౬. అపణ్ణకసుత్తవణ్ణనా

౧౬. ఛట్ఠే విరజ్ఝనకిరియా నామ పచ్ఛా సమాదాతబ్బతాయ అపణ్ణకప్పయోగసమాదానా వియ హోతి, అవిరజ్ఝనకిరియా పన పచ్ఛా అసమాదాతబ్బతాయ అనూనాతి తంసమఙ్గిపుగ్గలో అపణ్ణకో, తస్స భావో అపణ్ణకతాతి ఆహ ‘‘అపణ్ణకపటిపదన్తి అవిరద్ధపటిపద’’న్తిఆది. యస్మా సా అధిప్పేతత్థసాధనేన ఏకంసికా వట్టతో నియ్యానావహా, తత్థ చ యుత్తియుత్తా అసారాపగతా అవిరుద్ధతాయ అపచ్చనీకా అనులోమికా అనుధమ్మభూతా చ, తస్మా వుత్తం ‘‘ఏకంసపటిపద’’న్తిఆది. న తక్కగ్గాహేన వా నయగ్గాహేన వాతి తక్కగ్గాహేన వా పటిపన్నో న హోతి నయగ్గాహేన వా అపణ్ణకపటిపదం పటిపన్నో. తత్థ తక్కగ్గాహేన వాతి ఆచరియం అలభిత్వా ‘‘ఏవం మే సుగతి, నిబ్బానం వా భవిస్సతీ’’తి అత్తనో తక్కగ్గహణమత్తేన. నయగ్గాహేనాతి పచ్చక్ఖతో అదిస్వా నయతో అనుమానతో గహణేన. ఏవం గహేత్వా పటిపన్నోతి తక్కమత్తేన, నయగ్గాహేన వా పటిపన్నో. పణ్డితసత్థవాహో వియ సమ్పత్తీహి న పరిహాయతీతి యోజనా.

యం సన్ధాయ వుత్తన్తి పరిహానఞ్చ అపరిహానఞ్చ సన్ధాయ జాతకే (జా. ౧.౧.౧) వుత్తం. అయం పనేత్థ గాథాయ అత్థయోజనా – అపణ్ణకం ఠానం అవిరద్ధకారణం నియ్యానికకారణం ఏకే బోధిసత్తప్పముఖా పణ్డితమనుస్సా గణ్హింసు. యే పన తే బాలసత్థవాహపుత్తప్పముఖా తక్కికా ఆహు, తే దుతియం సాపరాధం అనేకంసికం ఠానం అనియ్యానికం కారణం అగ్గహేసుం, తే కణ్హపటిపదం పటిపన్నా. తత్థ సుక్కపటిపదా అపరిహానిపటిపదా, కణ్హపటిపదా పరిహానిపటిపదా, తస్మా యే సుక్కపటిపదం పటిపన్నా, తే అపరిహీనా సోత్థిభావం పత్తా. యే పన కణ్హపటిపదం పటిపన్నా, తే పరిహీనా అనయబ్యసనం ఆపన్నాతి ఇమమత్థం భగవా అనాథపిణ్డికస్స గహపతినో వత్వా ఉత్తరి ఇదమాహ ‘‘ఏతదఞ్ఞాయ మేధావీ, తం గణ్హే యదపణ్ణక’’న్తి.

తత్థ ఏతదఞ్ఞాయ మేధావీతి మేధాతి లద్ధనామాయ విసుద్ధాయ ఉత్తమాయ పఞ్ఞాయ సమన్నాగతో కులపుత్తో ఏతం అపణ్ణకం ఠానం దుతియఞ్చాతి ద్వీసు అతక్కగ్గాహతక్కగ్గాహసఙ్ఖాతేసు ఠానేసు గుణదోసం వుద్ధిహానిం అత్థానత్థం ఞత్వాతి అత్థో. తం గణ్హే యదపణ్ణకన్తి యం అపణ్ణకం ఏకంసికం సుక్కపటిపదాఅపరిహానియపటిపదాసఙ్ఖాతం నియ్యానికకారణం, తదేవ గణ్హేయ్య. కస్మా? ఏకంసికాదిభావతోయేవ. ఇతరం పన న గణ్హేయ్య. కస్మా? అనేకంసికాదిభావతోయేవ.

యవన్తి తాయ సత్తా అమిస్సితాపి సమానజాతితాయ మిస్సితా వియ హోన్తీతి యోని. సా పన అత్థతో అణ్డాదిఉప్పత్తిట్ఠానవిసిట్ఠో ఖన్ధానం భాగసో పవత్తివిసేసోతి ఆహ ‘‘ఖన్ధకోట్ఠాసో యోని నామా’’తి. కారణం యోని నామ, యోనీతి తం తం ఫలం అనుపచితఞాణసమ్భారేహి దురవగాధభేదతాయ మిస్సితం వియ హోతీతి. యతో ఏకత్తనయేన సో ఏవాయన్తి బాలానం మిచ్ఛాగాహో. పస్సావమగ్గో యోని నామ యవన్తి తాయ సత్తా యోనిసమ్బన్ధేన మిస్సితా హోన్తీతి. పగ్గహితా అనుట్ఠానేన, పునప్పునం ఆసేవనాయ పరిపుణ్ణా.

‘‘చక్ఖుతోపీ’’తిఆదిమ్హి పన చక్ఖువిఞ్ఞాణాదివీథీసు తదనుగతమనోవిఞ్ఞాణవీథీసు చ కిఞ్చాపి కుసలాదీనం పవత్తి అత్థి, కామాసవాదయో ఏవ పన వణతో యూసం వియ పగ్ఘరనకఅసుచిభావేన సన్దన్తి, తస్మా తే ఏవ ‘‘ఆసవా’’తి వుచ్చన్తి. తత్థ హి పగ్ఘరనకఅసుచిమ్హి ఆసవసద్దో నిరుళ్హోతి. ధమ్మతో యావ గోత్రభూతి తతో పరం మగ్గఫలేసు అప్పవత్తనతో వుత్తం. ఏతే హి ఆరమ్మణకరణవసేన ధమ్మే గచ్ఛన్తా తతో పరం న గచ్ఛన్తి. నను తతో పరం భవఙ్గాదీనిపి గచ్ఛన్తీతి చే? న, తేసమ్పి పుబ్బే ఆలమ్బితేసు లోకియధమ్మేసు సాసవభావేన అన్తోగధత్తా తతో పరతాభావతో. ఏత్థ చ గోత్రభువచనేన గోత్రభువోదానఫలసమాపత్తిపురేచారికపరికమ్మాని వుత్తానీతి వేదితబ్బాని. పఠమమగ్గపురేచారికమేవ వా గోత్రభు అవధినిదస్సనభావేన గహితం, తతో పరం పన మగ్గఫలసమానతాయ అఞ్ఞేసు మగ్గేసు మగ్గవీథియం సమాపత్తివీథీయం నిరోధానన్తరఞ్చ పవత్తమానేసు ఫలేసు నిబ్బానే చ ఆసవానం పవత్తి నివారితాతి వేదితబ్బం. సవన్తీతి గచ్ఛన్తి, ఆరమ్మణకరణవసేన పవత్తన్తీతి అత్థో. అవధిఅత్థో ఆ-కారో, అవధి చ మరియాదాభివిధిభేదతో దువిధో. తత్థ మరియాదం కిరియం బహి కత్వా పవత్తతి యథా ‘‘ఆపాటలీపుత్తం వుట్ఠో దేవో’’తి. అభివిధి పన కిరియం బ్యాపేత్వా పవత్తతి యథా ‘‘ఆభవగ్గం భగవతో యసో పవత్తతీ’’తి. అభివిధిఅత్థో చాయమా-కారో ఇధ గహితోతి వుత్తం ‘‘అన్తోకరణత్థో’’తి.

మదిరాదయోతి ఆది-సద్దేన సిన్ధవకాదమ్బరికాపోతికాదీనం సఙ్గహో దట్ఠబ్బో. చిరపారివాసియట్ఠో చిరపరివుట్ఠతా పురాణభావో. అవిజ్జా నాహోసీతిఆదీతి ఏత్థ ఆది-సద్దేన ‘‘పురిమా, భిక్ఖవే, కోటి న పఞ్ఞాయతి భవతణ్హాయా’’తి (అ. ని. ౧౦.౬౨) ఇదం సుత్తం సఙ్గహితం. అవిజ్జాసవభవాసవానం చిరపరివుట్ఠతాయ దస్సితాయ తబ్భావభావినో కామాసవస్స చిరపరివుట్ఠతా దస్సితావ హోతి. అఞ్ఞేసు చ యథావుత్తే ధమ్మే ఓకాసఞ్చ ఆరమ్మణం కత్వా పవత్తమానేసు మానాదీసు విజ్జమానేసు అత్తత్తనియాదిగ్గాహవసేన అభిబ్యాపనం మదకరణవసేన ఆసవసదిసతా చ ఏతేసంయేవ, న అఞ్ఞేసన్తి ఏతేస్వేవ ఆసవసద్దో నిరుళ్హోతి దట్ఠబ్బో. ఆయతం అనాదికాలికత్తా. పసవన్తీతి ఫలన్తి. న హి కిఞ్చి సంసారదుక్ఖం అత్థి, యం ఆసవేహి వినా ఉప్పజ్జేయ్య. పురిమాని చేత్థాతి ఏతేసు చతూసు అత్థవికప్పేసు పురిమాని తీణి. యత్థాతి యేసు సుత్తాభిధమ్మప్పదేసేసు. తత్థ యుజ్జన్తి కిలేసేసుయేవ యథావుత్తస్స అత్థత్తయస్స సమ్భవతో. పచ్ఛిమం కమ్మేపీతి పచ్ఛిమం ‘‘ఆయతం వా సంసారదుక్ఖం సవన్తి పసవన్తీ’’తి వుత్తనిబ్బచనం కమ్మేపి యుజ్జతి దుక్ఖప్పసవనస్స కిలేసకమ్మసాధారణత్తా.

దిట్ఠధమ్మా వుచ్చన్తి పచ్చక్ఖభూతా ఖన్ధా, దిట్ఠధమ్మే భవా దిట్ఠధమ్మికా. వివాదమూలభూతాతి వివాదస్స మూలకారణభూతా కోధూపనాహమక్ఖపలాసఇస్సామచ్ఛరియమాయాసాఠేయ్యథమ్భసారమ్భమానాతిమానా. యేన దేవూపపత్యస్సాతి యేన కమ్మకిలేసప్పకారేన ఆసవేన దేవేసు ఉపపత్తి నిబ్బత్తి అస్స మయ్హన్తి సమ్బన్ధో. గన్ధబ్బో వా విహఙ్గమో ఆకాసచారీ అస్సన్తి విభత్తిం విపరిణామేత్వా యోజేతబ్బం. ఏత్థ చ యక్ఖగన్ధబ్బవినిముత్తా సబ్బా దేవతా దేవగ్గహణేన గహితా. నళో వుచ్చతి మూలం, తస్మా వినళీకతాతి విగతనళా విగతమూలా కతాతి అత్థో. అవసేసా చ అకుసలా ధమ్మాతి అకుసలకమ్మతో అవసేసా అకుసలా ధమ్మా ఆసవాతి ఆగతాతి సమ్బన్ధో.

పటిఘాతాయాతి పటిసేధనాయ. పరూపవాద…పే… ఉపద్దవాతి ఇదం యది భగవా సిక్ఖాపదం న పఞ్ఞాపేయ్య, తతో అసద్ధమ్మప్పటిసేవనఅదిన్నాదానపాణాతిపాతాదిహేతు యే ఉప్పజ్జేయ్యుం పరూపవాదాదయో దిట్ఠధమ్మికా నానప్పకారా అనత్థా, యే చ తన్నిమిత్తమేవ నిరయాదీసు నిబ్బత్తస్స పఞ్చవిధబన్ధనకమ్మకారణాదివసేన మహాదుక్ఖానుభవాదిప్పకారా అనత్థా, తే సన్ధాయ వుత్తం.

తే పనేతేతి ఏతే కామరాగాదికిలేసతేభూమకకమ్మపరూపవాదాదిఉప్పద్దవప్పకారా ఆసవా. యత్థాతి యస్మిం వినయాదిపాళిప్పదేసే. యథాతి యేన దువిధాదిప్పకారేన అవసేసేసు చ సుత్తన్తేసు తిధా ఆగతాతి సమ్బన్ధో. నిరయం గమేన్తీతి నిరయగామినియా. ఛక్కనిపాతేతి ఛక్కనిపాతే ఆహునేయ్యసుత్తే (అ. ని. ౬.౫౮). తత్థ హి ఆసవా ఛధా ఆగతా.

సరసభేదోతి ఖణికనిరోధో. ఖీణాకారోతి అచ్చన్తాయ ఖీణతా. ఆసవా ఖీయన్తి పహీయన్తి ఏతేనాతి ఆసవక్ఖయో, మగ్గో. ఆసవానం ఖయన్తే ఉప్పజ్జనతో ఆసవక్ఖయో, ఫలం. ఆసవక్ఖయేన పత్తబ్బతో ఆసవా ఖీయన్తి ఏత్థాతి ఆసవక్ఖయో, నిబ్బానం. విసుద్ధిమగ్గే (విసుద్ధి. ౨.౫౫౭-౫౬౦) విత్థారితో, తస్మా తత్థ, తం సంవణ్ణనాయ చ వుత్తనయేన వేదితబ్బో.

తథాతి ఇమినా విసుద్ధిమగ్గే విత్థారితతం ఉపసంహరతి. కుసలప్పవత్తిం ఆవరన్తి నివారేన్తీతి ఆవరణీయా. పురిమప్పవత్తివసేనాతి నిద్దోక్కమనతో పుబ్బే కమ్మట్ఠానస్స పవత్తివసేన. ఠపేత్వాతి హత్థగతం కిఞ్చి ఠపేన్తో వియ కమ్మట్ఠానం సతిసమ్పజఞ్ఞవసేన ఠపేత్వా కమ్మట్ఠానమేవ మనసికరోన్తో నిద్దం ఓక్కమతి, ఝానసమాపన్నో వియ యథాపరిచ్ఛిన్నేనేవ కాలేన పబుజ్ఝమానో కమ్మట్ఠానం ఠపితట్ఠానే గణ్హన్తోయేవ పబుజ్ఝతి నామ. తేన వుత్తం ‘‘తస్మా…పే… నామ హోతీ’’తి. మూలకమ్మట్ఠానేతి ఆదితో పట్ఠాయ పరిహరియమానకమ్మట్ఠానే. పరిగ్గహకమ్మట్ఠానవసేనాతి సయనం ఉపగచ్ఛన్తేన పరిగ్గహమానకమ్మట్ఠానమనసికారవసేన. సో పన ధాతుమనసికారవసేన ఇచ్ఛితబ్బోతి దస్సేతుం ‘‘అయం హీ’’తిఆది వుత్తం.

అపణ్ణకసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.