౪. నిదానసుత్తవణ్ణనా

౩౪. చతుత్థే పిణ్డకరణత్థాయాతి ఆయూహనవసేన రాసికరణత్థాయ. అభిన్నానీతి ఏకదేసేనపి అఖణ్డితాని. భిన్నకాలతో పట్ఠాయ హి బీజం బీజకిచ్చాయ న ఉపకప్పతి. అపూతీనీతి ఉదకతేమనేన పూతిభావం న ఉపగతాని. పూతిబీజఞ్హి బీజత్థాయ న ఉపకప్పతి. తేనాహ ‘‘పూతిభావేన అబీజత్తం అప్పత్తానీ’’తి. న వాతేన న చ ఆతపేన హతానీతి వాతేన చ ఆతపేన చ న హతాని, నిరోజతం న పాపితాని. నిరోజఞ్హి కసటబీజం బీజత్థాయ న ఉపకప్పతి. సారాదానీతి తణ్డులసారస్స ఆదానతో సారాదాని. నిస్సారఞ్హి బీజం బీజత్థాయ న ఉపకప్పతి. తేనాహ ‘‘గహితసారానీ’’తి, పతిట్ఠితసారానీతి అత్థో. సన్నిచయభావేన సుఖం సయితానీతి చత్తారో మాసే కోట్ఠపక్ఖిత్తనియామేనేవ సుఖసయితాని.

కమ్మవిభత్తీతి కమ్మవిభాగో. దిట్ఠధమ్మో వుచ్చతి పచ్చక్ఖభూతో పచ్చుప్పన్నో అత్తభావో, తత్థ వేదితబ్బఫలం కమ్మం దిట్ఠధమ్మవేదనీయం. పచ్చుపన్నభవతో అనన్తరం వేదితబ్బఫలం కమ్మం ఉపపజ్జవేదనీయం. అపరపరియాయవేదనీయన్తి దిట్ఠధమ్మానన్తరభవతో అఞ్ఞస్మిం అత్తభావపరియాయే అత్తభావపరివత్తే వేదితబ్బఫలం కమ్మం. పటిపక్ఖేహి అనభిభూతతాయ పచ్చయవిసేసేన పటిలద్ధవిసేసతాయ చ బలవభావప్పత్తా తాదిసస్స పుబ్బాభిసఙ్ఖారస్స వసేన సాతిసయా హుత్వా పవత్తా పఠమజవనచేతనా తస్మింయేవ అత్తభావే ఫలదాయినీ దిట్ఠధమ్మవేదనీయకమ్మం నామ. సా హి వుత్తాకారేన బలవతీ జవనసన్తానే గుణవిసేసయుత్తేసు ఉపకారానుపకారవసప్పవత్తియా ఆసేవనాలాభేన అప్పవిపాకతాయ చ పఠమజవనచేతనా ఇతరద్వయం వియ పవత్తసన్తానుపరమాపేక్ఖం ఓకాసలాభాపేక్ఖఞ్చ కమ్మం న హోతీతి ఇధేవ పుప్ఫమత్తం వియ పవత్తివిపాకమత్తం ఫలం దేతి. తథా అసక్కోన్తన్తి కమ్మస్స విపాకదానం నామ ఉపధిప్పయోగాదిపచ్చయన్తరసమవాయేనేవ హోతీతి తదభావతో తస్మింయేవ అత్తభావే విపాకం దాతుం అసక్కోన్తం. అహోసికమ్మన్తి అహోసి ఏవ కమ్మం, న తస్స విపాకో అహోసి అత్థి భవిస్సతి చాతి ఏవం వేదితబ్బం కమ్మం.

అత్థసాధికాతి దానాదిపాణాతిపాతాదిఅత్థస్స నిప్ఫాదికా. కా పన సాతి ఆహ ‘‘సత్తమజవనచేతనా’’తి. సా హి సన్నిట్ఠాపకచేతనా వుత్తనయేన పటిలద్ధవిసేసా పురిమజవనచేతనాహి లద్ధాసేవనా చ సమానా అనన్తరత్తభావే విపాకదాయినీ ఉపపజ్జవేదనీయకమ్మం నామ. పురిమఉపమాయయేవాతి మిగలుద్దకోపమాయయేవ.

సతి సంసారప్పవత్తియాతి ఇమినా అసతి సంసారప్పవత్తియం అహోసికమ్మపక్ఖే తిట్ఠతి విపచ్చనోకాసస్స అభావతోతి దీపేతి. యం గరుకన్తి యం అకుసలం మహాసావజ్జం, కుసలఞ్చ మహానుభావం కమ్మం. కుసలం వా హి హోతు అకుసలం వా, యం గరుకం మాతుఘాతాదికమ్మం వా మహగ్గతకమ్మం వా, తదేవ పఠమం విపచ్చతి. తేనాహ ‘‘కుసలాకుసలేసు పనా’’తిఆది. యం బహులన్తి యం బహులం అభిణ్హసో కతం సమాసేవితం. తేనాహ ‘‘కుసలాకుసలేసు పన యం బహులం హోతీ’’తిఆది. యదాసన్నం నామ మరణకాలే అనుస్సరితం కమ్మం, ఆసన్నకాలే కతే పన వత్తబ్బమేవ నత్థీతి ఆహ ‘‘యం పన కుసలాకుసలేసు ఆసన్నమరణే’’తిఆది. అనుస్సరితున్తి పరిబ్యత్తభావేన అనుస్సరితుం.

తేసం అభావేతి తేసం యంగరుకాదీనం తిణ్ణం కమ్మానం అభావే. యత్థ కత్థచి విపాకం దేతీతి పటిసన్ధిజనకవసేన విపాకం దేతి. పటిసన్ధిజనకవసేన హి గరుకాదికమ్మచతుక్కం వుత్తం. తత్థ గరుకం సబ్బపఠమం విపచ్చతి, గరుకే అసతి బహులీకతం, తస్మిం అసతి యదాసన్నం, తస్మిం అసతి ‘‘కటత్తా వా పనా’’తి వుత్తం పురిమజాతీసు కతకమ్మం విపచ్చతి. బహులాసన్నపుబ్బకతేసు చ బలాబలం జానితబ్బం. పాపతో పాపన్తరం కల్యాణఞ్చ, కల్యాణతో కల్యాణన్తరం పాపఞ్చ బహులీకతం. తతో మహతోవ పుబ్బకతాది అప్పఞ్చ బహులానుస్సరణేన విప్పటిసారాదిజననతో, పటిపక్ఖస్స అపరిపుణ్ణతాయ ఆరద్ధవిపాకస్స కమ్మస్స కమ్మసేసస్స వా అపరపరియాయవేదనీయస్స అపరిక్ఖీణతాయ సన్తతియా పరిణామవిసేసతోతి తేహి తేహి కారణేహి ఆయూహితఫలం పఠమం విపచ్చతి. మహానారదకస్సపజాతకే (జా. ౨.౨౨.౧౧౫౩ ఆదయో) విదేహరఞ్ఞో సేనాపతి అలాతో, బీజకో దాసో, రాజకఞ్ఞా రుచా చ ఏత్థ నిదస్సనం. తథా హి వుత్తం భగవతా –

‘‘తత్రానన్ద, య్వాయం పుగ్గలో ఇధ పాణాతిపాతీ…పే… మిచ్ఛాదిట్ఠి. కాయస్స భేదా పరం మరణా అపాయం దుగ్గతిం వినిపాతం నిరయం ఉపపజ్జతి, పుబ్బే వాస్స తం కతం హోతి పాపకమ్మం దుక్ఖవేదనీయం, పచ్ఛా వాస్స తం కతం హోతి పాపకమ్మం దుక్ఖవేదనీయం, మరణకాలే వాస్స హోతి మిచ్ఛాదిట్ఠి సమత్తా సమాదిన్నా, తేన సో కాయస్స భేదా పరం మరణా అపాయం దుగ్గతిం వినిపాతం నిరయం ఉపపజ్జతీ’’తి –

ఆది. సబ్బం మహాకమ్మవిభఙ్గసుత్తం (మ. ని. ౩.౩౦౩) విత్థారేతబ్బం. కిం బహునా. యం తం తథాగతస్స మహాకమ్మవిభఙ్గఞాణం, తస్సేవాయం విసయో, యదిదం తస్స తస్స కమ్మస్స తేన తేన కారణేన పుబ్బాపరవిపాకతా సమత్థీయతి.

ఇదాని జనకాదికమ్మచతుక్కం విభజన్తో ‘‘జనకం నామా’’తిఆదిమాహ. పవత్తిం న జనేతీతి పవత్తివిపాకం న జనేతి. పఠమనయే జనకకమ్మస్స పటిసన్ధివిపాకమత్తస్సేవ వుత్తత్తా తస్స పవత్తివిపాకదాయకత్తమ్పి అనుజానన్తో ‘‘అపరో నయో’’తిఆదిమాహ. తత్థ పటిసన్ధిదానాదివసేన విపాకసన్తానస్స నిబ్బత్తకం జనకం. సుఖదుక్ఖసన్తానస్స నామరూపప్పబన్ధస్స వా చిరతరం పవత్తిహేతుభూతం ఉపత్థమ్భకం. తేనాహ ‘‘సుఖదుక్ఖం ఉపత్థమ్భేతి, అద్ధానం పవత్తేతీ’’తి. ఉపపీళకం సుఖదుక్ఖప్పబన్ధే పవత్తమానే సణికం సణికం హాపేతి. తేనాహ ‘‘సుఖదుక్ఖం పీళేతి బాధేతి, అద్ధానం పవత్తితుం న దేతీ’’తి.

వాతకాళకో మహల్లకో చోరే ఘాతేతుం న సక్కోతీతి సో కిర మహల్లకకాలే ఏకప్పహారేన సీసం ఛిన్దితుం న సక్కోతి, ద్వే తయో వారే పహరన్తో మనుస్సే కిలమేతి, తస్మా తే ఏవమాహంసు. అనులోమికం ఖన్తిం పటిలభిత్వాతి సోతాపత్తిమగ్గస్స ఓరతో అనులోమికం ఖన్తిం లభిత్వా. తరుణవచ్ఛాయ గావియా మద్దిత్వా జీవితక్ఖయం పాపితోతి ఏకా కిర యక్ఖినీ ధేనువేసేన ఆగన్త్వా ఉరే పహరిత్వా మారేసి, తం సన్ధాయేతం వుత్తం. నగరే భవో నాగరియో.

ఘాతేత్వాతి ఉపచ్ఛిన్దిత్వా. కమ్మస్స ఉపచ్ఛిన్దనం నామ తస్స విపాకప్పటిబాహనమేవాతి ఆహ ‘‘తస్స విపాకం పటిబాహిత్వా’’తి. తఞ్చ అత్తనో విపాకుప్పత్తియా ఓకాసకరణన్తి వుత్తం ‘‘అత్తనో విపాకస్స ఓకాసం కరోతీ’’తి. విపచ్చనాయ కతోకాసం కమ్మం విపక్కమ్మేవ నామ హోతీతి ఆహ ‘‘ఏవం పన కమ్మేన కతే ఓకాసే తం విపాకం ఉప్పన్నం నామ వుచ్చతీ’’తి. ఉపపీళకం అఞ్ఞస్స విపాకం ఉపచ్ఛిన్దతి, న సయం అత్తనో విపాకం దేతి. ఉపఘాతకం పన దుబ్బలకమ్మం ఉపచ్ఛిన్దిత్వా అత్తనో విపాకం ఉప్పాదేతీతి అయమేతేసం విసేసో. కిఞ్చి బహ్వాబాధతాదిపచ్చయూపసన్నిపాతేన విపాకస్స విబాధకం ఉపపీళకం, తథా విపాకస్సేవ ఉపచ్ఛేదకం. ఉపఘాతకకమ్మం పన ఉపఘాతేత్వా అత్తనో విపాకస్స ఓకాసకరణేన విపచ్చనే సతి జనకమేవ సియా. జనకాదిభావో నామ విపాకం పతి ఇచ్ఛితబ్బో, న కమ్మం పతీతి విపాకస్సేవ ఉపఘాతకతా యుత్తా వియ దిస్సతి, వీమంసితబ్బం.

అపరో నయో – యస్మిం కమ్మే కతే పటిసన్ధియం పవత్తే చ విపాకకటత్తారూపానం ఉప్పత్తి హోతి, తం జనకం. యస్మిం పన కతే అఞ్ఞేన జనితస్స ఇట్ఠస్స వా అనిట్ఠస్స వా ఫలస్స విబాధకవిచ్ఛేదకపచ్చయానుప్పత్తియా ఉపబ్రూహనపచ్చయుప్పత్తియా జనకసామత్థియానురూపం పరిసుద్ధిచిరతరప్పబన్ధా హోతి, తం ఉపత్థమ్భకం. జనకేన నిబ్బత్తితం కుసలఫలం వా అకుసలఫలం వా యేన పచ్చనీకభూతేన రోగధాతువిసమతాదినిమిత్తతాయ విబాధయతి, తం ఉపపీళకం. యేన పన కమ్మునా జనకసామత్థియవసేన చిరతరప్పబన్ధారహమ్పి సమానం ఫలం విచ్ఛేదకపచ్చయుప్పత్తియా ఉపహఞ్ఞతి విచ్ఛిజ్జతి, తం ఉపఘాతకన్తి అయమేత్థ సారో.

తత్థ కేచి దుతియస్స కుసలభావం ఇత్థత్తమాగతస్స అప్పాబాధదీఘాయుకతాసంవత్తనవసేన, పచ్ఛిమానం ద్విన్నం అకుసలభావం బహ్వాబాధఅప్పాయుకతాసంవత్తనవసేన వణ్ణేన్తి. తథా చ వుత్తం మజ్ఝిమనికాయే చూళకమ్మవిభఙ్గసుత్తవణ్ణనాయం (మ. ని. అట్ఠ. ౩.౨౯౦) –

‘‘చత్తారి హి కమ్మాని – ఉపపీళకం, ఉపచ్ఛేదకం, జనకం, ఉపత్థమ్భకన్తి. బలవకమ్మేన హి నిబ్బత్తం పవత్తే ఉపపీళకం ఆగన్త్వా అత్థతో ఏవం వదతి నామ ‘సచాహం పఠమతరం జానేయ్యం, న తే ఇధ నిబ్బత్తితుం దదేయ్యం, చతూసుయేవ తం అపాయేసు నిబ్బత్తాపేయ్యం. హోతు, త్వం యత్థ కత్థచి నిబ్బత్త, అహం ఉపపీళకకమ్మం నామ తం పీళేత్వా నిరోజం నియూసం కసటం కరిస్సామీ’తి. తతో పట్ఠాయ తం తాదిసం కరోతి. కిం కరోతి? పరిస్సయం ఉపనేతి, భోగే వినాసేతి.

‘‘తత్థ దారకస్స మాతుకుచ్ఛియం నిబ్బత్తకాలతో పట్ఠాయ మాతు అస్సాదో వా సుఖం వా న హోతి, మాతాపితూనం పీళావ ఉప్పజ్జతి. ఏవం పరిస్సయం ఉపనేతి. దారకస్స పన మాతుకుచ్ఛిమ్హి నిబ్బత్తకాలతో పట్ఠాయ గేహే భోగా ఉదకం పత్వా లోణం వియ రాజాదీనం వసేన నస్సన్తి, కుమ్భదోహనధేనుయో ఖీరం న దేన్తి, సూరతా గోణా చణ్డా హోన్తి, కాణా హోన్తి, ఖఞ్జా హోన్తి, గోమణ్డలే రోగో పతతి, దాసాదయో వచనం న కరోన్తి, వాపితం సస్సం న జాయతి, గేహగతం గేహే, అరఞ్ఞగతం అరఞ్ఞే నస్సతి, అనుపుబ్బేన ఘాసచ్ఛాదనమత్తం దుల్లభం హోతి, గబ్భపరిహారో న హోతి, విజాతకాలే మాతు థఞ్ఞం ఛిజ్జతి, దారకో పరిహారం అలభన్తో పీళితో నిరోజో నియూసో కసటో హోతి. ఇదం ఉపపీళకకమ్మం నామ.

‘‘దీఘాయుకకమ్మేన పన నిబ్బత్తస్స ఉపచ్ఛేదకకమ్మం ఆగన్త్వా ఆయుం ఛిన్దతి. యథా హి పురిసో అట్ఠుసభగమనం కత్వా సరం ఖిపేయ్య, తమఞ్ఞో ధనుతో ముత్తమత్తం ముగ్గరేన పహరిత్వా తత్థేవ పాతేయ్య, ఏవం దీఘాయుకకమ్మేన నిబ్బత్తస్స ఉపచ్ఛేదకకమ్మం ఆయుం ఛిన్దతి. కిం కరోతి? చోరానం అటవిం పవేసేతి, వాళమచ్ఛోదకం ఓతారేతి, అఞ్ఞతరం వా పన సపరిస్సయఠానం ఉపనేతి. ఇదం ఉపచ్ఛేదకకమ్మం నామ. ‘ఉపఘాతక’న్తిపి ఏతస్సేవ నామం. పటిసన్ధినిబ్బత్తకం పన కమ్మం జనకకమ్మం నామ. అప్పభోగకులాదీసు నిబ్బత్తస్స భోగసమ్పదాదికరణేన ఉపత్థమ్భకకమ్మం ఉపత్థమ్భకకమ్మం నామ.

‘‘పరిత్తకమ్మేనపి నిబ్బత్తం ఏతం పవత్తే పాణాతిపాతాదివిరతికమ్మం ఆగన్త్వా అత్థతో ఏవం వదతి నామ ‘సచాహం పఠమతరం జానేయ్యం, న తే ఇధ నిబ్బత్తితుం దదేయ్యం, దేవలోకేయేవ తం నిబ్బత్తాపేయ్యం, హోతు, త్వం యత్థ కత్థచి నిబ్బత్త, అహం ఉపత్థమ్భకకమ్మం నామ ఉపత్థమ్భం తే కరిస్సామీ’తి ఉపత్థమ్భం కరోతి. కిం కరోతి? పరిస్సయం నాసేతి, భోగే ఉప్పాదేతి.

‘‘తత్థ దారకస్స మాతుకుచ్ఛియం నిబ్బత్తకాలతో పట్ఠాయ మాతాపితూనం సుఖమేవ సాతమేవ హోతి. యేపి పకతియా మనుస్సామనుస్సపరిస్సయా హోన్తి, తే సబ్బే అపగచ్ఛన్తి. ఏవం పరిస్సయం నాసేతి. దారకస్స పన మాతుకుచ్ఛిమ్హి నిబ్బత్తకాలతో పట్ఠాయ గేహే భోగానం పమాణం న హోతి, నిధికుమ్భియో పురతోపి పచ్ఛతోపి గేహం పరివట్టమానా పవిసన్తి. మాతాపితరో పరేహి ఠపితధనస్సపి సమ్ముఖీభావం గచ్ఛన్తి, ధేనుయో బహుఖీరా హోన్తి, గోణా సుఖసీలా హోన్తి, వప్పట్ఠానే సస్సాని సమ్పజ్జన్తి, వడ్ఢియా వా సమ్పయుత్తం, తావకాలికం వా దిన్నం ధనం అచోదితా సయమేవ ఆహరిత్వా దేన్తి, దాసాదయో సుబ్బచా హోన్తి, కమ్మన్తా న పరిహాయన్తి, దారకో గబ్భతో పట్ఠాయ పరిహారం లభతి, కోమారికవేజ్జా సన్నిహితావ హోన్తి. గహపతికులే జాతో సేట్ఠిట్ఠానం, అమచ్చకులాదీసు జాతో సేనాపతిట్ఠానాదీని లభతి. ఏవం భోగే ఉప్పాదేతి. సో అపరిస్సయో సభోగో చిరం జీవతి. ఇదం ఉపత్థమ్భకకమ్మం నామ. ఇమేసు చతూసు పురిమాని ద్వే అకుసలానేవ, జనకం కుసలమ్పి అకుసలమ్పి, ఉపత్థమ్భకం కుసలమేవా’’తి.

ఏత్థ విబాధూపఘాతా నామ కుసలవిపాకమ్హి న యుత్తాతి అధిప్పాయేన ‘‘ద్వే అకుసలానేవా’’తి వుత్తం. దేవదత్తాదీనం పన నాగాదీనం ఇతో అనుప్పదిన్నయాపనకపేతానఞ్చ నరకాదీసు అకుసలవిపాకూపత్థమ్భనూపపీళనూపఘాతకాని సన్తీతి చతున్నమ్పి కుసలాకుసలభావో న విరుజ్ఝతి. ఏవఞ్చ కత్వా యా బహూసు ఆనన్తరియేసు కతేసు ఏకేన గహితప్పటిసన్ధికస్స ఇతరేసం తస్స అనుబలప్పదాయితా వుత్తా, సాపి సమత్థితా హోతి.

సుత్తన్తపరియాయేన ఏకాదస కమ్మాని విభజిత్వా ఇదాని అభిధమ్మపరియాపన్నం దస్సేన్తో ‘‘అత్థేకచ్చాని పాపకాని కమ్మసమాదానానీ’’తిఆదినా విభఙ్గపాళిం (విభ. ౮౧౦) దస్సేతి. తత్థ గతిసమ్పత్తిపటిబాళ్హానీతి గతిసమ్పత్తియా పటిబాహితాని నివారితాని పటిసేధితాని. సేసపదేసుపి ఏసేవ నయో. తత్థ చ గతిసమ్పత్తీతి సమ్పన్నగతి దేవలోకో చ మనుస్సలోకో చ. గతివిపత్తీతి విపన్నగతి చత్తారో అపాయా. ఉపధిసమ్పత్తీతి అత్తభావసమిద్ధి. ఉపధివిపత్తీతి హీనఅత్తభావతా. కాలసమ్పత్తీతి సురాజసుమనుస్సకాలసఙ్ఖాతో సమ్పన్నకాలో. కాలవిపత్తీతి దురాజదుమ్మనుస్సకాలసఙ్ఖాతో విపన్నకాలో. పయోగసమ్పత్తీతి సమ్మాపయోగో. పయోగవిపత్తీతి మిచ్ఛాపయోగో.

ఇదాని యథావుత్తపాళియా అత్థం దస్సేన్తో ‘‘తత్థా’’తిఆదిమాహ. తత్థ అనిట్ఠారమ్మణానుభవనారహే కమ్మే విజ్జమానేయేవాతి ఇమినా అనిట్ఠారమ్మణానుభవననిమ్మిత్తకస్స పాపకమ్మస్స సబ్భావం దస్సేతి. తం కమ్మన్తి తం పాపకం కమ్మం. ఏకచ్చస్స హి అనిట్ఠారమ్మణానుభవననిమిత్తం బహుపాపకమ్మం విజ్జమానమ్పి గతివిపత్తియం ఠితస్సేవ విపచ్చతి. యది పన సో ఏకేన కల్యాణకమ్మేన గతిసమ్పత్తియం దేవేసు వా మనుస్సేసు వా నిబ్బత్తేయ్య, తాదిసే ఠానే అకుసలస్స వారో నత్థి, ఏకన్తం కుసలస్సేవాతి తం కమ్మం గతిసమ్పత్తిపటిబాళ్హం న విపచ్చతి. పతిబాహితం హుత్వాతి బాధితం హుత్వా. అత్తభావసమిద్ధియన్తి సరీరసమ్పత్తియం. కిలిట్ఠకమ్మస్సాతి హత్థిమేణ్డఅస్సబన్ధకగోపాలకాదికమ్మస్స. పలాయితబ్బయుత్తకాలేతి హత్థిఆదిపచ్చత్థికసమాగమకాలే. లఞ్జం దేతీతి ఏవం మే బాధతం పరేసం వసే న హోతీతి దేతి. చోరికయుత్తకాలేతి పక్ఖబలాదీనం లబ్భమానకాలే. అన్తరకప్పేతి పరియోసానప్పత్తే అన్తరకప్పే.

అభిధమ్మనయేన సోళస కమ్మాని విభజిత్వా పటిసమ్భిదామగ్గపరియాయేన (పటి. మ. ౧.౨౩౪-౨౩౫) ద్వాదస కమ్మాని విభజిత్వా దస్సేతుం ‘‘అపరానిపీ’’తిఆదిమాహ. తత్థ అతీతభవేసు కతస్స కమ్మస్స అతీతభవేసుయేవ విపక్కవిపాకం గహేత్వా ‘‘అహోసి కమ్మం అహోసి కమ్మవిపాకో’’తి వుత్తన్తి ఆహ ‘‘యం కమ్మం అతీతే ఆయూహిత’’న్తిఆది. విపాకవారన్తి విపచ్చనావసరం విపాకవారం. ‘‘విపాకవారం లభతీ’’తి ఇమినా వుత్తమేవత్థం ‘‘పటిసన్ధిం జనేసీ’’తిఆదినా విభావేతి. తత్థ పటిసన్ధిం జనేసీతి ఇమినా చ పటిసన్ధిదాయకస్స కమ్మస్స పవత్తివిపాకదాయితాపి వుత్తా హోతి. పవత్తివిపాకస్సేవ పన దాయకం రూపజనకసీసేన వదతి. తస్సేవ అతీతస్స కమ్మస్స దిట్ఠధమ్మవేదనీయస్స ఉపపజ్జవేదనీయస్స చ పచ్చయవేకల్లేన అతీతభవేసుయేవ అవిపక్కవిపాకఞ్చ, అతీతేయేవ పరినిబ్బుతస్స దిట్ఠధమ్మవేదనీయఉపపజ్జవేదనీయఅపరపరియాయవేదనీయస్స కమ్మస్స అవిపక్కవిపాకఞ్చ గహేత్వా ‘‘అహోసి కమ్మం నాహోసి కమ్మవిపాకో’’తిపి వుత్తన్తి ఆహ ‘‘యం పన విపాకవారం న లభీ’’తిఆది.

అతీతస్సేవ కమ్మస్స అవిపక్కవిపాకస్స పచ్చుప్పన్నభవే పచ్చయసమ్పత్తియా విపచ్చమానం విపాకం గహేత్వా ‘‘అహోసి కమ్మం అత్థి కమ్మవిపాకో’’తి వుత్తన్తి ఆహ ‘‘యం పన అతీతే ఆయూహిత’’న్తిఆదిమాహ. అతీతస్సేవ కమ్మస్స అతిక్కన్తవిపాకకాలస్స చ పచ్చుప్పన్నభవే పరినిబ్బాయన్తస్స చ అవిపచ్చమానవిపాకం గహేత్వా ‘‘అహోసి కమ్మం నత్థి కమ్మవిపాకో’’తి వుత్తన్తి ఆహ ‘‘అలద్ధవిపాకవార’’న్తిఆది. అతీతస్సేవ కమ్మస్స విపాకారహస్స అవిపక్కవిపాకస్స అనాగతభవే పచ్చయసమ్పత్తియా విపచ్చితబ్బం విపాకం గహేత్వా ‘‘అహోసి కమ్మం భవిస్సతి కమ్మవిపాకో’’తి వుత్తన్తి దస్సేన్తో ‘‘యం పన అతీతే ఆయూహిత’’న్తిఆదిమాహ. అతీతస్సేవ కమ్మస్స అతిక్కన్తవిపాకకాలస్స చ అనాగతభవే పరినిబ్బాయితబ్బస్స అవిపచ్చితబ్బవిపాకఞ్చ గహేత్వా ‘‘అహోసి కమ్మం న భవిస్సతి కమ్మవిపాకో’’తి వుత్తన్తి ఆహ ‘‘యం అనాగతే విపాకవారం న లభిస్సతీ’’తిఆది. ఏవం తావ అతీతకమ్మం అతీతపచ్చుప్పన్నానాగతవిపాకావిపాకవసేన ఛధా దస్సితం.

ఇదాని పచ్చుప్పన్నభవే కతస్స దిట్ఠధమ్మవేదనీయస్స ఇధేవ విపచ్చమానం విపాకం గహేత్వా ‘‘అత్థి కమ్మం అత్థి కమ్మవిపాకో’’తి వుత్తన్తి దస్సేన్తో ‘‘యం పన ఏతరహి ఆయూహిత’’న్తిఆదిమాహ. యం పన ఏతరహి విపాకవారం న లభతీతిఆదినా తస్సేవ పచ్చుప్పన్నస్స కమ్మస్స పచ్చయవేకల్లేన ఇధ అవిపచ్చమానఞ్చ దిట్ఠేవ ధమ్మే పరినిబ్బాయన్తస్స ఇధ అవిపచ్చమానఞ్చ విపాకం గహేత్వా ‘‘అత్థి కమ్మం నత్థి కమ్మవిపాకో’’తి వుత్తన్తి దస్సేతి. పచ్చుప్పన్నస్సేవ కమ్మస్స ఉపపజ్జవేదనీయస్స అపరపరియాయవేదనీయస్స చ అనాగతభవే విపచ్చితబ్బవిపాకం గహేత్వా ‘‘అత్థి కమ్మం భవిస్సతి కమ్మవిపాకో’’తి వుత్తన్తి ఆహ ‘‘యం పన ఏతరహి ఆయూహితం అనాగతే విపాకవారం లభిస్సతీ’’తిఆది. పచ్చుప్పన్నస్సేవ కమ్మస్స ఉపపజ్జవేదనీయస్స పచ్చయవేకల్లేన అనాగతభవే అవిపచ్చితబ్బఞ్చ అనాగతభవే పరినిబ్బాయితబ్బస్స అపరపరియాయవేదనీయస్స అవిపచ్చితబ్బఞ్చ విపాకం గహేత్వా ‘‘అత్థి కమ్మం న భవిస్సతి కమ్మవిపాకో’’తి వుత్తన్తి ఆహ ‘‘యం పన విపాకవారం న లభిస్సతీ’’తిఆది.

ఏవఞ్చ పచ్చుప్పన్నకమ్మం పచ్చుప్పన్నానాగతవిపాకావిపాకవసేన చతుధా దస్సేత్వా ఇదాని అనాగతభవే కతస్స కమ్మస్స అనాగతే విపచ్చితబ్బవిపాకం గహేత్వా ‘‘భవిస్సతి కమ్మం భవిస్సతి కమ్మవిపాకో’’తి వుత్తన్తి దస్సేన్తో ‘‘యం పనానాగతే ఆయూహిస్సతీ’’తిఆదిమాహ. తస్సేవ అనాగతస్స కమ్మస్స పచ్చయవేకల్లేన అవిపచ్చితబ్బఞ్చ అనాగతభవే పరినిబ్బాయితబ్బస్స అవిపచ్చితబ్బఞ్చ విపాకం గహేత్వా ‘‘భవిస్సతి కమ్మం న భవిస్సతి కమ్మవిపాకో’’తి వుత్తన్తి ఆహ ‘‘యం పన విపాకవారం న లభిస్సతీ’’తిఆది. ఏవం అనాగతకమ్మం అనాగతవిపాకావిపాకవసేన ద్విధా దస్సితం. ఏవన్తిఆదినా యథావుత్తద్వాదసకమ్మాని నిగమేతి.

ఇదాని సబ్బేసు యథావుత్తప్పభేదేసు కమ్మేసు యాని అభిధమ్మనయేన విభత్తాని సోళస కమ్మాని, యాని చ పటిసమ్భిదామగ్గపరియాయేన విభత్తాని ద్వాదస కమ్మాని, తాని సబ్బాని సుత్తన్తికపరియాయేన విభత్తేసు ఏకాదసవిధేసుయేవ కమ్మేసు అన్తోగధాని, తాని చ దిట్ఠధమ్మవేదనీయఉపపజ్జవేదనీయఅపరపరియాయవేదనీయేసు తీసుయేవ అన్తోగధానీతి దస్సేన్తో ‘‘ఇతి ఇమాని చేవా’’తిఆదిమాహ. తత్థ అత్తనో ఠానా ఓసక్కిత్వాతి అత్తనో యథావుత్తద్వాదససోళసప్పభేదసఙ్ఖాతట్ఠానతో పరిహాపేత్వా, తం తం పభేదం హిత్వాతి వుత్తం హోతి. ఏకాదస కమ్మానియేవ భవన్తీతి తంసభావానంయేవ కమ్మానం ద్వాదసధా సోళసధా చ విభజిత్వా వుత్తత్తా ఏవమాహ. యస్మా ఏకాదసధా వుత్తకమ్మాని దిట్ఠధమ్మవేదనీయాని వా సియుం ఉపపజ్జవేదనీయాని వా అపరపరియాయవేదనీయాని వా, తస్మా వుత్తం ‘‘తీణియేవ కమ్మాని హోన్తీ’’తి.

తేసం సఙ్కమనం నత్థీతి తేసం దిట్ఠధమ్మవేదనీయాదీనం సఙ్కమనం నత్థి, సఙ్కమనం ఉపపజ్జవేదనీయాదిభావాపత్తి. తేనాహ ‘‘యథాఠానేయేవ తిట్ఠన్తీ’’తి, అత్తనో దిట్ఠధమ్మవేదనీయాదిట్ఠానేయేవ తిట్ఠన్తీతి అత్థో. దిట్ఠధమ్మవేదనీయమేవ హి పఠమజవనచేతనా, ఉపపజ్జవేదనీయమేవ సత్తమజవనచేతనా, మజ్ఝే పఞ్చ అపరపరియాయవేదనీయమేవాతి నత్థి తేసం అఞ్ఞమఞ్ఞం సఙ్గహో, తస్మా అత్తనో అత్తనో దిట్ఠధమ్మవేదనీయాదిసభావేయేవ తిట్ఠన్తి. తేనేవ భగవతా – ‘‘దిట్ఠే వా ధమ్మే, ఉపపజ్జ వా, అపరే వా పరియాయే’’తి తయో వికప్పా దస్సితా. తేనేవాహ ‘‘దిట్ఠధమ్మవేదనీయం కమ్మ’’న్తిఆది. తత్థ ‘‘దిట్ఠే వా ధమ్మే’’తి సత్థా న వదేయ్యాతి అసతి నియామే న వదేయ్య. యస్మా పన తేసం సఙ్కమనం నత్థి, నియతసభావా హి తాని, తస్మా సత్థా ‘‘దిట్ఠే వా ధమ్మే’’తిఆదిమవోచ.

సుక్కపక్ఖేతి ‘‘అలోభో నిదానం కమ్మానం సముదయాయా’’తిఆదినా ఆగతే కుసలపక్ఖే. నిరుద్ధేతి అరియమగ్గాధిగమేన అనుప్పాదనిరోధేన నిరుద్ధే. తాలవత్థు వియ కతన్తి యథా తాలే ఛిన్నే ఠితట్ఠానే కిఞ్చి న హోతి, ఏవం కమ్మే పహీనే కిఞ్చి న హోతీతి అత్థో. తాలవత్థూతి వా మత్థకచ్ఛిన్నో తాలో వుత్తో పత్తఫలమకులసూచిఆదీనం అభావతో. తతో ఏవ సో అవిరుళ్హిధమ్మో. ఏవం పహీనకమ్మో సత్తసన్తానో. తేనాహ ‘‘మత్థకచ్ఛిన్నతాలో వియా’’తి. అనుఅభావం కతం పచ్ఛతో ధమ్మప్పవత్తియా అభావతో. తేనాహ ‘‘యథా’’తిఆది. అప్పవత్తికతకాలో వియాతి బీజానం సబ్బసో అప్పవత్తియా కతకాలో వియ. ఛిన్నమూలకానన్తి కిలేసమూలస్స సబ్బసో ఛిన్నత్తా ఛిన్నమూలకానం. కిలేసా హి ఖన్ధానం మూలాని.

వేదనీయన్తి వేదితబ్బం. అఞ్ఞం వత్థు నత్థీతి అఞ్ఞం అధిట్ఠానం నత్థి. సుగతిసఞ్ఞితాపి హేట్ఠిమన్తేన సఙ్ఖారదుక్ఖతో అనపగతత్తా దుగ్గతియో ఏవాతి వుత్తం ‘‘సబ్బా దుగ్గతియో’’తి, ఏవం వా ఏత్థ అత్థో దట్ఠబ్బో. లోభో ఏతస్స కారణభూతో అత్థీతి లోభం, లోభనిమిత్తం కమ్మం. తథా దోసన్తి ఏత్థాపి. తేనాహ ‘‘లోభదోససీసేన లోభజఞ్చ దోసజఞ్చ కమ్మమేవ నిద్దిట్ఠ’’న్తి. వట్టవివట్టన్తి వట్టఞ్చ వివట్టఞ్చ.

నిదానసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.