సనత్థం.

ఏకచ్చే థేరాతి అన్ధకాదికే విఞ్ఞాణవాదినో చ సన్ధాయ వదతి. నేరయికే నిరయే పాలేన్తి తతో నిగ్గన్తుం అప్పదానవసేన రక్ఖన్తీతి నిరయపాలా. అథ వా నిరయపాలతాయ నేరయికానం నిరయదుక్ఖేన పరియోనద్ధాయ అలం సమత్థాతి నిరయపాలా. తన్తి ‘‘నత్థి నిరయపాలా’’తి వచనం. పటిసేధితమేవాతి ‘‘అత్థి నిరయేసు నిరయపాలా అత్థి చ కారణికా’’తిఆదినా నయేన అభిధమ్మే (కథా. ౮౬౬) పటిసేధితమేవ. యది నిరయపాలా నామ న సియుం, కమ్మకారణాపి న భవేయ్య. సతి హి కారణికే కమ్మకారణాయ భవితబ్బన్తి అధిప్పాయో. తేనాహ ‘‘యథా హీ’’తిఆది. ఏత్థాహ – ‘‘కిం పనేతే నిరయపాలా నేరయికా, ఉదాహు అనేరయికా’’తి. కిఞ్చేత్థ – యది తావ నేరయికా నిరయసంవత్తనియేన కమ్మేన నిబ్బత్తా, సయమ్పి నిరయదుక్ఖం పచ్చనుభవేయ్యుం, తథా సతి అఞ్ఞేసం నేరయికానం ఘాతనాయ అసమత్థా సియుం, ‘‘ఇమే నేరయికా ఇమే నిరయపాలా’’తి వవత్థానఞ్చ న సియా. యే చ యే ఘాతేన్తి, తేహి సమానరూపబలప్పమాణేహి ఇతరేసం భయసన్తాసా న సియుం. అథ అనేరయికా, నేసం తత్థ కథం సమ్భవోతి? వుచ్చతే – అనేరయికా నిరయపాలా అనిరయగతిసంవత్తనియకమ్మనిబ్బత్తితో. నిరయూపపత్తిసంవత్తనియకమ్మతో హి అఞ్ఞేనేవ కమ్మునా తే నిబ్బత్తన్తి రక్ఖసజాతికత్తా. తథా హి వదన్తి సబ్బత్థివాదినో –

‘‘కోధా కురూరకమ్మన్తా, పాపాభిరుచినో తథా;

దుక్ఖితేసు చ నన్దన్తి, జాయన్తి యమరక్ఖసా’’తి.

తత్థ యదేకే వదన్తి ‘‘యాతనాదుక్ఖం పటిసంవేదేయ్యుం, అథ వా అఞ్ఞమఞ్ఞం ఘాతేయ్యు’’న్తిఆది, తయిదం అసారం నిరయపాలానం నేరయికభావస్సేవ అభావతో. యదిపి అనేరయికా నిరయపాలా, అయోమయాయ పన ఆదిత్తాయ సమ్పజ్జలితాయ సజోతిభూతాయ నిరయభూమియా పరిక్కమమానా కథం దాహదుక్ఖం నానుభవన్తీతి? కమ్మానుభావతో. యథా హి ఇద్ధిమన్తో చేతోవసిప్పత్తా మహామోగ్గల్లానాదయో నేరయికే అనుకమ్పన్తా ఇద్ధిబలేన నిరయభూమిం ఉపగతా దాహదుక్ఖేన న బాధీయన్తి, ఏవం సమ్పదమిదం దట్ఠబ్బం.

ఇద్ధివిసయస్స అచిన్తేయ్యభావతోతి చే? ఇదమ్పి తంసమానం కమ్మవిపాకస్స అచిన్తేయ్యభావతో. తథారూపేన హి కమ్మునా తే నిబ్బత్తా యథా నిరయదుక్ఖేన అబాధితా ఏవ హుత్వా నేరయికే ఘాతేన్తి, న చేత్తకేన బాహిరవిసయాభావో యుజ్జతి ఇట్ఠానిట్ఠతాయ పచ్చేకం ద్వారపురిసేసుపి విభత్తసభావత్తా. తథా హి ఏకచ్చస్స ద్వారస్స పురిసస్స చ ఇట్ఠం ఏకచ్చస్స అనిట్ఠం, ఏకచ్చస్స చ అనిట్ఠం ఏకచ్చస్స ఇట్ఠం హోతి. ఏవఞ్చ కత్వా యదేకే వదన్తి ‘‘నత్థి కమ్మవసేన తేజసా పరూపతాపన’’న్తిఆది, తదపాహతం హోతి. యం పన వదన్తి ‘‘అనేరయికానం తేసం కథం తత్థ సమ్భవో’’తి నిరయే నేరయికానం యాతనాసబ్భావభావతో. నేరయికసత్తయాతనాయోగ్గఞ్హి అత్తభావం నిబ్బత్తేన్తం కమ్మం తాదిసనికన్తి వినామితం నిరయట్ఠానే ఏవ నిబ్బత్తేతి. తే హి నేరయికేహి అధికతరబలారోహపరిణాహా అతివియ భయానకదస్సనా కురూరతరపయోగా చ హోన్తి. ఏతేనేవ తత్థ నేరయికానం విబాధకకాకసునఖాదీనమ్పి నిబ్బత్తియా అత్థిభావో సంవణ్ణితోతి దట్ఠబ్బో.

కథమఞ్ఞగతికేహి అఞ్ఞగతికబాధనన్తి చ న వత్తబ్బం అఞ్ఞత్థాపి తథా దస్సనతో. యం పనేకే వదన్తి ‘‘అసత్తసభావా ఏవ నిరయే నిరయపాలా నిరయే సునఖాదయో చా’’తి, తమ్పేతేసం మతిమత్తం అఞ్ఞత్థ తథా అదస్సనతో. న హి కాచి అత్థి తాదిసీ ధమ్మప్పవత్తి, యా అసత్తసభావా, సమ్పతిసత్తేహి అప్పయోజితా చ అత్థకిచ్చం సాధేన్తీ దిట్ఠపుబ్బా. పేతానం పానీయనివారకానం దణ్డాదిహత్థానఞ్చ పురిసానం సబ్భావే అసత్తభావే చ విసేసకారణం నత్థీతి తాదిసానం సబ్భావే కిం పాపకానం వత్తబ్బం. సుపినోపఘాతోపి అత్థకిచ్చసమత్థతాయ అప్పమాణం దస్సనాదిమత్తేనపి తదత్థసిద్ధితో. తథా హి సుపినే ఆహారూపభోగాదినా న అత్థసిద్ధి, ఇద్ధినిమ్మానరూపం పనేత్థ లద్ధపరిహారం ఇద్ధివిసయస్స అచిన్తేయ్యభావతో. ఇధాపి కమ్మవిపాకస్స అచిన్తేయ్యభావతోతి చే? తం న, అసిద్ధత్తా. నేరయికానం కమ్మవిపాకో నిరయపాలాతి సిద్ధమేత్తం, వుత్తనయేన పాళితో చ తేసం సత్తభావో ఏవ సిద్ధో. సక్కా హి వత్తుం సత్తసఙ్ఖాతా నిరయపాలసఞ్ఞితా ధమ్మప్పవత్తి సాభిసన్ధికపరూపఘాతి అత్థకిచ్చసబ్భావతో ఓజాహారాది రక్ఖససన్తతి వియ. అభిసన్ధిపుబ్బకతా చేత్థ న సక్కా పటిక్ఖిపితుం తథా తథా అభిసన్ధియా ఘాతనతో. తతో ఏవ న సఙ్ఘాతపబ్బతేహి అనేకన్తికతా. యే పన వదన్తి ‘‘భూతవిసేసా ఏవ తే వణ్ణసణ్ఠానాదివిసేసవన్తో భేరవాకారా నరకపాలాతి సమఞ్ఞం లభన్తీ’’తి, తదసిద్ధం ఉజుకమేవ పాళియం ‘‘అత్థి నిరయే నిరయపాలా’’తి వాదస్స పతిట్ఠాపితత్తా.

అపిచ యథా అరియవినయే నరకపాలానం భూతమత్తతా అసిద్ధా, తథా పఞ్ఞత్తిమత్తవాదినోపి భూతమత్తతా అసిద్ధా సబ్బసో రూపధమ్మానం అత్థిభావస్సేవ అప్పటిజాననతో. న హి తస్స భూతాని నామ పరమత్థతో సన్తి. యది పరమత్థం గహేత్వా వోహరతి, అథ కస్మా చక్ఖురూపాదీని పటిక్ఖిపతీతి? తిట్ఠతేసా అనవట్ఠితతక్కానం అప్పహీనవిపల్లాసానం వాదవీమంసా. ఏవం అత్థేవ నిరయే నిరయపాలాతి నిట్ఠమేత్థ గన్తబ్బం. సతి చ నేసం సబ్భావే అసతిపి బాహిరే విసయే నరకే వియ దేసాదినియమో హోతీతి వాదో న సిజ్ఝతి, సతి ఏవ పన బాహిరే విసయే దేసాదినియమోతి దట్ఠబ్బం.

దేవదూతసరాపనవసేన సత్తే యథూపచితే పుఞ్ఞకమ్మే యమేతి నియమేతీతి యమో. తస్స యమస్స వేమానికపేతానం రాజభావతో రఞ్ఞో. తేనాహ ‘‘యమరాజా నామ వేమానికపేతరాజా’’తి. కమ్మవిపాకన్తి అకుసలకమ్మవిపాకం. వేమానికపేతా హి కణ్హసుక్కవసేన మిస్సకం కమ్మం కత్వా వినిపాతికదేవతా వియ సుక్కేన కమ్మునా పటిసన్ధిం గణ్హన్తి. తథా హి మగ్గఫలభాగినోపి హోన్తి, పవత్తియం పన కమ్మానురూపం కదాచి పుఞ్ఞఫలం, కదాచి అపుఞ్ఞఫలం పచ్చనుభవన్తి. యేసం పన అరియమగ్గో ఉప్పజ్జతి, తేసం మగ్గాధిగమతో పట్ఠాయ పుఞ్ఞఫలమేవ ఉప్పజ్జతీతి దట్ఠబ్బం. అపుఞ్ఞఫలం పుబ్బే వియ కటుకం న హోతి, మనుస్సత్తభావే ఠితానం వియ ముదుకమేవ హోతీతి అపరే. ధమ్మికో రాజాతి ఏత్థ తస్స ధమ్మికభావో ధమ్మదేవపుత్తస్స వియ ఉప్పత్తినియతో ధమ్మతావసేన వేదితబ్బో. ద్వారేసూతి అవీచిమహానరకస్స చతూసు ద్వారేసు. ఖీణాసవా బ్రాహ్మణా నామ ఉక్కట్ఠనిద్దేసేన.

అనుయోగవత్తన్తి అనుయోగే కతే వత్తితబ్బవత్తం. ఆరోపేన్తోతి కారాపేన్తో, అత్తనో పుచ్ఛం ఉద్దిస్స పటివచనం దాపేన్తో పుచ్ఛతి. పరస్స హి అధిప్పాయం ఞాతుం ఇచ్ఛన్తో తదుపగం పయోగం కరోన్తో పుచ్ఛతి నామ. లద్ధిన్తి గాహం. పతిట్ఠాపేన్తోతి తత్థ నిచ్చకాలం కారాపేన్తో. కారణం పుచ్ఛన్తోతి యుత్తిం పుచ్ఛన్తో. సమనుభాసతీతి యథానుయుత్తమత్థం విభూతం కత్వా కథేతి.

జిణ్ణన్తి జరాపత్తియా జిణ్ణం. ఏకచ్చో దహరకాలతో పట్ఠాయ పణ్డురోగాదినా అభిభూతకాయతాయ జిణ్ణసదిసో హోతి, అయం న తథా జరాపత్తియా జిణ్ణోతి దస్సేతి. గోపానసీ వియ వఙ్కన్తి వఙ్కగోపానసీ వియ వఙ్కం. న హి వఙ్కభావస్స నిదస్సనత్థం అవఙ్కగోపానసీ గయ్హతి. భగ్గన్తి భగ్గసరీరం కటియం భగ్గకాయత్తా. తేనాహ ‘‘ఇమినాపిస్స వఙ్కభావమేవ దీపేతీ’’తి. దణ్డపటిసరణన్తి ఠానగమనేసు దణ్డో పటిసరణం ఏతస్సాతి దణ్డపటిసరణం తేన వినా వత్తితుం అసమత్థత్తా. తేనాహ ‘‘దణ్డదుతియ’’న్తి. జరాతురన్తి జరాయ పత్థతసంకిలన్తకాయం. సబ్బసో కిమిహతం వియ మహాఖల్లాటం సీసమస్సాతి మహాఖల్లాటసీసం. సఞ్జాతవలిన్తి సమన్తతో జాతవలికం. జరాధమ్మోతి జరాపకతికో. తేనాహ ‘‘జరాసభావో’’తి. సభావో చ నామ తేజోధాతుయా ఉణ్హతా వియ న కదాచి విగచ్ఛతీతి ఆహ ‘‘అపరిముత్తో జరాయా’’తిఆది.

అత్థతో ఏవం వదతి నామ, వాచాయ అవదన్తోపి అత్థాపత్తితో ఏవం వదన్తో వియ హోతి విఞ్ఞూనన్తి అత్థో. తరుణో అహోసిం యోబ్బనేన సమన్నాగతో. ఊరూనం బలం ఏతస్స అత్థీతి ఊరుబలీ. తేన దూరేపి గమనాగమనలఙ్ఘనాదిసమత్థతం దస్సేతి, బాహుబలీతి పన ఇమినా హత్థేహి కాతబ్బకిచ్చసమత్థతం, జవగ్గహణేన వేగసా పవత్తిసమత్థతం. అన్తరహితాతి నట్ఠా. ఏత్థ చ న ఖో పనాహన్తిఆది జరాయ దేవదూతభావదస్సనం. తేనాహ ‘‘తేనేస దేవదూతో నామ జాతో’’తి. ఆబాధస్స అత్థితాయ ఆబాధికం. వివిధం దుక్ఖం ఆదహతీతి బ్యాధి, విసేసేన వా ఆధియతి ఏతేనాతి బ్యాధి, బ్యాధి సంజాతో ఏతస్సాతి బ్యాధితం. ఏస నయో దుక్ఖితన్తి ఏత్థాపి.

దుతియం దేవదూతన్తి ఏత్థాపి వుత్తనయేనేవ అత్థో వేదితబ్బో. బ్యాధినా అభిహతోతి బ్యాధినా బాధితో, ఉపద్దుతోతి అత్థో.

విపరిభిన్నవణ్ణోతి విపరిభిన్ననీలవణ్ణో. తఞ్హి యత్థ యత్థ గహితపుబ్బకం, తత్థ తత్థ పణ్డువణ్ణం, మంసుస్సదట్ఠానే రత్తవణ్ణం, యేభుయ్యేన చ నీలసాటకపారుతం వియ హోతి. తేన వుత్తం ‘‘విపరిభిన్ననీలవణ్ణో’’తి.

‘‘కో లభతి, కో న లభతీ’’తి నిరయుపగస్సేవ వసేనాయం విచారణాతి ‘‘యేన తావ బహు పాపం కత’’న్తిఆది ఆరద్ధం. బహు పాపం కతన్తి బహుసో పాపం కతం. తేన పాపస్స బహులీకరణమాహ. బహూతి వా మహన్తం. మహత్థోపి హి బహుసద్దో దిస్సతి ‘‘బహు వత కతం అస్సా’’తిఆదీసు, గరుకన్తి వుత్తం హోతి. సో గరుకం బహులం వా పాపం కత్వా ఠితో నిరయే నిబ్బత్తతియేవ, న యమపురిసేహి యమస్స సన్తికం నీయతీతి. పరిత్తన్తి పమాణపరిత్తతాయ కాలపరిత్తతాయ చ పరిత్తం. పురిమస్మిం అత్థే అగరూతి అత్థో, దుతియస్మిం అబహులన్తి. యథావుత్తమత్థం ఉపమాయ విభావేతుం ‘‘యథా హీ’’తిఆది వుత్తం. కత్తబ్బమేవ కరోన్తీతి దణ్డమేవ కరోన్తి. అనువిజ్జిత్వాతి వీమంసిత్వా. వినిచ్ఛయట్ఠానన్తి అట్టకరణట్ఠానం. పరిత్తపాపకమ్మాతి దుబ్బలపాపకమ్మా. అత్తనో ధమ్మతాయాతి పరేహి అసారియమానేపి అత్తనో ధమ్మతాయ సరన్తి. తే హి పాపకమ్మస్స దుబ్బలభావతో కతూపచితస్స చ ఓకాసారహకుసలకమ్మస్స బలవభావతో అత్తనో ధమ్మతాయపి సరన్తి. సారియమానాపీతి ‘‘ఇదం నామ తయా కతం పుఞ్ఞకమ్మ’’న్తి పరేహి సారియమానాపి.

ఆకాసచేతియన్తి గిరిసిఖరే అబ్భోకాసే వివటఙ్గణే కతచేతియం. రత్తపటేనాతి రత్తవణ్ణేన పటేన పూజేసి పటాకం కత్వా. అగ్గిజాలసద్దన్తి పటపటాయన్తం నరకే అగ్గిజాలసద్దం సుత్వావ. అత్తనా పూజితపటం అనుస్సరీతి తదా పటాకాయ వాతప్పహారసద్దే నిమిత్తస్స గహితత్తా ‘‘మయా తదా ఆకాసచేతియే పూజితరత్తపటసద్దో వియా’’తి అత్తనా పూజితపటం అనుస్సరి.

సుమనపుప్ఫకుమ్భేనాతి కుమ్భపరిమాణేన సుమనపుప్ఫరాసినా. ‘‘దసాధికం నాళిసహస్సకుమ్భ’’న్తి కేచి, ‘‘పఞ్చఅమ్బణ’’న్తి అపరే. తీహిపిన సరతి బలవతో పాపకమ్మేన బ్యామోహితో. తుణ్హీ అహోసీతి ‘‘కమ్మారహో అయ’’న్తి తత్థ పటికారం అపస్సన్తో తుణ్హీ అహోసి.

ఏకపక్ఖచ్ఛదనమత్తాహీతి మజ్ఝిమప్పమాణస్స గేహస్స ఏకచ్ఛదనప్పమాణేహి. సుత్తాహతం కరిత్వాతి కాళసుత్తం పాతేత్వా. యథా రథో సబ్బసో పజ్జలితో హోతి అయోమయో, ఏవం యుగాదయోపిస్స పజ్జలితా సజోతిభూతా ఏవ హోన్తీతి ఆహ ‘‘సద్ధిం…పే… రథే యోజేత్వా’’తి. మహాకూటాగారప్పమాణన్తి సత్తభూమకమహాకూటాగారప్పమాణం.

విభత్తోతి సత్తానం సాధారణేన పాపకమ్మునా విభత్తో. హీనం కాయన్తి హీనం సత్తనికాయం, హీనం వా అత్తభావం. ఉపాదానేతి చతుబ్బిధే ఉపాదానే. అత్థతో పన తణ్హాదిట్ఠిగ్గాహోతి ఆహ ‘‘తణ్హాదిట్ఠిగ్గహణే’’తి. సమ్భవతి జరామరణం ఏతేనాతి సమ్భవో, ఉపాదానన్తి ఆహ ‘‘జాతియా చ మరణస్స ఛ కారణభూతే’’తి. అనుపాదాతి అనుపాదాయ. తేనాహ ‘‘అనుపాదియిత్వా’’తి. సకలవట్టదుక్ఖం అతిక్కన్తాతి చరిమచిత్తనిరోధేన వట్టదుక్ఖస్స కిలేసానమ్పి అసమ్భవతో సబ్బం వట్టదుక్ఖం అతిక్కన్తా.

దేవదూతసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౭. చతుమహారాజసుత్తవణ్ణనా

౩౭. సత్తమే అమా సహ వత్తన్తి తస్మిం తస్మిం కిచ్చేతి అమచ్చా, సహితా. పరిసతి భవాతి పారిసజ్జా, పరివారట్ఠానియా పరిసాపరియాపన్నా. తేనాహ ‘‘పరిచారికదేవతా’’తి. తాతాతి ఆలపనం. ఏవన్తి ‘‘కచ్చి బహూ మనుస్సా’’తిఆదినా వుత్తాకారేన. అట్ఠ వారేతి ఏకస్మిం అడ్ఢమాసే చతుక్ఖత్తుం తథా ఇతరస్మిన్తి ఏవం అట్ఠ వారే. అధిట్ఠహన్తీతి అధితిట్ఠన్తి. పటిజాగరోన్తీతి పటి పటి జాగరోన్తి. పుఞ్ఞం కరోన్తా హి సత్తా జాగరోన్తి నామ కాతబ్బకిచ్చప్పసుతత్తా, ఇతరే పన సుపన్తి నామ సహితపరహితవిముత్తత్తా. చాతుద్దసిఉపోసథస్స అనుగమనం వియ పన్నరసిఉపోసథస్స పచ్చుగ్గమనం న లబ్భతి దివసాభావతో.

తతోతి తతో తతో. తం ఉపనిస్సాయాతి తా తా గామనిగమరాజధానియో ఉపనిస్సాయ. అధివత్థాతి ఆరామవనరుక్ఖాదీసు అధివత్థా దేవతా. తేతి తే దేవా. సన్ధాయ కథేతీతి భగవా కథేతి. వుత్తన్తి అట్ఠకథాయం వుత్తం.

నిచ్చం నిబద్ధం ఉపోసథో సంవచ్ఛరే సంవచ్ఛరే పటి పటి హరితబ్బతో పవత్తేతబ్బతో పాటిహారియపక్ఖో నామ. గుణఙ్గేహీతి ఉపోసథఙ్గేహి.

వుత్థవాసోతి వుసితబ్రహ్మచరియవాసో. కత్తబ్బకిచ్చన్తి దుక్ఖాదీసు పరిఞ్ఞాతాదికిచ్చం. ఓతారేత్వాతి ఛడ్డేత్వా. పరిక్ఖీణభవసంయోజనోతి సబ్బసో ఖీణభవబన్ధనో. కారణేన జానిత్వాతి విపస్సనాపఞ్ఞాసహితాయ మగ్గపఞ్ఞాయ చత్తారి అరియసచ్చాని జానిత్వా.

జానన్తోతి ‘‘అరహన్తానం అనుకరణప్పటిపత్తి ఏసా, యదిదం సమ్మదేవ ఉపోసథానుట్ఠాన’’న్తి ఏవం ఉపోసథకమ్మస్స గుణం జానన్తో. ఏవరూపేనాతి యాదిసో భగవతో ఉపోసథభావో విహితో, ఏవరూపేన అరహన్తానుకరణేన ఉపోసథకమ్మేన. సక్కా పహితత్తో విపస్సనం ఉస్సుక్కాపేత్వా ఖీణాసవసమ్పత్తిం పాపుణితుం. అట్ఠమం ఉత్తానత్థమేవ సత్తమే వుత్తనయత్తా.

చతుమహారాజసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౯. సుఖుమాలసుత్తవణ్ణనా

౩౯. నవమే నిద్దుక్ఖోతి కాయికచేతసికదుక్ఖవిరహితో. సదుక్ఖే హి సవిఘాతే సుఖుమాలత్తా అనవసరా, తస్మా సుఖితో నిద్దుక్ఖతాయ సుఖుమాలో నామ. యావస్స సుఖుమాలత్తా పరముక్కంసగతాతి ఆహ ‘‘పరమసుఖుమాలో’’తి. అతివియ సుఖుమాలోతి అత్థో. అన్తమతీతం అచ్చన్తం. సబ్బదా సుఖుమాలోతి ఆహ ‘‘సతతనిద్దుక్ఖో’’తి. చరియకాలేతి బోధిచరియాయ చరణకాలే. తేనాతి బోధిసత్తేన. అఞ్ఞత్థ పన పదుమన్తి రత్తం కమలం. పుణ్డరీకన్తి సేతం వుచ్చతి. ఇతరాతి ఇతరపోక్ఖరణియో. ‘‘బోధిసత్తస్స కిరా’’తిఆదికం పోక్ఖరణీనం ఉప్పత్తిదస్సనం. కుద్దాలకమ్మకారేతి ఖణకే. పోక్ఖరణిట్ఠానానీతి పోక్ఖరణిఖణనయోగ్గట్ఠానాని. గణ్హాపేసీతి ఖణాపేసి. పోక్ఖరణిసద్దో చేత్థ తాదిసే జలాసయే నిరుళ్హో దట్ఠబ్బో పఙ్కజాదిసద్దా వియ. సోపానబాహుకానం మత్థకట్ఠానం ఉణ్హీసన్తి అధిప్పేతం. ఉదకసేచననాళికాతి ఉదకచ్ఛటావిస్సజ్జననాళియన్తాని. పఞ్చవిధాతి వణ్ణవసేన జాతివసేన చ.

ఖో పనస్సాతి నిపాతమత్తం. కాసిక-సద్దో అతివియ సణ్హే సుఖుమే మహగ్ఘవత్థే నిరుళ్హో, అఞ్ఞస్మిమ్పి తథాజాతికే రుళ్హివసేన పవత్తతీతి దట్ఠబ్బం. తేనాహ ‘‘అకాసికం చన్దన’’న్తి. హేమన్తే వాసో హేమన్తం, హేమన్తం అరహతీతి హేమన్తికో, పాసాదో. ‘‘ఇతరేసుపి ఏసేవ నయో’’తి వత్వా తదేవ నేసం అరహతం దస్సేతుం ‘‘తత్థ హేమన్తికో’’తిఆది వుత్తం. సజాలానీతి సజాలవాతపానాని, ఉదకయన్తానీతి ఉదకధారావిస్సన్దనకయన్తాని. పాసాదమత్థకేతి పాసాదస్స ఉపరిఆకాసతలే. బన్ధిత్వాతి పయోజితయన్తే సుక్ఖమహింసచమ్మం బన్ధిత్వా. యన్తం పరివత్తేత్వాతి యథాపయోజితం యన్తం పాసాణారోపనత్థఞ్చేవ పున తేసం విస్సజ్జనత్థఞ్చ పరివత్తేత్వా. తస్మిం విస్సజ్జేన్తీతి ఛదనపిట్ఠే బద్ధసుక్ఖమహింసచమ్మే విస్సజ్జేన్తి.

సహస్సథామన్తి పురిససహస్సబలం, పురిససహస్సేన వహితబ్బభారవహం. పల్లఙ్కే నిసిన్నోవాతి రతనమయపల్లఙ్కే యథానిసిన్నో ఏవ. ఉప్పతనాకారపత్తన్తి ఉప్పతిత్వా ఠితం వియ. జియం పోథేన్తస్సాతి జియాఘాతం కరోన్తస్స. జియప్పహారసద్దోతి జియాఘాతసద్దో. యన్తే బద్ధన్తి యన్తబద్ధం కత్వా ఠపితం. సద్దన్తరేతి థామమజ్ఝిమస్స పురిసస్స సద్దసవనట్ఠానే. గావుతస్స చతుత్థో భాగో కోసోతిపి వుచ్చతి ద్విసహస్సదణ్డప్పమాణట్ఠానం.

సబ్బట్ఠానానీతి మహాపురిసస్స తాని తాని సబ్బాని వసనట్ఠానాని. సిఖాబద్ధోతి పురిససభావస్సేవ విసేసతో దస్సనమేతం. న ఉప్పిలావితభావత్థన్తి ఉప్పిలావితభావసఙ్ఖాతం అత్థం న కథేసీతి అత్థో. తస్స హి బోధిమూలేయేవ సేతుఘాతో. తేనేవాతి అప్పమాదలక్ఖణస్స దీపనతో ఏవ. అత్తానం అతిక్కమిత్వాతి అత్తనో జరాపత్తిం అచిన్తేత్వా అట్టీయతి. న పనేస మగ్గేన పహీనో తదా మగ్గస్స అనధిగతత్తా. సిక్ఖం పటిక్ఖిపిత్వాతి యథాసమాదిన్నసిక్ఖం పహాయ.

అవిపరీతబ్యాధిఆదిసభావావాతి ఏకన్తేన బ్యాధిఆదిసభావా ఏవ. ఏవం జిగుచ్ఛావిహారేనాతి ఏవం సకలస్సేవ వట్టదుక్ఖస్స జిగుచ్ఛనవిహారేన విహరన్తస్స. ఏవం జిగుచ్ఛనన్తి ఏవం పరస్స జిగుచ్ఛనం. పరం అజిగుచ్ఛమానోతి కరుణాయనేన ఏవం పరం అజిగుచ్ఛన్తో. అభిభోస్మీతి అభిభవితా అస్మి. ఉస్సాహో అహూతి చతురఙ్గసమన్నాగతం వీరియమేవ చతుబ్బిధసమ్మప్పధానవీరియఞ్చ అహోసి, యేన మగ్గబ్రహ్మచరియపరాయణో జాతో.

సుఖుమాలసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౧౦. ఆధిపతేయ్యసుత్తవణ్ణనా

౪౦. దసమే అభిభవిత్వా పవత్తనట్ఠేన అధిపతి యం కిఞ్చి జేట్ఠకం న కారకం అత్తానం అధిపతీతి కత్వా అత్తా ఏవ అధిపతి, తతో ఆగతం అత్తాధిపతేయ్యం. తేనాహ ‘‘అత్తాన’’న్తిఆది. లోకన్తి సత్తలోకం. సో చ ఖో ఇద్ధివిధాదిగుణవిసేసయుత్తో అధిప్పేతో అధిపతిభావస్స అధిప్పేతత్తా. నవవిధం లోకుత్తరధమ్మన్తి ఉక్కట్ఠనిద్దేసేన వుత్తం. ఇతి భవోతి ఏవం సమ్పత్తిభవో, తత్థ ఏవం అభివుద్ధీతి. సమ్పత్తిభవస్స హేతూతి తంతంసమ్పత్తిభవస్స తత్థ చ అభివుద్ధియా హేతు. జాతినిమిత్తస్స కమ్మభవస్స కతూపచితత్తా జాతి అన్తోపవిట్ఠా. జరాదీసుపి ఏసేవ నయో హేతుసిద్ధియా ఫలసిద్ధితో.

అసల్లీనన్తి న సఙ్కోచప్పత్తం. ఉపట్ఠితాతి కాయాదిసభావసల్లక్ఖణవసేన ఉపట్ఠితా. అసమ్ముట్ఠా సమ్మోసాభావతో. అసారద్ధోతి సారమ్భస్స సారమ్భహేతూనఞ్చ విక్ఖమ్భనేన అసారద్ధో. ఏకగ్గం అనేకగ్గభావస్స దూరసముస్సాపితత్తా. నిమ్మలం కత్వాతి రాగాదిమలానం అపనయనేన మలరహితం కత్వా. గోపాయతీతి సంకిలేసానత్థతో రక్ఖతి. అయన్తి ఏవంపటిపన్నో భిక్ఖు. సుద్ధమత్తానం పరిహరతి అసుద్ధభావస్స కిలేసస్సపి అభావతో.

అతిక్కమిత్వా మఞ్ఞసీతి అసక్ఖిం కత్వా మఞ్ఞసి. తాయ తణ్హాయ నిబ్బత్తోతి తమ్మయో, తణ్హావసికో. తస్స భావో తమ్మయతా, తస్సా తమ్మయతాయ అభావేన. న హాయతి పఞ్ఞాదిగుణవేపుల్లప్పత్తియా.

ఆధిపతేయ్యసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

దేవదూతవగ్గవణ్ణనా నిట్ఠితా.