౪. చక్కవత్తిసుత్తవణ్ణనా

౧౪. చతుత్థే చతూహి సఙ్గహవత్థూహీతి దానపియవచనఅత్థచరియాసమానత్తతాసఙ్ఖాతేహి చతూహి సఙ్గహకారణేహి. చక్కం వత్తేతీతి ఆణాచక్కం పవత్తేతి. చక్కన్తి వా ఇధ రతనచక్కం వేదితబ్బం. అయఞ్హి చక్కసద్దో సమ్పత్తియం, లక్ఖణే, రథఙ్గే, ఇరియాపథే, దానే, రతనధమ్మఖురచక్కాదీసు చ దిస్సతి. ‘‘చత్తారిమాని, భిక్ఖవే, చక్కాని, యేహి సమన్నాగతానం దేవమనుస్సాన’’న్తిఆదీసు (అ. ని. ౪.౩౧) హి సమ్పత్తియం దిస్సతి. ‘‘పాదతలేసు చక్కాని జాతానీ’’తి (దీ. ని. ౨.౩౫; ౩.౨౦౪) ఏత్థ లక్ఖణే. ‘‘చక్కంవ వహతో పద’’న్తి (ధ. ప. ౧) ఏత్థ రథఙ్గే. ‘‘చతుచక్కం నవద్వార’’న్తి (సం. ని. ౧.౨౯) ఏత్థ ఇరియాపథే. ‘‘దదం భుఞ్జ మా చ పమాదో, చక్కం వత్తయ సబ్బపాణిన’’న్తి (జా. ౧.౭.౧౪౯) ఏత్థ దానే. ‘‘దిబ్బం చక్కరతనం పాతురహోసీ’’తి (దీ. ని. ౨.౨౪౩) ఏత్థ రతనచక్కే. ‘‘మయా పవత్తితం చక్క’’న్తి (సు. ని. ౫౬౨) ఏత్థ ధమ్మచక్కే. ‘‘ఇచ్ఛాహతస్స పోసస్స, చక్కం భమతి మత్థకే’’తి (జా. ౧.౫.౧౦౩) ఏత్థ ఖురచక్కే. ‘‘ఖురపరియన్తేన చక్కేనా’’తి (దీ. ని. ౧.౧౬౬) ఏత్థ పహరణచక్కే. ‘‘అసనివిచక్క’’న్తి (దీ. ని. ౩.౬౧) ఏత్థ అసనిమణ్డలే. ఇధ పనాయం రతనచక్కే దట్ఠబ్బో.

కిత్తావతా పనాయం చక్కవత్తీ నామ హోతి? ఏకఙ్గులద్వఙ్గులమత్తమ్పి చక్కరతనం ఆకాసం అబ్భుగ్గన్త్వా పవత్తతి. సబ్బచక్కవత్తీనఞ్హి నిసిన్నాసనతో ఉట్ఠహిత్వా చక్కరతనసమీపం గన్త్వా హత్థిసోణ్డసదిసపనాళిం సువణ్ణభిఙ్గారం ఉక్ఖిపిత్వా ఉదకేన అబ్భుక్కిరిత్వా ‘‘అభివిజినాతు భవం చక్కరతన’’న్తి వచనసమనన్తరమేవ వేహాసం అబ్భుగ్గన్త్వా చక్కరతనం పవత్తతీతి. యస్స పవత్తిసమకాలమేవ, సో రాజా చక్కవత్తీ నామ హోతి.

ధమ్మోతి దసకుసలకమ్మపథధమ్మో, దసవిధం వా చక్కవత్తివత్తం. దసవిధే వా కుసలధమ్మే అగరహితే వా రాజధమ్మే నియుత్తోతి ధమ్మికో. తేన చ ధమ్మేన సకలలోకం రఞ్జేతీతి ధమ్మరాజా. ధమ్మేన వా లద్ధరజ్జత్తా ధమ్మరాజా. చక్కవత్తీహి ధమ్మేన ఞాయేన రజ్జం అధిగచ్ఛతి, న అధమ్మేన. దసవిధేన చక్కవత్తివత్తేనాతి దసప్పభేదేన చక్కవత్తీనం వత్తేన.

కిం పన తం దసవిధం చక్కవత్తివత్తన్తి? వుచ్చతే –

‘‘కతమం పన తం, దేవ, అరియం చక్కవత్తివత్తన్తి? తేన హి త్వం, తాత, ధమ్మంయేవ నిస్సాయ ధమ్మం సక్కరోన్తో ధమ్మం గరుం కరోన్తో ధమ్మం మానేన్తో ధమ్మం పూజేన్తో ధమ్మం అపచాయమానో ధమ్మద్ధజో ధమ్మకేతు ధమ్మాధిపతేయ్యో ధమ్మికం రక్ఖావరణగుత్తిం సంవిదహస్సు అన్తోజనస్మిం బలకాయస్మిం ఖత్తియేసు అనుయన్తేసు బ్రాహ్మణగహపతికేసు నేగమజానపదేసు సమణబ్రాహ్మణేసు మిగపక్ఖీసు. మా చ తే, తాత, విజితే అధమ్మకారో పవత్తిత్థ. యే చ తే, తాత, విజితే అధనా అస్సు, తేసఞ్చ ధనమనుప్పదేయ్యాసి. యే చ తే, తాత, విజితే సమణబ్రాహ్మణా మదప్పమాదా పటివిరతా ఖన్తిసోరచ్చే నివిట్ఠా ఏకమత్తానం దమేన్తి, ఏకమత్తానం సమేన్తి, ఏకమత్తానం పరినిబ్బాపేన్తి. తే కాలేన కాలం ఉపసఙ్కమిత్వా పరిపుచ్ఛేయ్యాసి పరిగ్గణ్హేయ్యాసి – ‘కిం, భన్తే, కుసలం కిం అకుసలం, కిం సావజ్జం కిం అనవజ్జం, కిం సేవితబ్బం కిం న సేవితబ్బం, కిం మే కరియమానం దీఘరత్తం అహితాయ దుక్ఖాయ అస్స, కిం వా పన మే కరియమానం దీఘరత్తం హితాయ సుఖాయ అస్సా’తి. తేసం సుత్వా యం అకుసలం, తం అభినివజ్జేయ్యాసి, యం కుసలం, తం సమాదాయ వత్తేయ్యాసి. ఇదం ఖో, తాత, తం అరియం చక్కవత్తివత్త’’న్తి –

ఏవం చక్కవత్తిసుత్తే (దీ. ని. ౩.౮౪) ఆగతనయేన అన్తోజనస్మిం బలకాయే ఏకం, ఖత్తియేసు ఏకం, అనుయన్తేసు ఏకం, బ్రాహ్మణగహపతికేసు ఏకం, నేగమజానపదేసు ఏకం, సమణబ్రాహ్మణేసు ఏకం, మిగపక్ఖీసు ఏకం, అధమ్మకారప్పటిక్ఖేపో ఏకం, అధనానం ధనానుప్పదానం ఏకం, సమణబ్రాహ్మణే ఉపసఙ్కమిత్వా పఞ్హపుచ్ఛనం ఏకన్తి ఏవమేవం తం చక్కవత్తివత్తం దసవిధం హోతి. గహపతికే పన పక్ఖిజాతే చ విసుం కత్వా గణ్హన్తస్స ద్వాదసవిధం హోతి.

అఞ్ఞథా వత్తితుం అదేన్తో సో ధమ్మో అధిట్ఠానం ఏతస్సాతి తదధిట్ఠానం. తేన తదధిట్ఠానేన చేతసా. సక్కరోన్తోతి ఆదరకిరియావసేన కరోన్తో. తేనాహ ‘‘యథా’’తిఆది. గరుం కరోన్తోతి పాసాణచ్ఛత్తం వియ గరుకరణవసేన గరుం కరోన్తో. తేనేవాహ ‘‘తస్మిం గారవుప్పత్తియా’’తి. ధమ్మాధిపతిభూతాగతభావేనాతి ఇమినా యథావుత్తధమ్మస్స జేట్ఠకభావేన పురిమతరం అత్తభావేసు సక్కచ్చం సముపచితభావం దస్సేతి. ధమ్మవసేనేవ చ సబ్బకిరియానం కరణేనాతి ఏతేన ఠాననిసజ్జాదీసు యథావుత్తధమ్మనిన్నపోణపబ్భారభావం దస్సేతి. అస్సాతి రక్ఖావరణగుత్తియా. పరం రక్ఖన్తోతి అఞ్ఞం దిట్ఠధమ్మికాదిఅనత్థతో రక్ఖన్తో. తేనేవ పరరక్ఖసాధనేన ఖన్తిఆదిగుణేన అత్తానం తతో ఏవ రక్ఖతి. మేత్తచిత్తతాతి మేత్తచిత్తతాయ. నివాసనపారుపనగేహాదీని సీతుణ్హాదిప్పటిబాహనేన ఆవరణం.

అన్తోజనస్మిన్తి అబ్భన్తరభూతే పుత్తదారాదిజనే. సీలసంవరే పతిట్ఠాపేన్తోతి ఇమినా రక్ఖం దస్సేతి. వత్థగన్ధమాలాదీని చస్స దదమానోతి ఇమినా ఆవరణం, ఇతరేన గుత్తిం. సమ్పదానేనపీతి పి-సద్దేన సీలసంవరేసు పతిట్ఠాపనాదీనం సమ్పిణ్డేతి. ఏస నయో పరేసుపి పి-సద్దగ్గహణే. నిగమో నివాసో ఏతేసన్తి నేగమా. ఏవం జానపదాతి ఆహ ‘‘తథా నిగమవాసినో’’తిఆదినా.

రక్ఖావరణగుత్తియా కాయకమ్మాదీసు సంవిదహనం ఠపనం నామ తదుపదేసోయేవాతి వుత్తం ‘‘కథేత్వా’’తి. ఏతేసూతి పాళియం వుత్తేసు సమణాదీసు. పటివత్తేతుం న సక్కా ఖీణానం కిలేసానం పున అనుప్పజ్జనతో. సేసమేత్థ సువిఞ్ఞేయ్యమేవ.

చక్కవత్తిసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.