౧. బాలవగ్గో

౧. భయసుత్తవణ్ణనా

౧. తికనిపాతస్స పఠమే భయన్తి భీతి చేతసో బ్యధోతి ఆహ ‘‘చిత్తుత్రాసో’’తి. ఉపద్దవోతి అన్తరాయో. తస్స పన విక్ఖేపకారణత్తా వుత్తం ‘‘అనేకగ్గతాకారో’’తి. ఉపసగ్గోతి ఉపసజ్జనం, దేవతోపపీళాదినా అప్పటికారవిఘాతాపత్తి. సా పన యస్మా పటికారాభావేన విహఞ్ఞమానస్స కిఞ్చి కాతుం అసమత్థస్స ఓసీదనకారణం, తస్మా వుత్తం ‘‘తత్థ తత్థ లగ్గనాకారో’’తి. యథావుత్తే దివసే అనాగచ్ఛన్తేసూతి వఞ్చేత్వా ఆగన్తుం నియమితదివసే అనాగచ్ఛన్తేసు. ద్వారే అగ్గిం దత్వాతి బహి అనిక్ఖమనత్థాయ ద్వారే అగ్గిం దత్వా.

నళేహి ఛన్నపటిచ్ఛన్నాతి నళేహి తిణచ్ఛదనసఙ్ఖేపేన ఉపరి ఛాదేత్వా తేహియేవ దారుకుటికనియామేన పరితోపి ఛాదితా. ఏసేవ నయోతి ఇమినా తిణేహి ఛన్నతం సేససమ్భారానం రుక్ఖమయతఞ్చ అతిదిసతి.

విధవపుత్తేతి అన్తభావోపలక్ఖణం. తే హి నిప్పితికా అవినీతా అసంయతా యం కిఞ్చి కారినో. సేసమేత్థ ఉత్తానమేవ.

భయసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౨. లక్ఖణసుత్తవణ్ణనా

౨. దుతియే లక్ఖీయతి బాలో అయన్తి ఞాయతి ఏతేనాతి లక్ఖణం, కమ్మం లక్ఖణమేతస్సాతి కమ్మలక్ఖణోతి ఆహ ‘‘కాయద్వారాదిపవత్తం కమ్మ’’న్తిఆది. అపదీయన్తి దోసా ఏతేన రక్ఖీయన్తి, లూయన్తి ఛిజ్జన్తి వాతి అపదానం, సత్తానం సమ్మా, మిచ్ఛా వా పవత్తప్పయోగో. తేన సోభతీతి అపదానసోభనీ. తేనాహ ‘‘పఞ్ఞా నామా’’తిఆది. అత్తనో చరితేనేవాతి అత్తనో చరియాయ ఏవ. సేసమేత్థ ఉత్తానమేవ.

లక్ఖణసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౩-౪. చిన్తీసుత్తాదివణ్ణనా

౩-౪. తతియే ఏతేహీతి దుచ్చిన్తితచిన్తితాదీహి. ఏతేన లక్ఖణసద్దస్స సరణత్థతమాహ. తానేవాతి లక్ఖణాని ఏవ. అస్సాతి బాలస్స. బాలో అయన్తి నిమీయతి సఞ్జానీయతి ఏతేహీతి బాలనిమిత్తాని. అపదానం వుచ్చతి, విఖ్యాతం కమ్మం, దుచ్చిన్తితచిన్తితాదీని చ బాలే విఖ్యాతాని అసాధారణభావేన. తస్మా ‘‘బాలస్స అపదానానీ’’తి. అభిజ్ఝాదీహి దుట్ఠం దూసితం చిన్తితం దుచ్చిన్తితం, తం చిన్తేతీతి దుచ్చిన్తితచిన్తీ. లోభాదీహి దుట్ఠం భాసితం ముసావాదాదిం భాసతీతి దుబ్భాసితభాసీ. తేసంయేవ వసేన కత్తబ్బతో దుక్కటకమ్మం పాణాతిపాతాదిం కరోతీతి దుక్కటకమ్మకారీ. తేనాహ ‘‘చిన్తయన్తో’’తిఆది. వుత్తానుసారేనాతి ‘‘బాలో అయ’’న్తిఆదినా వుత్తస్స అత్థవచనస్స ‘‘పణ్డితో అయన్తి ఏతేహి లక్ఖీయతీ’’తిఆదినా అనుస్సరణేన. మనోసుచరితాదీనం వసేనాతి ‘‘చిన్తయన్తో అనభిజ్ఝాబ్యాపాదసమ్మాదస్సనవసేన సుచిన్తితమేవ చిన్తేతీ’’తిఆదినా మనోసుచరితాదీనం తిణ్ణం సుచరితానం వసేన యోజేతబ్బాని. చతుత్థం వుత్తనయత్తా ఉత్తానత్థమేవ.

చిన్తీసుత్తాదివణ్ణనా నిట్ఠితా.

౫-౧౦. అయోనిసోసుత్తాదివణ్ణనా

౫-౧౦. పఞ్చమే కతి ను ఖో అనుస్సతిట్ఠానానీతిఆది ఛక్కే ఆవి భవిస్సతీతి. ఏవం చిన్తితన్తి అయోనిసో చిన్తితం. అపఞ్హమేవ పఞ్హన్తి కథేసీతి అపఞ్హమేవ పఞ్హో అయన్తి మఞ్ఞమానో విస్సజ్జేసి. దసవిధం బ్యఞ్జనబుద్ధిం అపరిహాపేత్వాతి –

‘‘సిథిలం ధనితఞ్చ దీఘరస్సం, గరుకం లహుకఞ్చ నిగ్గహీతం;

సమ్బన్ధం వవత్థితం విముత్తం, దసధా బ్యఞ్జనబుద్ధియా పభేదో’’తి. (దీ. ని. అట్ఠ. ౧.౧౯౦; మ. ని. అట్ఠ. ౨.౨౯౧; పరి. అట్ఠ. ౪౮౫; వి. సఙ్గ. అట్ఠ. ౨౫౨) –

ఏవం వుత్తం దసవిధం బ్యఞ్జనబుద్ధిం అపరిహాపేత్వా.

తత్థ ఠానకరణాని సిథిలాని కత్వా ఉచ్చారేతబ్బం అక్ఖరం సిథిలం, తానియేవ ధనితాని అసిథిలాని కత్వా ఉచ్చారేతబ్బం అక్ఖరం ధనితం. ద్విమత్తకాలం దీఘం, ఏకమత్తకాలం రస్సం. గరుకన్తి దీఘమేవ, యం వా ‘‘ఆయస్మతో బుద్ధరక్ఖితత్థేరస్సా’’తి సంయోగపరం కత్వా వుచ్చతి, లహుకన్తి రస్సమేవ, యం వా ‘‘ఆయస్మతో బుద్ధరక్ఖితథేరస్సా’’తి ఏవం విసంయోగపరం కత్వా వుచ్చతి. నిగ్గహీతన్తి యం కరణాని నిగ్గహేత్వా అవిస్సజ్జేత్వా అవివటేన ముఖేన సానునాసికం కత్వా వత్తబ్బం. సమ్బన్ధన్తి యం పరపదేన సమ్బన్ధిత్వా ‘‘తుణ్హస్సా’’తి వుచ్చతి. వవత్థితన్తి యం పరపదేన అసమ్బన్ధం కత్వా విచ్ఛిన్దిత్వా ‘‘తుణ్హీ అస్సా’’తి వుచ్చతి. విముత్తన్తి యం కరణాని అనిగ్గహేత్వా విస్సజ్జేత్వా వివటేన ముఖేన సానునాసికం అకత్వా వుచ్చతి. దసధా బ్యఞ్జనబుద్ధియా పభేదోతి ఏవం సిథిలాదివసేన బ్యఞ్జనబుద్ధియా అక్ఖరుప్పాదకచిత్తస్స దసప్పకారేన పభేదో. సబ్బాని హి అక్ఖరాని చిత్తసముట్ఠానాని యథాధిప్పేతత్థబ్యఞ్జనతో బ్యఞ్జనాని చ.

‘‘అట్ఠానం ఖో ఏతం, ఆవుసో సారిపుత్తా’’తిఆది పఞ్చకే ఆవి భవిస్సతి. ‘‘కతి ను ఖో, ఆనన్ద, అనుస్సతిట్ఠానానీ’’తిఆది పన ఛక్కే ఆవి భవిస్సతి. ఛట్ఠాదీసు నత్థి వత్తబ్బం.

అయోనిసోసుత్తాదివణ్ణనా నిట్ఠితా.

బాలవగ్గవణ్ణనా నిట్ఠితా.