౨. రథకారవగ్గో

౧. ఞాతసుత్తవణ్ణనా

౧౧. దుతియస్స పఠమే ఞాతోయేవ పఞ్ఞాతోతి ఆహ ‘‘ఞాతో పఞ్ఞాతో’’తి. కస్స అననులోమికేతి ఆహ ‘‘సాసనస్సా’’తి, సాసనస్స అననులోమికే అప్పతిరూపేతి అత్థో. ఇదాని అననులోమికసద్దస్స నిబ్బచనం దస్సేన్తో ‘‘న అనులోమేతీతి అననులోమిక’’న్తి ఆహ. సాసనస్సాతి వా సాసనన్తి అత్థో. సాసనం న అనులోమేతీతి అననులోమికన్తి ఏవమేత్థ సమ్బన్ధో దట్ఠబ్బో. సభాగవిసభాగన్తి లిఙ్గతో సభాగవిసభాగం. ‘‘వియపుగ్గలే’’తి ఆహాతి లిఙ్గసభాగేహి అవిసేసేత్వా ఆహ. ఉమ్మాదం పాపుణీతి సో కిర సీలం అధిట్ఠాయ పిహితద్వారగబ్భే సయనపిట్ఠే నిసీదిత్వా భరియం ఆరబ్భ మేత్తం భావేన్తో మేత్తాముఖేన ఉప్పన్నేన రాగేన అన్ధీకతో భరియాయ సన్తికం గన్తుకామో ద్వారం అసల్లక్ఖేత్వా భిత్తిం భిన్దిత్వాపి నిక్ఖమితుకామతాయ భిత్తిం పహరన్తో సబ్బరత్తిం భిత్తియుద్ధమకాసి. సేసమేత్థ సువిఞ్ఞేయ్యమేవ.

ఞాతసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౨. సారణీయసుత్తవణ్ణనా

౧౨. దుతియే చతుపారిసుద్ధిసీలమ్పి పబ్బజ్జానిస్సితమేవాతి ఇమినా పబ్బజ్జూపగతసమనన్తరమేవ చతుపారిసుద్ధిసీలమ్పి సమాదిన్నమేవ హోతీతి దస్సేతి. మగ్గసన్నిస్సితానేవ హోన్తీతి మగ్గాధిగమత్థాయ పటిపజ్జితబ్బత్తా కసిణపరికమ్మాదీని మగ్గసన్నిస్సితానేవ హోన్తి, తస్మా మగ్గగ్గహణేనేవ తేసమ్పి గహణం వేదితబ్బం, తేహి వినా మగ్గాధిగమస్స అసమ్భవతోతి అధిప్పాయో.

అగ్గమగ్గాధిగమేన అసమ్మోహప్పటివేధస్స సిఖాపత్తత్తా మగ్గధమ్మేసు వియ ఫలధమ్మేసుపి సాతిసయో అసమ్మోహోతి ‘‘సయం అభిఞ్ఞా’’తి వుత్తం, సామం జానిత్వాతి అత్థో. తథా జాననా పనస్స సచ్ఛికరణం అత్తపచ్చక్ఖకిరియాతి ‘‘సచ్ఛికత్వా’’తి వుత్తం. తేనాహ ‘‘అత్తనావ అభివిసిట్ఠాయ పఞ్ఞాయ పచ్చక్ఖం కత్వా’’తి. తథా సచ్ఛికిరియా చస్స అత్తని పటిలాభోతి ‘‘ఉపసమ్పజ్జా’’తి వుత్తన్తి ఆహ ‘‘పటిలభిత్వా’’తి.

సారణీయసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౩. ఆసంససుత్తవణ్ణనా

౧౩. తతియే సన్తోతి ఏత్థ సన్త-సద్దో ‘‘దీఘం సన్తస్స యోజన’’న్తిఆదీసు (ధ. ప. ౬౦) కిలన్తభావే ఆగతో. ‘‘అయఞ్చ వితక్కో, అయఞ్చ విచారో సన్తో హోన్తి సమితా’’తిఆదీసు (విభ. ౫౭౬) నిరుద్ధభావే. ‘‘అధిగతో ఖో మ్యాయం ధమ్మో, గమ్భీరో దుద్దసో దురనుబోధో సన్తో పణీతో’’తిఆదీసు (దీ. ని. ౨.౬౭; మ. ని. ౧.౨౮౧; సం. ని. ౧.౧౭౨; మహావ. ౭-౮) సన్తఞాణగోచరతాయం. ‘‘ఉపసన్తస్స సదా సతిమతో’’తిఆదీసు (ఉదా. ౨౭) కిలేసవూపసమే. ‘‘సన్తో హవే సబ్భి పవేదయన్తీ’’తిఆదీసు (ధ. ప. ౧౫౧) సాధూసు. ‘‘పఞ్చిమే, భిక్ఖవే, మహాచోరా సన్తో సంవిజ్జమానా’’తిఆదీసు (పారా. ౧౯౫) అత్థిభావే. ఇధాపి అత్థిభావేయేవాతి ఆహ ‘‘సన్తోతి అత్థి ఉపలబ్భన్తీ’’తి. తత్థ అత్థీతి లోకసఙ్కేతవసేన సంవిజ్జన్తి. అత్థిభావో హేత్థ పుగ్గలసమ్బన్ధేన వుత్తత్తా లోకసమఞ్ఞావసేనేవ వేదితబ్బో, న పరమత్థవసేన. అత్థీతి చేతం నిపాతపదం దట్ఠబ్బం ‘‘అత్థి ఇమస్మిం కాయే కేసా’’తిఆదీసు (మ. ని. ౧.౧౧౦) వియ.

సంవిజ్జమానాతి ఉపలబ్భమానా. యఞ్హి సంవిజ్జతి, తం ఉపలబ్భతి. తేనాహ ‘‘సంవిజ్జమానాతి తస్సేవ వేవచన’’న్తి. అనాసోతి పత్థనారహితో. తేనాహ ‘‘అపత్థనో’’తి. ఆసంసతి పత్థేతీతి ఆసంసో. వేణువేత్తాదివిలీవేహి సుప్పాదిభాజనకారకా విలీవకారకా. మిగమచ్ఛాదీనం నిసాదనతో నేసాదా, మాగవికమచ్ఛబన్ధాదయో. రథేసు చమ్మేన నహనకరణతో రథకారా, ధమ్మకారా. పుఇతి కరీసస్స నామం, తం కుసేన్తి అపనేన్తీతి పుక్కుసా, పుప్ఫచ్ఛడ్డకా.

దుబ్బణ్ణోతి విరూపో. ఓకోటిమకోతి ఆరోహాభావేన హేట్ఠిమకో, రస్సకాయోతి అత్థో. తేనాహ ‘‘లకుణ్డకో’’తి. లకు వియ ఘటికా వియ డేతి పవత్తతీతి హి లకుణ్డకో, రస్సో. కణతి నిమీలతీతి కాణో. తం పనస్స నిమీలనం ఏకేన అక్ఖినా ద్వీహిపి చాతి ఆహ ‘‘ఏకక్ఖికాణో వా ఉభయక్ఖికాణో వా’’తి. కుణనం కుణో, హత్థవేకల్లం. తం ఏతస్స అత్థీతి కుణీ. ఖఞ్జో వుచ్చతి పాదవికలో. హేట్ఠిమకాయసఙ్ఖాతో సరీరస్స పక్ఖో పదేసో హతో అస్సాతి పక్ఖహతో. తేనాహ ‘‘పీఠసప్పీ’’తి. పదీపే పదీపనే ఏతబ్బం నేతబ్బన్తి పదీపేయ్యం, తేలాదిఉపకరణం.

ఆసం న కరోతీతి రజ్జాభిసేకే కనిట్ఠో పత్థనం న కరోతి జేట్ఠే సతి కనిట్ఠస్స అనధికారత్తా. అభిసేకం అరహతీతి అభిసేకారహో, న అభిసేకారహో కాణకుణిఆదిదోససమన్నాగతో.

సీలస్స దుట్ఠు నామ నత్థి, తస్మా అభావత్థో ఇధ దు-సద్దోతి ఆహ ‘‘నిస్సీలో’’తి. ‘‘పాపం పాపేన సుకర’’న్తిఆదీసు (ఉదా. ౪౮; చూళవ. ౩౪౩) వియ పాప-సద్దో నిహీనపరియాయోతి ఆహ ‘‘లామకధమ్మో’’తి. సీలవిపత్తియా వా దుస్సీలో. దిట్ఠివిపత్తియా పాపధమ్మో. కాయవాచాసంవరభేదేన వా దుస్సీలో, మనోసంవరభేదేన, సతిసంవరాదిభేదేన వా పాపధమ్మో. అసుద్ధప్పయోగతాయ దుస్సీలో, అసుద్ధాసయతాయ పాపధమ్మో. కుసలసీలవిరహేన దుస్సీలో, అకుసలసీలసమన్నాగమేన పాపధమ్మో. అసుచీహీతి అపరిసుద్ధేహి. సఙ్కాహి సరితబ్బసమాచారోతి ‘‘ఇమస్స మఞ్ఞే ఇదం కమ్మ’’న్తి ఏవం పరేహి సఙ్కాయ సరితబ్బసమాచారో. తేనాహ ‘‘కిఞ్చిదేవా’’తిఆది. అత్తనాయేవ వా సఙ్కాహి సరితబ్బసమాచారోతి ఏతేనపి కమ్మసాధనతంయేవ సఙ్కస్సరసద్దస్స దస్సేతి. అత్తనో సఙ్కాయ పరేసం సమాచారకిరియం సరతి ఆసఙ్కతి విధావతీతిపి సఙ్కస్సరసమాచారోతి ఏవమేత్థ కత్తుసాధనతాపి దట్ఠబ్బా. తస్స హి ద్వే తయో జనే కథేన్తే దిస్వా ‘‘మమ దోసం మఞ్ఞే కథేన్తీ’’తి తేసం సమాచారం సఙ్కాయ సరతి ధావతి.

ఏవంపటిఞ్ఞోతి సలాకగ్గహణాదీసు ‘‘కిత్తకా విహారే సమణా’’తి గణనాయ ఆరద్ధాయ ‘‘అహమ్పి సమణో, అహమ్పి సమణో’’తి పటిఞ్ఞం దత్వా సలాకగ్గహణాదీని కరోతీతి సమణో అహన్తి ఏవంసమణప్పటిఞ్ఞో. సుమ్భకపత్తధరేతి మత్తికాపత్తధరే. పూతినా కమ్మేనాతి సంకిలిట్ఠకమ్మేన, నిగ్గుణతాయ వా గుణసారవిరహితత్తా అన్తోపూతి. కసమ్బుకచవరో జాతో సఞ్జాతో అస్సాతి కసమ్బుజాతోతి ఆహ ‘‘సఞ్జాతరాగాదికచవరో’’తి. అథ వా కసమ్బు వుచ్చతి తిన్తకుణపకసటం ఉదకం, ఇమస్మిఞ్చ సాసనే దుస్సీలో నామ జిగుచ్ఛనీయత్తా తిన్తకుణపఉదకసదిసో, తస్మా కసమ్బు వియ జాతోతి కసమ్బుజాతో. లోకుత్తరధమ్మఉపనిస్సయస్స నత్థితాయాతి యత్థ పతిట్ఠితేన సక్కా భవేయ్య అరహత్తం లద్ధుం, తస్సా పతిట్ఠాయ భిన్నత్తా వుత్తం. మహాసీలస్మిం పరిపూరకారితాయాతి యత్థ పతిట్ఠితేన సక్కా భవేయ్య అరహత్తం పాపుణితుం, తస్మిం పరిపూరకారితాయ.

ఆసంససుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౪. చక్కవత్తిసుత్తవణ్ణనా

౧౪. చతుత్థే చతూహి సఙ్గహవత్థూహీతి దానపియవచనఅత్థచరియాసమానత్తతాసఙ్ఖాతేహి చతూహి సఙ్గహకారణేహి. చక్కం వత్తేతీతి ఆణాచక్కం పవత్తేతి. చక్కన్తి వా ఇధ రతనచక్కం వేదితబ్బం. అయఞ్హి చక్కసద్దో సమ్పత్తియం, లక్ఖణే, రథఙ్గే, ఇరియాపథే, దానే, రతనధమ్మఖురచక్కాదీసు చ దిస్సతి. ‘‘చత్తారిమాని, భిక్ఖవే, చక్కాని, యేహి సమన్నాగతానం దేవమనుస్సాన’’న్తిఆదీసు (అ. ని. ౪.౩౧) హి సమ్పత్తియం దిస్సతి. ‘‘పాదతలేసు చక్కాని జాతానీ’’తి (దీ. ని. ౨.౩౫; ౩.౨౦౪) ఏత్థ లక్ఖణే. ‘‘చక్కంవ వహతో పద’’న్తి (ధ. ప. ౧) ఏత్థ రథఙ్గే. ‘‘చతుచక్కం నవద్వార’’న్తి (సం. ని. ౧.౨౯) ఏత్థ ఇరియాపథే. ‘‘దదం భుఞ్జ మా చ పమాదో, చక్కం వత్తయ సబ్బపాణిన’’న్తి (జా. ౧.౭.౧౪౯) ఏత్థ దానే. ‘‘దిబ్బం చక్కరతనం పాతురహోసీ’’తి (దీ. ని. ౨.౨౪౩) ఏత్థ రతనచక్కే. ‘‘మయా పవత్తితం చక్క’’న్తి (సు. ని. ౫౬౨) ఏత్థ ధమ్మచక్కే. ‘‘ఇచ్ఛాహతస్స పోసస్స, చక్కం భమతి మత్థకే’’తి (జా. ౧.౫.౧౦౩) ఏత్థ ఖురచక్కే. ‘‘ఖురపరియన్తేన చక్కేనా’’తి (దీ. ని. ౧.౧౬౬) ఏత్థ పహరణచక్కే. ‘‘అసనివిచక్క’’న్తి (దీ. ని. ౩.౬౧) ఏత్థ అసనిమణ్డలే. ఇధ పనాయం రతనచక్కే దట్ఠబ్బో.

కిత్తావతా పనాయం చక్కవత్తీ నామ హోతి? ఏకఙ్గులద్వఙ్గులమత్తమ్పి చక్కరతనం ఆకాసం అబ్భుగ్గన్త్వా పవత్తతి. సబ్బచక్కవత్తీనఞ్హి నిసిన్నాసనతో ఉట్ఠహిత్వా చక్కరతనసమీపం గన్త్వా హత్థిసోణ్డసదిసపనాళిం సువణ్ణభిఙ్గారం ఉక్ఖిపిత్వా ఉదకేన అబ్భుక్కిరిత్వా ‘‘అభివిజినాతు భవం చక్కరతన’’న్తి వచనసమనన్తరమేవ వేహాసం అబ్భుగ్గన్త్వా చక్కరతనం పవత్తతీతి. యస్స పవత్తిసమకాలమేవ, సో రాజా చక్కవత్తీ నామ హోతి.

ధమ్మోతి దసకుసలకమ్మపథధమ్మో, దసవిధం వా చక్కవత్తివత్తం. దసవిధే వా కుసలధమ్మే అగరహితే వా రాజధమ్మే నియుత్తోతి ధమ్మికో. తేన చ ధమ్మేన సకలలోకం రఞ్జేతీతి ధమ్మరాజా. ధమ్మేన వా లద్ధరజ్జత్తా ధమ్మరాజా. చక్కవత్తీహి ధమ్మేన ఞాయేన రజ్జం అధిగచ్ఛతి, న అధమ్మేన. దసవిధేన చక్కవత్తివత్తేనాతి దసప్పభేదేన చక్కవత్తీనం వత్తేన.

కిం పన తం దసవిధం చక్కవత్తివత్తన్తి? వుచ్చతే –

‘‘కతమం పన తం, దేవ, అరియం చక్కవత్తివత్తన్తి? తేన హి త్వం, తాత, ధమ్మంయేవ నిస్సాయ ధమ్మం సక్కరోన్తో ధమ్మం గరుం కరోన్తో ధమ్మం మానేన్తో ధమ్మం పూజేన్తో ధమ్మం అపచాయమానో ధమ్మద్ధజో ధమ్మకేతు ధమ్మాధిపతేయ్యో ధమ్మికం రక్ఖావరణగుత్తిం సంవిదహస్సు అన్తోజనస్మిం బలకాయస్మిం ఖత్తియేసు అనుయన్తేసు బ్రాహ్మణగహపతికేసు నేగమజానపదేసు సమణబ్రాహ్మణేసు మిగపక్ఖీసు. మా చ తే, తాత, విజితే అధమ్మకారో పవత్తిత్థ. యే చ తే, తాత, విజితే అధనా అస్సు, తేసఞ్చ ధనమనుప్పదేయ్యాసి. యే చ తే, తాత, విజితే సమణబ్రాహ్మణా మదప్పమాదా పటివిరతా ఖన్తిసోరచ్చే నివిట్ఠా ఏకమత్తానం దమేన్తి, ఏకమత్తానం సమేన్తి, ఏకమత్తానం పరినిబ్బాపేన్తి. తే కాలేన కాలం ఉపసఙ్కమిత్వా పరిపుచ్ఛేయ్యాసి పరిగ్గణ్హేయ్యాసి – ‘కిం, భన్తే, కుసలం కిం అకుసలం, కిం సావజ్జం కిం అనవజ్జం, కిం సేవితబ్బం కిం న సేవితబ్బం, కిం మే కరియమానం దీఘరత్తం అహితాయ దుక్ఖాయ అస్స, కిం వా పన మే కరియమానం దీఘరత్తం హితాయ సుఖాయ అస్సా’తి. తేసం సుత్వా యం అకుసలం, తం అభినివజ్జేయ్యాసి, యం కుసలం, తం సమాదాయ వత్తేయ్యాసి. ఇదం ఖో, తాత, తం అరియం చక్కవత్తివత్త’’న్తి –

ఏవం చక్కవత్తిసుత్తే (దీ. ని. ౩.౮౪) ఆగతనయేన అన్తోజనస్మిం బలకాయే ఏకం, ఖత్తియేసు ఏకం, అనుయన్తేసు ఏకం, బ్రాహ్మణగహపతికేసు ఏకం, నేగమజానపదేసు ఏకం, సమణబ్రాహ్మణేసు ఏకం, మిగపక్ఖీసు ఏకం, అధమ్మకారప్పటిక్ఖేపో ఏకం, అధనానం ధనానుప్పదానం ఏకం, సమణబ్రాహ్మణే ఉపసఙ్కమిత్వా పఞ్హపుచ్ఛనం ఏకన్తి ఏవమేవం తం చక్కవత్తివత్తం దసవిధం హోతి. గహపతికే పన పక్ఖిజాతే చ విసుం కత్వా గణ్హన్తస్స ద్వాదసవిధం హోతి.

అఞ్ఞథా వత్తితుం అదేన్తో సో ధమ్మో అధిట్ఠానం ఏతస్సాతి తదధిట్ఠానం. తేన తదధిట్ఠానేన చేతసా. సక్కరోన్తోతి ఆదరకిరియావసేన కరోన్తో. తేనాహ ‘‘యథా’’తిఆది. గరుం కరోన్తోతి పాసాణచ్ఛత్తం వియ గరుకరణవసేన గరుం కరోన్తో. తేనేవాహ ‘‘తస్మిం గారవుప్పత్తియా’’తి. ధమ్మాధిపతిభూతాగతభావేనాతి ఇమినా యథావుత్తధమ్మస్స జేట్ఠకభావేన పురిమతరం అత్తభావేసు సక్కచ్చం సముపచితభావం దస్సేతి. ధమ్మవసేనేవ చ సబ్బకిరియానం కరణేనాతి ఏతేన ఠాననిసజ్జాదీసు యథావుత్తధమ్మనిన్నపోణపబ్భారభావం దస్సేతి. అస్సాతి రక్ఖావరణగుత్తియా. పరం రక్ఖన్తోతి అఞ్ఞం దిట్ఠధమ్మికాదిఅనత్థతో రక్ఖన్తో. తేనేవ పరరక్ఖసాధనేన ఖన్తిఆదిగుణేన అత్తానం తతో ఏవ రక్ఖతి. మేత్తచిత్తతాతి మేత్తచిత్తతాయ. నివాసనపారుపనగేహాదీని సీతుణ్హాదిప్పటిబాహనేన ఆవరణం.

అన్తోజనస్మిన్తి అబ్భన్తరభూతే పుత్తదారాదిజనే. సీలసంవరే పతిట్ఠాపేన్తోతి ఇమినా రక్ఖం దస్సేతి. వత్థగన్ధమాలాదీని చస్స దదమానోతి ఇమినా ఆవరణం, ఇతరేన గుత్తిం. సమ్పదానేనపీతి పి-సద్దేన సీలసంవరేసు పతిట్ఠాపనాదీనం సమ్పిణ్డేతి. ఏస నయో పరేసుపి పి-సద్దగ్గహణే. నిగమో నివాసో ఏతేసన్తి నేగమా. ఏవం జానపదాతి ఆహ ‘‘తథా నిగమవాసినో’’తిఆదినా.

రక్ఖావరణగుత్తియా కాయకమ్మాదీసు సంవిదహనం ఠపనం నామ తదుపదేసోయేవాతి వుత్తం ‘‘కథేత్వా’’తి. ఏతేసూతి పాళియం వుత్తేసు సమణాదీసు. పటివత్తేతుం న సక్కా ఖీణానం కిలేసానం పున అనుప్పజ్జనతో. సేసమేత్థ సువిఞ్ఞేయ్యమేవ.

చక్కవత్తిసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౫. సచేతనసుత్తవణ్ణనా

౧౫. పఞ్చమే ఇసయో పతన్తి సన్నిపతన్తి ఏత్థాతి ఇసిపతనన్తి ఆహ ‘‘బుద్ధపచ్చేకబుద్ధసఙ్ఖాతాన’’న్తిఆది. సబ్బూపకరణాని సజ్జేత్వాతి సబ్బాని రుక్ఖస్స ఛేదనతచ్ఛనాదిసాధనాని ఉపకరణాని రఞ్ఞా ఆణత్తదివసేయేవ సజ్జేత్వా. నానా కరీయతి ఏతేనాతి నానాకరణం, నానాభావోతి ఆహ ‘‘నానత్త’’న్తి. నేసన్తి సరలోపేనాయం నిద్దేసోతి ఆహ ‘‘న ఏస’’న్తి. తథా అత్థేసన్తి ఏత్థాపీతి ఆహ ‘‘అత్థి ఏస’’న్తి. పవత్తనత్థం అభిసఙ్ఖరణం అభిసఙ్ఖారో, తస్స గతి వేగసా పవత్తి. తం సన్ధాయాహ ‘‘పయోగస్స గమన’’న్తి.

సగణ్డాతి ఖుద్దానుఖుద్దకగణ్డా. తేనాహ ‘‘ఉణ్ణతోణతట్ఠానయుత్తా’’తి. సకసావాతి సకసటా. తేనాహ ‘‘పూతిసారేనా’’తిఆది. ఏవం గుణపతనేన పతితాతి యథా తం చక్కం నాభిఅరనేమీనం సదోసతాయ న పతిట్ఠాసి, ఏవమేకచ్చే పుగ్గలా కాయవఙ్కాదివసేన సదోసతాయ గుణపతనేన పతితా సకట్ఠానే న తిట్ఠన్తి. ఏత్థ చ ఫరుసవాచాదయోపి అపాయగమనీయా సోతాపత్తిమగ్గేనేవ పహీయన్తీతి దట్ఠబ్బా.

సచేతనసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౬. అపణ్ణకసుత్తవణ్ణనా

౧౬. ఛట్ఠే విరజ్ఝనకిరియా నామ పచ్ఛా సమాదాతబ్బతాయ అపణ్ణకప్పయోగసమాదానా వియ హోతి, అవిరజ్ఝనకిరియా పన పచ్ఛా అసమాదాతబ్బతాయ అనూనాతి తంసమఙ్గిపుగ్గలో అపణ్ణకో, తస్స భావో అపణ్ణకతాతి ఆహ ‘‘అపణ్ణకపటిపదన్తి అవిరద్ధపటిపద’’న్తిఆది. యస్మా సా అధిప్పేతత్థసాధనేన ఏకంసికా వట్టతో నియ్యానావహా, తత్థ చ యుత్తియుత్తా అసారాపగతా అవిరుద్ధతాయ అపచ్చనీకా అనులోమికా అనుధమ్మభూతా చ, తస్మా వుత్తం ‘‘ఏకంసపటిపద’’న్తిఆది. న తక్కగ్గాహేన వా నయగ్గాహేన వాతి తక్కగ్గాహేన వా పటిపన్నో న హోతి నయగ్గాహేన వా అపణ్ణకపటిపదం పటిపన్నో. తత్థ తక్కగ్గాహేన వాతి ఆచరియం అలభిత్వా ‘‘ఏవం మే సుగతి, నిబ్బానం వా భవిస్సతీ’’తి అత్తనో తక్కగ్గహణమత్తేన. నయగ్గాహేనాతి పచ్చక్ఖతో అదిస్వా నయతో అనుమానతో గహణేన. ఏవం గహేత్వా పటిపన్నోతి తక్కమత్తేన, నయగ్గాహేన వా పటిపన్నో. పణ్డితసత్థవాహో వియ సమ్పత్తీహి న పరిహాయతీతి యోజనా.

యం సన్ధాయ వుత్తన్తి పరిహానఞ్చ అపరిహానఞ్చ సన్ధాయ జాతకే (జా. ౧.౧.౧) వుత్తం. అయం పనేత్థ గాథాయ అత్థయోజనా – అపణ్ణకం ఠానం అవిరద్ధకారణం నియ్యానికకారణం ఏకే బోధిసత్తప్పముఖా పణ్డితమనుస్సా గణ్హింసు. యే పన తే బాలసత్థవాహపుత్తప్పముఖా తక్కికా ఆహు, తే దుతియం సాపరాధం అనేకంసికం ఠానం అనియ్యానికం కారణం అగ్గహేసుం, తే కణ్హపటిపదం పటిపన్నా. తత్థ సుక్కపటిపదా అపరిహానిపటిపదా, కణ్హపటిపదా పరిహానిపటిపదా, తస్మా యే సుక్కపటిపదం పటిపన్నా, తే అపరిహీనా సోత్థిభావం పత్తా. యే పన కణ్హపటిపదం పటిపన్నా, తే పరిహీనా అనయబ్యసనం ఆపన్నాతి ఇమమత్థం భగవా అనాథపిణ్డికస్స గహపతినో వత్వా ఉత్తరి ఇదమాహ ‘‘ఏతదఞ్ఞాయ మేధావీ, తం గణ్హే యదపణ్ణక’’న్తి.

తత్థ ఏతదఞ్ఞాయ మేధావీతి మేధాతి లద్ధనామాయ విసుద్ధాయ ఉత్తమాయ పఞ్ఞాయ సమన్నాగతో కులపుత్తో ఏతం అపణ్ణకం ఠానం దుతియఞ్చాతి ద్వీసు అతక్కగ్గాహతక్కగ్గాహసఙ్ఖాతేసు ఠానేసు గుణదోసం వుద్ధిహానిం అత్థానత్థం ఞత్వాతి అత్థో. తం గణ్హే యదపణ్ణకన్తి యం అపణ్ణకం ఏకంసికం సుక్కపటిపదాఅపరిహానియపటిపదాసఙ్ఖాతం నియ్యానికకారణం, తదేవ గణ్హేయ్య. కస్మా? ఏకంసికాదిభావతోయేవ. ఇతరం పన న గణ్హేయ్య. కస్మా? అనేకంసికాదిభావతోయేవ.

యవన్తి తాయ సత్తా అమిస్సితాపి సమానజాతితాయ మిస్సితా వియ హోన్తీతి యోని. సా పన అత్థతో అణ్డాదిఉప్పత్తిట్ఠానవిసిట్ఠో ఖన్ధానం భాగసో పవత్తివిసేసోతి ఆహ ‘‘ఖన్ధకోట్ఠాసో యోని నామా’’తి. కారణం యోని నామ, యోనీతి తం తం ఫలం అనుపచితఞాణసమ్భారేహి దురవగాధభేదతాయ మిస్సితం వియ హోతీతి. యతో ఏకత్తనయేన సో ఏవాయన్తి బాలానం మిచ్ఛాగాహో. పస్సావమగ్గో యోని నామ యవన్తి తాయ సత్తా యోనిసమ్బన్ధేన మిస్సితా హోన్తీతి. పగ్గహితా అనుట్ఠానేన, పునప్పునం ఆసేవనాయ పరిపుణ్ణా.

‘‘చక్ఖుతోపీ’’తిఆదిమ్హి పన చక్ఖువిఞ్ఞాణాదివీథీసు తదనుగతమనోవిఞ్ఞాణవీథీసు చ కిఞ్చాపి కుసలాదీనం పవత్తి అత్థి, కామాసవాదయో ఏవ పన వణతో యూసం వియ పగ్ఘరనకఅసుచిభావేన సన్దన్తి, తస్మా తే ఏవ ‘‘ఆసవా’’తి వుచ్చన్తి. తత్థ హి పగ్ఘరనకఅసుచిమ్హి ఆసవసద్దో నిరుళ్హోతి. ధమ్మతో యావ గోత్రభూతి తతో పరం మగ్గఫలేసు అప్పవత్తనతో వుత్తం. ఏతే హి ఆరమ్మణకరణవసేన ధమ్మే గచ్ఛన్తా తతో పరం న గచ్ఛన్తి. నను తతో పరం భవఙ్గాదీనిపి గచ్ఛన్తీతి చే? న, తేసమ్పి పుబ్బే ఆలమ్బితేసు లోకియధమ్మేసు సాసవభావేన అన్తోగధత్తా తతో పరతాభావతో. ఏత్థ చ గోత్రభువచనేన గోత్రభువోదానఫలసమాపత్తిపురేచారికపరికమ్మాని వుత్తానీతి వేదితబ్బాని. పఠమమగ్గపురేచారికమేవ వా గోత్రభు అవధినిదస్సనభావేన గహితం, తతో పరం పన మగ్గఫలసమానతాయ అఞ్ఞేసు మగ్గేసు మగ్గవీథియం సమాపత్తివీథీయం నిరోధానన్తరఞ్చ పవత్తమానేసు ఫలేసు నిబ్బానే చ ఆసవానం పవత్తి నివారితాతి వేదితబ్బం. సవన్తీతి గచ్ఛన్తి, ఆరమ్మణకరణవసేన పవత్తన్తీతి అత్థో. అవధిఅత్థో ఆ-కారో, అవధి చ మరియాదాభివిధిభేదతో దువిధో. తత్థ మరియాదం కిరియం బహి కత్వా పవత్తతి యథా ‘‘ఆపాటలీపుత్తం వుట్ఠో దేవో’’తి. అభివిధి పన కిరియం బ్యాపేత్వా పవత్తతి యథా ‘‘ఆభవగ్గం భగవతో యసో పవత్తతీ’’తి. అభివిధిఅత్థో చాయమా-కారో ఇధ గహితోతి వుత్తం ‘‘అన్తోకరణత్థో’’తి.

మదిరాదయోతి ఆది-సద్దేన సిన్ధవకాదమ్బరికాపోతికాదీనం సఙ్గహో దట్ఠబ్బో. చిరపారివాసియట్ఠో చిరపరివుట్ఠతా పురాణభావో. అవిజ్జా నాహోసీతిఆదీతి ఏత్థ ఆది-సద్దేన ‘‘పురిమా, భిక్ఖవే, కోటి న పఞ్ఞాయతి భవతణ్హాయా’’తి (అ. ని. ౧౦.౬౨) ఇదం సుత్తం సఙ్గహితం. అవిజ్జాసవభవాసవానం చిరపరివుట్ఠతాయ దస్సితాయ తబ్భావభావినో కామాసవస్స చిరపరివుట్ఠతా దస్సితావ హోతి. అఞ్ఞేసు చ యథావుత్తే ధమ్మే ఓకాసఞ్చ ఆరమ్మణం కత్వా పవత్తమానేసు మానాదీసు విజ్జమానేసు అత్తత్తనియాదిగ్గాహవసేన అభిబ్యాపనం మదకరణవసేన ఆసవసదిసతా చ ఏతేసంయేవ, న అఞ్ఞేసన్తి ఏతేస్వేవ ఆసవసద్దో నిరుళ్హోతి దట్ఠబ్బో. ఆయతం అనాదికాలికత్తా. పసవన్తీతి ఫలన్తి. న హి కిఞ్చి సంసారదుక్ఖం అత్థి, యం ఆసవేహి వినా ఉప్పజ్జేయ్య. పురిమాని చేత్థాతి ఏతేసు చతూసు అత్థవికప్పేసు పురిమాని తీణి. యత్థాతి యేసు సుత్తాభిధమ్మప్పదేసేసు. తత్థ యుజ్జన్తి కిలేసేసుయేవ యథావుత్తస్స అత్థత్తయస్స సమ్భవతో. పచ్ఛిమం కమ్మేపీతి పచ్ఛిమం ‘‘ఆయతం వా సంసారదుక్ఖం సవన్తి పసవన్తీ’’తి వుత్తనిబ్బచనం కమ్మేపి యుజ్జతి దుక్ఖప్పసవనస్స కిలేసకమ్మసాధారణత్తా.

దిట్ఠధమ్మా వుచ్చన్తి పచ్చక్ఖభూతా ఖన్ధా, దిట్ఠధమ్మే భవా దిట్ఠధమ్మికా. వివాదమూలభూతాతి వివాదస్స మూలకారణభూతా కోధూపనాహమక్ఖపలాసఇస్సామచ్ఛరియమాయాసాఠేయ్యథమ్భసారమ్భమానాతిమానా. యేన దేవూపపత్యస్సాతి యేన కమ్మకిలేసప్పకారేన ఆసవేన దేవేసు ఉపపత్తి నిబ్బత్తి అస్స మయ్హన్తి సమ్బన్ధో. గన్ధబ్బో వా విహఙ్గమో ఆకాసచారీ అస్సన్తి విభత్తిం విపరిణామేత్వా యోజేతబ్బం. ఏత్థ చ యక్ఖగన్ధబ్బవినిముత్తా సబ్బా దేవతా దేవగ్గహణేన గహితా. నళో వుచ్చతి మూలం, తస్మా వినళీకతాతి విగతనళా విగతమూలా కతాతి అత్థో. అవసేసా చ అకుసలా ధమ్మాతి అకుసలకమ్మతో అవసేసా అకుసలా ధమ్మా ఆసవాతి ఆగతాతి సమ్బన్ధో.

పటిఘాతాయాతి పటిసేధనాయ. పరూపవాద…పే… ఉపద్దవాతి ఇదం యది భగవా సిక్ఖాపదం న పఞ్ఞాపేయ్య, తతో అసద్ధమ్మప్పటిసేవనఅదిన్నాదానపాణాతిపాతాదిహేతు యే ఉప్పజ్జేయ్యుం పరూపవాదాదయో దిట్ఠధమ్మికా నానప్పకారా అనత్థా, యే చ తన్నిమిత్తమేవ నిరయాదీసు నిబ్బత్తస్స పఞ్చవిధబన్ధనకమ్మకారణాదివసేన మహాదుక్ఖానుభవాదిప్పకారా అనత్థా, తే సన్ధాయ వుత్తం.

తే పనేతేతి ఏతే కామరాగాదికిలేసతేభూమకకమ్మపరూపవాదాదిఉప్పద్దవప్పకారా ఆసవా. యత్థాతి యస్మిం వినయాదిపాళిప్పదేసే. యథాతి యేన దువిధాదిప్పకారేన అవసేసేసు చ సుత్తన్తేసు తిధా ఆగతాతి సమ్బన్ధో. నిరయం గమేన్తీతి నిరయగామినియా. ఛక్కనిపాతేతి ఛక్కనిపాతే ఆహునేయ్యసుత్తే (అ. ని. ౬.౫౮). తత్థ హి ఆసవా ఛధా ఆగతా.

సరసభేదోతి ఖణికనిరోధో. ఖీణాకారోతి అచ్చన్తాయ ఖీణతా. ఆసవా ఖీయన్తి పహీయన్తి ఏతేనాతి ఆసవక్ఖయో, మగ్గో. ఆసవానం ఖయన్తే ఉప్పజ్జనతో ఆసవక్ఖయో, ఫలం. ఆసవక్ఖయేన పత్తబ్బతో ఆసవా ఖీయన్తి ఏత్థాతి ఆసవక్ఖయో, నిబ్బానం. విసుద్ధిమగ్గే (విసుద్ధి. ౨.౫౫౭-౫౬౦) విత్థారితో, తస్మా తత్థ, తం సంవణ్ణనాయ చ వుత్తనయేన వేదితబ్బో.

తథాతి ఇమినా విసుద్ధిమగ్గే విత్థారితతం ఉపసంహరతి. కుసలప్పవత్తిం ఆవరన్తి నివారేన్తీతి ఆవరణీయా. పురిమప్పవత్తివసేనాతి నిద్దోక్కమనతో పుబ్బే కమ్మట్ఠానస్స పవత్తివసేన. ఠపేత్వాతి హత్థగతం కిఞ్చి ఠపేన్తో వియ కమ్మట్ఠానం సతిసమ్పజఞ్ఞవసేన ఠపేత్వా కమ్మట్ఠానమేవ మనసికరోన్తో నిద్దం ఓక్కమతి, ఝానసమాపన్నో వియ యథాపరిచ్ఛిన్నేనేవ కాలేన పబుజ్ఝమానో కమ్మట్ఠానం ఠపితట్ఠానే గణ్హన్తోయేవ పబుజ్ఝతి నామ. తేన వుత్తం ‘‘తస్మా…పే… నామ హోతీ’’తి. మూలకమ్మట్ఠానేతి ఆదితో పట్ఠాయ పరిహరియమానకమ్మట్ఠానే. పరిగ్గహకమ్మట్ఠానవసేనాతి సయనం ఉపగచ్ఛన్తేన పరిగ్గహమానకమ్మట్ఠానమనసికారవసేన. సో పన ధాతుమనసికారవసేన ఇచ్ఛితబ్బోతి దస్సేతుం ‘‘అయం హీ’’తిఆది వుత్తం.

అపణ్ణకసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౭. అత్తబ్యాబాధసుత్తవణ్ణనా

౧౭. సత్తమే బ్యాబాధనం దుక్ఖాపనన్తి ఆహ ‘‘అత్తబ్యాబాధాయాతి అత్తదుక్ఖాయా’’తి. మగ్గఫలచిత్తుప్పాదాపి కాయసుచరితాదిసఙ్గహో ఏవాతి ఆహ ‘‘అవారితానేవా’’తి.

అత్తబ్యాబాధసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౮. దేవలోకసుత్తవణ్ణనా

౧౮. అట్ఠమే ఇతీతి పదసన్ధిబ్యఞ్జనసిలిట్ఠతాతి పురిమపదానం పచ్ఛిమపదేహి అత్థతో సహితతాయ బ్యఞ్జనానం వాక్యానం సిలిట్ఠతాయ దీపనే నిపాతో.

దేవలోకసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౯. పఠమపాపణికసుత్తవణ్ణనా

౧౯. నవమే ఉగ్ఘాటేత్వాతి ఆసనద్వారఞ్చేవ భణ్డపసిబ్బకే చ వివరిత్వా. నాధిట్ఠాతీతి తంతంకయవిక్కయే అత్తనా వోయోగం నాపజ్జతి. దివాకాలేతి మజ్ఝన్హికసమయే. అస్సామికో హోతి తీసుపి కాలేసు లద్ధబ్బలాభస్స అలభనతో. అపతివాతాబాధం రత్తిట్ఠానం. ఛాయుదకసమ్పన్నం దివాట్ఠానం. విపస్సనాపి వట్టతి విపస్సనాకమ్మికోయేవ. తేనపి హి నవధా ఇన్ద్రియానం తిక్ఖత్తం ఆపాదేన్తేన సమాధినిమిత్తం గహేతబ్బం, విపస్సనానిమిత్తం సమాహితాకారసల్లక్ఖణాయ.

పఠమపాపణికసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౧౦. దుతియపాపణికసుత్తవణ్ణనా

౨౦. దసమే విసిట్ఠధురోతి విసిట్ఠధురసమ్పగ్గాహో వీరియసమ్పన్నో. ఞాణవీరియాయత్తా హి అత్థసిద్ధియో. తేనాహ ‘‘ఉత్తమధురో’’తిఆది. విక్కాయికభణ్డన్తి విక్కయేతబ్బభణ్డం. నిక్ఖిత్తధనేనాతి నిదహిత్వా ఠపితధనవసేన. వళఞ్జనకవసేనాతి దివసే దివసే దానూపభోగవసేన వళఞ్జితబ్బధనవసేన. ఉపభోగపరిభోగభణ్డేనాతి ఉపభోగపరిభోగూపకరణేన. నిపతన్తీతి నిపాతేన్తి, అత్తనో ధనగ్గహేన నిపాతవుత్తికే కరోన్తి. తేనాహ ‘‘నిమన్తేన్తీ’’తి.

ఞాణథామేనాతి ఞాణస్స థిరభావేన. ఞాణపరక్కమేనాతి ఞాణసహితేన వీరియేన. దిట్ఠధమ్మికసమ్పరాయికపరమత్థభేదఞ్హి యేన సుతేన ఇజ్ఝతి, తం సుతం నామ. ఉక్కట్ఠనిద్దేసేన దస్సేన్తో ‘‘ఏకనికాయ…పే… బహుస్సుతా’’తి ఆహ. ఆగతోతి సుప్పవత్తిభావేన స్వాగతో. తేనాహ ‘‘పగుణో పవత్తితో’’తి. అభిధమ్మే ఆగతా కుసలాదిక్ఖన్ధాదిభేదభిన్నా ధమ్మా సుత్తన్తపిటకేపి ఓతరన్తీతి ‘‘ధమ్మధరాతి సుత్తన్తపిటకధరా’’ఇచ్చేవ వుత్తం. న హి ఆభిధమ్మికభావేన వినా నిప్పరియాయతో సుత్తన్తపిటకఞ్ఞుతా సమ్భవతి. ద్వేమాతికాధరాతి భిక్ఖుభిక్ఖునిమాతికావసేన ద్వేమాతికాధరాతి వదన్తి, ‘‘వినయాభిధమ్మమాతికాధరా’’తి యుత్తం. పరిపుచ్ఛతీతి సబ్బభాగేన పుచ్ఛితబ్బం పుచ్ఛతి. తేనాహ ‘‘అత్థానత్థం కారణాకారణం పుచ్ఛతీ’’తి. పరిగ్గణ్హాతీతి విచారేతి.

న ఏవం అత్థో దట్ఠబ్బోతి ఏవం దేసనానుక్కమేన అత్థో న గహేతబ్బో. అఞ్ఞో హి దేసనాక్కమో వేనేయ్యజ్ఝాసయవసేన పవత్తనతో, అఞ్ఞో పటిపత్తిక్కమో. హేట్ఠిమేన వా పరిచ్ఛేదోతి సీలసమాధిపఞ్ఞాసఙ్ఖాతేసు తీసు భాగేసు కత్థచి హేట్ఠిమనయేన దేసనాయ పరిచ్ఛేదం వేదితబ్బం సీలేన, కత్థచి ఉపరిమేన భాగేన పఞ్ఞాయ, కత్థచి ద్వీహిపి భాగేహి సీలపఞ్ఞావసేన. ఇధ పన సుత్తే ఉపరిమేన భాగేన పరిచ్ఛేదో వేదితబ్బోతి వత్వా తం దస్సేన్తో ‘‘తస్మా’’తిఆదిమాహ. యస్మా వా భగవా వేనేయ్యజ్ఝాసయవసేన పఠమం కల్యాణమిత్తం దస్సేన్తో అరహత్తం పవేదేత్వా ‘‘తయిదం అరహత్తం ఇమాయ ఆరద్ధవీరియతాయ హోతీ’’తి దస్సేన్తో వీరియారమ్భం పవేదేత్వా ‘‘స్వాయం వీరియారమ్భో ఇమినా కల్యాణమిత్తసన్నిస్సయేన భవతీ’’తి దస్సేన్తో నిస్సయసమ్పత్తిం పవేదేతి హేట్ఠా దస్సితనిదస్సనానురూపన్తి దట్ఠబ్బం.

దుతియపాపణికసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

రథకారవగ్గవణ్ణనా నిట్ఠితా.