౩. పుగ్గలవగ్గో

౧. సమిద్ధసుత్తవణ్ణనా

౨౧. తతియస్స పఠమే రుచ్చతీతి కాయసక్ఖిఆదీసు పుగ్గలేసు అతివియ సున్దరతరపణీతతరభావేన తే చిత్తస్స అభిరుచిఉప్పాదకో కతమోతి పుచ్ఛతి. సద్ధిన్ద్రియం ధురం అహోసి సద్ధాధురం మగ్గవుట్ఠానన్తి కత్వా, సేసిన్ద్రియాని పన కథన్తి ఆహ ‘‘సేసానీ’’తిఆది. పటివిద్ధమగ్గోవాతి తీహిపి థేరేహి అత్తనో అత్తనో పటివిద్ధఅరహత్తమగ్గో ఏవ కథితో, తస్మా న సుకరం ఏకంసేన బ్యాకాతుం ‘‘అయం…పే… పణీతతరో చా’’తి. భుమ్మన్తరేనేవ కథేసి ‘‘తీసుపి పుగ్గలేసు అగ్గమగ్గట్ఠోవ పణీతతరో’’తి.

సమిద్ధసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౨. గిలానసుత్తవణ్ణనా

౨౨. దుతియే హితానీతి భబ్యాని. వుద్ధికరానీతి ఆరోగ్యాదివుద్ధికరాని. అనుచ్ఛవికన్తి ఉపట్ఠానకిరియాయ అనురూపం. వాతాపమారరోగేనాతి వాతరోగేన చ అపమారరోగేన చ, వాతనిదానేన వా అపమారరోగేన. నిట్ఠప్పత్తగిలానోతి ‘‘ఇమినా రోగేన న చిరస్సేవ మరిస్సతీ’’తి నిట్ఠం పత్తో గిలానో. ఖిపితకం నామ వమథురోగో. కచ్ఛూతి థుల్లకచ్ఛుఆబాధో. తిణపుప్ఫకజరో విసమవాతసమ్ఫస్సజరోగో. యేసన్తి యేసం రోగానం. పటిజగ్గనేనాతి పటికారమత్తేన. ఫాసుకన్తి బ్యాధివూపసమనేన సరీరస్స ఫాసుభావో. బ్యాధినిదానసముట్ఠానజాననేన పణ్డితో, పటికారకిరియాయ యుత్తకారితాయ దక్ఖో, ఉట్ఠానవీరియసమ్పత్తియా అనలసో.

పదపరమో పుగ్గలో కథితో సమ్మత్తనియామోక్కమనస్స అయోగ్గభావతో. అలభన్తోవ తథాగతప్పవేదితం ధమ్మవినయం సవనాయ ఓక్కమతి నియామం కుసలేసు ధమ్మేసు సమ్మత్తం పచ్చేకబోధిం. యన్తి, యతో. ఓవాదం లభిత్వాతి ఆభిసమాచారికవత్తం ఓవాదమత్తం. ఏత్తకోపి హి తస్స హితావహోతి. తన్నిస్సితోవాతి విపఞ్చితఞ్ఞునిస్సితోవ హోతి. పునప్పునం దేసేతబ్బోవ సమ్మత్తనియామోక్కమనస్స యోగ్గభావతో.

గిలానసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౩. సఙ్ఖారసుత్తవణ్ణనా

౨౩. తతియే వివిధేహి ఆకారేహి ఆబాధనతో బ్యాబాధోవ బ్యాబజ్ఝం, కాయికం చేతసికఞ్చ దుక్ఖం. సహ బ్యాబజ్ఝేన వత్తతీతి సబ్యాబజ్ఝం. తేనాహ ‘‘సదుక్ఖ’’న్తి. చేతనారాసిన్తి పుబ్బచేతనాదిరాసిం. చేతనం పునప్పునం పవత్తేన్తో ‘‘రాసిం కరోతి పిణ్డం కరోతీ’’తి చ వుత్తో. సదుక్ఖన్తి నిరన్తరదుక్ఖం. తేనాహ ‘‘సాబాధం నిరస్సాద’’న్తి. అత్థీతి ఉజుకం దుక్ఖవేదనా నత్థీతి అవత్తబ్బత్తా వుత్తం. అనిట్ఠసభావత్తా అనిట్ఠారమ్మణత్తా చ దుక్ఖపక్ఖికావ సా దట్ఠబ్బా. న హి అకుసలవిపాకా ఇట్ఠా నామ అత్థీ, కుసలవిపాకా పన ఉపేక్ఖావేదనా తత్థ అప్పావసరా. అట్ఠకథాయం పన నిరయస్స దుక్ఖబహులత్తా దుక్ఖస్స చ తత్థ బలవతాయ సా అబ్బోహారికట్ఠానే ఠితాతి వుత్తం. ఉపమం కత్వా ఆహటో విసేసో వియ సామఞ్ఞస్స యథా అయోపిణ్డిరోహినో వియ రూపానన్తి. పటిభాగఉపమాతి పటిబిమ్బఉపమా.

తే అగ్గహేత్వాతి హేట్ఠిమబ్రహ్మలోకే అగ్గహేత్వా. వోమిస్సకసుఖదుక్ఖన్తి విమిస్సకసుఖదుక్ఖం పీతిమిస్సకభావతో. కమ్మన్తి పాపకమ్మం. కమ్మసీసేన ఫలం వదతి. కామఞ్చేత్థ ‘‘అబ్యాబజ్ఝం లోకం ఉపపజ్జతీ’’తి ఆగతం, ‘‘అబ్యాబజ్ఝా ఫస్సా ఫుసన్తీ’’తి పన వచనేన లోకుత్తరఫస్సాపి సఙ్గయ్హన్తీతి ‘‘తీణి సుచరితాని లోకియలోకుత్తరమిస్సకాని కథితానీ’’తి వుత్తం.

సఙ్ఖారసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౪. బహుకారసుత్తవణ్ణనా

౨౪. చతుత్థే అవస్సయం గతోతి వట్టదుక్ఖపరిముత్తియా అవస్సయో మయ్హన్తి సరణగమనక్కమేన ఉపగతో హోతి. సతన్తికన్తి సపరియత్తిధమ్మం. అగ్గహితసరణపుబ్బస్సాతి అగ్గహితపుబ్బసరణస్స. అకతాభినివేసస్స వసేన వుత్తన్తి తస్మిం అత్తభావే న కతో సరణగమనాభినివేసో యేనాతి అకతాభినివేసో, తస్స వసేన వుత్తం. కామం పుబ్బేపి సరణదాయకో ఆచరియో వుత్తో, పబ్బజ్జాదాయకోపి సరణదాయకోవ. పుబ్బే పన ఉపాసకభావాపాదకవసేన సరణదాయకో అధిప్పేతో. ఇదం పన గహితపబ్బజ్జస్స సరణగమనం. పబ్బజా హి సవిసేసం సరణగమనన్తి పబ్బజ్జాదాయకో పున వుత్తో. ఏతేతి పబ్బజ్జాదాయకాదయో. దువిధేన పరిచ్ఛిన్నాతి లోకియధమ్మసమ్పాపకో లోకుత్తరధమ్మసమ్పాపకోతి ద్విప్పకారేన పరిచ్ఛిన్నా, కతాభినివేసఅకతాభినివేసవసేన వా. ఉపరీతి పఠమమగ్గతో ఉపరి. నేవ సక్కోతీతి ఆచరియేన కతస్స ఉపకారస్స మహానుభావత్తా తస్స పతికారం నామ కాతుం న సక్కోతి.

బహుకారసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౫. వజిరూపమసుత్తవణ్ణనా

౨౫. పఞ్చమే అరుఇతి పురాణం దుట్ఠవణం వుచ్చతి. క-కారో పదసన్ధికరోతి అరుకూపమం చిత్తం ఏతస్సాతి అరుకూపమచిత్తో అప్పమత్తకస్సపి దుక్ఖస్స అసహనతో. సేసపదద్వయేపి ఏసేవ నయో. ఇత్తరకాలోభాసేనాతి పరిత్తమేవ కాలో ఞాణోభాసవిరహేన. లగతీతి కోధాసఙ్గవసేన కుప్పన్తో పుగ్గలో సమ్ముఖా, ‘‘కిం వదసీ’’తిఆదినా పరమ్ముఖా చ ఉపనయ్హనవసేన లగతి, న తణ్హాసఙ్గవసేన. కుప్పతీతి కుజ్ఝతి. బ్యాపజ్జతీతి విపన్నచిత్తో హోతి. థద్ధభావం ఆపజ్జతి ఈసకమ్పి ముదుత్తాభావతో. దుట్ఠారుకోతి మంసలోహితానం దుట్ఠభావేన పకతిభావం జహిత్వా ఠితో దుట్ఠవణో. ‘‘దుట్ఠారుతా’’తిపి పఠన్తి, తత్థాపి తాకారో పదసన్ధికరో.

తస్సాతి దుట్ఠారుకస్స. సవనన్తి అసుచివిసన్దనం. ఉద్ధుమాతస్స వియాతి కోధేన ఉద్ధం ఉద్ధం ధుమాతకస్స వియ కోధూపాయాసస్స అవిస్సజ్జనతో. చణ్డికతస్సాతి కుపితస్స. ఏత్థ చ కిఞ్చాపి హేట్ఠిమమగ్గవజ్ఝాపి కిలేసా తేహి అనుప్పత్తిధమ్మతం ఆపాదితత్తా సముచ్ఛిన్నా, తథాపి తస్మిం సన్తానే అగ్గమగ్గస్స అనుప్పన్నత్తా తత్థ అప్పహీనాపి కిలేసా అత్థేవాతి కత్వా తేసం ఞాణానం విజ్జూపమతా వుత్తా, న తేహి మగ్గేహి పహీనానం కిలేసానం అత్థిభావతోతి దట్ఠబ్బం.

వజిరూపమసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౬. సేవితబ్బసుత్తవణ్ణనా

౨౬. ఛట్ఠే ఉపసఙ్కమితబ్బోతి కాలేన కాలం ఉపసఙ్కమితబ్బో. అల్లీయితబ్బోతి ఛాయాయ వియ వినా భావనాయ నిల్లీయితబ్బో. పునప్పునం ఉపాసితబ్బోతి అభిణ్హసో ఉపనిసీదితబ్బో. అనుద్దయాతి మేత్తాపుబ్బభాగో. ఉపసఙ్కమితుం వట్టతీతి ‘‘ఏతస్స సీలేన అభివుద్ధి భవిస్సతీ’’తి ఉపకారత్థం ఉపసేవనాది వట్టతి.

న పటిహఞ్ఞిస్సతీతి ‘‘అపేహి, కిం ఏతేనా’’తి పటిక్ఖేపాభావతో పియసీలత్తా న పటిహఞ్ఞిస్సతి. ఫాసు భవిస్సతీతి ద్వీసు హి సీలవన్తేసు ఏకేన సీలస్స వణ్ణే కథితే ఇతరో అనుమోదతి. తేన తేసం కథా ఫాసు చేవ హోతి పవత్తినీ చ. ఏకస్మిం పన దుస్సీలే సతి దుస్సీలస్స సీలకథా దుక్కథా, నేవ సీలకథా హోతి, న ఫాసు హోతి, న పవత్తినీ. దుస్సీలస్స హి సీలకథా అఫాసు భవిస్సతి. సీలకథాయ వుత్తమత్థం సమాధిపఞ్ఞాకథాసుపి అతిదిసతి ‘‘సమాధిపఞ్ఞాకథాసుపి ఏసేవ నయో’’తి. ద్వే హి సమాధిలాభినో సమాధికథం సప్పఞ్ఞా చ పఞ్ఞాకథం కథేన్తా రత్తిం వా దివసం వా అతిక్కమన్తమ్పి న జానన్తి.

తత్థ తత్థ పఞ్ఞాయ అనుగ్గహేస్సామీతి తస్మిం తస్మిం అనుగ్గహేతబ్బే పఞ్ఞాయ సోధేతబ్బే వడ్ఢేతబ్బే చ అధికసీలం నిస్సాయ ఉప్పన్నపఞ్ఞాయ అనుగ్గహేస్సామీతి అత్థో. తఞ్చ అనుగ్గణ్హనం సీలస్స అసప్పాయానుపకారధమ్మే వజ్జేత్వా తప్పటిపక్ఖసేవనేన హోతీతి ఆహ ‘‘సీలస్స అసప్పాయే’’తిఆది. సీలస్స అసప్పాయానుపకారధమ్మా నామ అనాచారాగోచరాదయో, తప్పటిపక్ఖతో ఉపకారధమ్మా వేదితబ్బా. తస్మిం తస్మిం ఠానేతి తంతంసిక్ఖాకోట్ఠాసపదట్ఠానే. అనుగ్గణ్హాతి నామాతి అభిన్నం అసంకిలిట్ఠం కత్వా అనుగ్గణ్హాతి నామ. ఖారపరిస్సావనేతి రజకానం ఊసఖారాదిఖారపరిస్సావనపటే. హాయతీతి సీలాదినా పరిహాయతి. సేట్ఠం పుగ్గలన్తి సీలాదిగుణేహి సేట్ఠం ఉత్తరితరం ఉత్తమం పుగ్గలం.

సేవితబ్బసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౭. జిగుచ్ఛితబ్బసుత్తవణ్ణనా

౨౭. సత్తమే అబ్భుగ్గచ్ఛతీతి ఏత్థ అభి-సద్దాపేక్ఖాయ ‘‘న’’న్తి సామిఅత్థే ఉపయోగవచనన్తి ఆహ ‘‘అస్సా’’తి ‘‘తం ఖో పన భవన్త’’న్తిఆదీసు వియ. పాపకో కిత్తిసద్దోతి లామకభావేన కథేతబ్బసద్దో. గూథకూపో వియ దుస్సీల్యన్తి ఏతేన దుస్సీలస్స గూథసదిసత్తమేవ దస్సేతి. వచనన్తి అనిట్ఠవచనం. పురిమనయేనేవాతి ‘‘గూథకూపో వియ దుస్సీల్య’’న్తిఆదినా పుబ్బే వుత్తనయేన. సుచిమిత్తోతి సీలాచారసుద్ధియా సుచిమిత్తో. సహ అయన్తి పవత్తన్తీతి సహాయాతి ఆహ ‘‘సహగామినో’’తి.

జిగుచ్ఛితబ్బసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౮. గూథభాణీసుత్తవణ్ణనా

౨౮. అట్ఠమే గూథభాణీతి గూథసదిసవచనత్తా గూథభాణీ. యథా హి గూథం నామ మహాజనస్స అనిట్ఠం హోతి, ఏవమేవ ఇమస్స పుగ్గలస్స వచనం దేవమనుస్సానం అనిట్ఠం హోతి. దుగ్గన్ధకథన్తి కిలేసాసుచిసంకిలిట్ఠతాయ గూథం వియ దుగ్గన్ధవాయనకథం. పుప్ఫభాణీతి సుపుప్ఫసదిసవచనత్తా పుప్ఫభాణీ. యథా హి ఫుల్లాని వస్సికాని వా అధిముత్తికాని వా మహాజనస్స ఇట్ఠాని కన్తాని హోన్తి, ఏవమేవ ఇమస్స పుగ్గలస్స వచనం దేవమనుస్సానం ఇట్ఠం హోతి కన్తం. పుప్ఫాని వియాతి చమ్పకసుమనాదిసుగన్ధపుప్ఫాని వియ. సుగన్ధకథన్తి సుచిగన్ధవాయనకథం కిలేసదుగ్గన్ధాభావతో. మధుభాణీతి ఏత్థ ‘‘ముదుభాణీ’’తిపి పఠన్తి. ఉభయత్థాపి హి మధురవచనోతి అత్థో. యథా హి చతుమధురం నామ మధురం పణీతం, ఏవమేవ ఇమస్స పుగ్గలస్స వచనం దేవమనుస్సానం మధురం హోతి. మధురకథన్తి కణ్ణసుఖతాయ పేమనీయతాయ చ సద్దతో అత్థతో చ మధురసభావకథం. అత్తహేతు వాతి అత్తనో వా హత్థపాదాదిచ్ఛేదనహరణహేతు. పరహేతు వాతి ఏత్థాపి ఏసేవ నయో. తేనాహ ‘‘అత్తనో వా’’తిఆది.

‘‘నేలఙ్గోతి ఖో, భన్తే, సీలానమేతం అధివచన’’న్తి సుత్తే (సం. ని. ౪.౩౪౭) ఆగతత్తా వుత్తం ‘‘ఏత్థ వుత్తసీలం వియా’’తి. పూరేతి గుణానం పారిపూరియం. సుకుమారాతి అఫరుసతాయ ముదుకా కోమలా. పురస్సాతి ఏత్థ పుర-సద్దో తన్నివాసివాచకో దట్ఠబ్బో ‘‘గామో ఆగతో’’తిఆదీసు వియ. తేనాహ ‘‘నగరవాసీన’’న్తి. మనం అప్పాయతి వడ్ఢేతీతి మనాపా. తేనాహ ‘‘చిత్తవుద్ధికరా’’తి.

గూథభాణీసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౯. అన్ధసుత్తవణ్ణనా

౨౯. నవమే అన్ధోతిఆదీసు పాళిపదేసు పఠమో దిట్ఠధమ్మికభోగసంహరణపఞ్ఞాచక్ఖునో చ సమ్పరాయికత్థసాధనపఞ్ఞాచక్ఖునో చ అభావా ‘‘అన్ధో’’తి వుచ్చతి దుతియోపి, తతియో పన ద్విన్నమ్పి భావా ‘‘ద్విచక్ఖూ’’తి వుచ్చతి. పఞ్ఞాచక్ఖూతి ఆయకోసల్లభూతా పఞ్ఞాచక్ఖు. తేనాహ ‘‘ఫాతిం కరేయ్యా’’తి. అధముత్తమేతి అధమే చేవ ఉత్తమే చ. పటిపక్ఖవసేనాతి పటిపక్ఖస్స అత్థితావసేన. సుక్కసప్పటిభాగాతి సుక్కధమ్మేహి పహాయకేహి సప్పటిభాగాతి జానేయ్య. కణ్హసప్పటిభాగాతి కణ్హధమ్మేహి పహాతబ్బేహి సప్పటిభాగాతి జానేయ్య.

తథాజాతికాతి యాదిసేహి సపుత్తదారపరిజనసఞాతిమిత్తబన్ధవగ్గం అత్తానం సుఖేతి పీణేతి, తాదిసా భోగాపి న సన్తి. పుఞ్ఞాని చ న కరోతీతి సమణబ్రాహ్మణకపణద్ధికయాచకానం సన్తప్పనవసేన పుఞ్ఞాని న కరోతి. ఉభయత్థాతి ఉభయస్మిం లోకే, ఉభయస్మిం వా అత్థేతి విగ్గహోతి దస్సేన్తో ‘‘ఇధలోకే’’తిఆదిమాహ. ఉభయేనాతి వుత్తమత్థం యోజేత్వా దస్సేతుం ‘‘కథ’’న్తిఆది వుత్తం. యస్మిం ఠానేతి యస్మింయేవ ఠానే. న సోచతీతి సోకహేతూనం తత్థ అభావతో న సోచతి.

అన్ధసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౧౦. అవకుజ్జసుత్తవణ్ణనా

౩౦. దసమే అవకుజ్జపఞ్ఞోతి నిక్కుజ్జపఞ్ఞో. తేనాహ ‘‘అధోముఖపఞ్ఞో’’తి. పుబ్బపట్ఠపనాతి పఠమారమ్భో. సన్నిట్ఠానన్తి కథాపరియోసానం. అప్పనాతి దేసనాయ నిట్ఠాపనం. అనేకే వా అనుసన్ధియోతి యోజేతబ్బం. సమాధి వాతిఆదీసు లోకుత్తరధమ్మా పరమత్థతో సాసనన్తి తదత్థోపాదకసమాధి తస్స ఆదీతి వుత్తో, తదాసన్నత్తా విపస్సనా, తస్స మూలభావేన ఏకదేసత్తా మగ్గో.

సాసనస్స పారిపూరిసుద్ధియో నామ సత్థారా దేసితనియామేనేవ సిద్ధా, తా పనేత్థ కథేన్తస్స వసేన గహేతబ్బాతి దస్సేతుం ‘‘అనూనం కత్వా దేసేన్తీ’’తి, ‘‘నిగ్గణ్ఠిం కత్వా దేసేన్తీ’’తి చ వుత్తం. తత్థ నిజ్జటన్తి నిగ్గుమ్బం అనాకులం. నిగ్గణ్ఠిన్తి గణ్ఠిట్ఠానరహితం సువిఞ్ఞేయ్యం కత్వా.

ఆకిణ్ణానీతి ఆకిరిత్వా సంకిరిత్వా ఠపితానీతి అత్థో. తేనాహ ‘‘పక్ఖిత్తానీ’’తి. ఉచ్ఛఙ్గో వియ ఉచ్ఛఙ్గపఞ్ఞో పుగ్గలో దట్ఠబ్బోతి ఉచ్ఛఙ్గసదిసపఞ్ఞతాయ ఉచ్ఛఙ్గపఞ్ఞో. ఏవం పఞ్ఞా వియ పుగ్గలోపి ఉచ్ఛఙ్గో వియ హోతి, తస్మిం ధమ్మానం అచిరట్ఠానతోతి అధిప్పాయేన వుత్తం. యథా చ ఉచ్ఛఙ్గసదిసా పఞ్ఞా, ఏవం నిక్కుజ్జకుమ్భసదిసా పఞ్ఞా ఏవాతి దట్ఠబ్బా.

సంవిదహనపఞ్ఞాయాతి ‘‘ఏవం కతే ఇదం నామ భవిస్సతీ’’తి ఏవం తంతంఅత్థకిచ్చం సంవిధాతుం సమత్థతాయ విచారణపఞ్ఞాయ రహితో. సేయ్యోతి సేట్ఠో పాసంసో. పుబ్బభాగపటిపదన్తి చిత్తవిసుద్ధిఆదికం అరియమగ్గస్స అధిగమాయ పుబ్బభాగపటిపత్తిం.

అవకుజ్జసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

పుగ్గలవగ్గవణ్ణనా నిట్ఠితా.